Wyrok Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2017 r.

Powodowie U. M. oraz D. N. domagali się zasądzenia od pozwanego Banku kwoty 70.310 zł z odsetkami. Dochodzona przez nich kwota obejmowała wartość poboru akcji A. A. S.A. według wyceny na dzień 23 marca 2006 r. Z prawa tego powodowie nie skorzystali z uwagi na zachowanie się Biura Maklerskiego B. S.A., które nie podało informacji o terminie zapisu na te akcje. Bank bronił się zarzutem przedawnienia roszczenia, podnosił także brak obowiązku udzielania indywidualnych informacji, a także kwestionował przesłanki swojej odp owiedzialności odszkodowawczej. Sąd Rejonowy zasądził dochodzoną kwotę po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych. Powodowie zawarli z Biurem Maklerskim (BOI) Banku B. SA (obecnie - Bank P. S.A.) w dniach 14-15 października 2004 r. umowę ( na czas nieokreślony ) o świadczenie usług brokerskich.

W dniu 12 listopada 2010 r. powód i BM zawarli aneks do umowy, na podstawie którego Biuro zobowiązało się do świadczenia usług z wykorzystaniem dyspozycji za pośrednictwem platformy internetowej. W dniu 10 grudnia 2005 r. NWZ akcjonariuszy A. podjęło uchwałę o podwyższeniu kapitału zakładowego w drodze emisji 44.996.800 akcji zwykłych na okaziciela z zachowaniem prawa poboru, pierwszy dzień zapisu na akcje wyznaczono na dzień 2 luty 2006 r., a ostatni na dzień 13 luty 2006 r. Terminy te uległy przesunięciu na dzień 14 i 28 marca 2006 r. Powodom przysługiwało prawo zapisu na akcje (1780 akcji) tej spółki z nowej emisji (ich wartość - 70.31 0 zł). W ostatnim dniu zapisów na akcje powód dzwonił do Biura Maklerskiego, aby złożyć zlecenie; nie zostało ono przyjęte. Powoda poinformowano o zmianie ustalonych terminów. Nowe terminy miały być opublikowane na stronie internet owej Biura.

Powód wielokrotnie kontaktował się z BM w celu dowiedzenia się o terminie zapisów na akcje, ale zawsze był zbywany przez pracowników pozwanego i odsyłany do monitorowania strony internetowej Biura. Powodowie podnosili, że wprowadzono ich w błąd, co spowodowało przeoczenie terminów zapisów na akcje. Według pozwanego, przeprowadzone postępowanie wewnętrzne wyjaśniające nie wykazało żadnych nieprawidłowości. W ocenie Sądu Rejonowego, powództwo było zasadne. Strony łączyła umowa brokerska (art. 73 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi). Poz wany był zobowiązany do realizacji zleceń powodów w zakresie nabycia lub zbycia papierów wartościowych. Sąd uznał, że pozwany był zobowiązany do informowania powodów o terminie zapisów na akcje, zgodnie z przyjętą praktyką. Informacja uzyskana z BM wprowadziła ich w błąd i spowodowała przeoczenie terminu zapisu na akcje.

Powodowie utracili zatem prawo majątkowe wartości 70.310 zł. , a o dpowiedzialność odszkowawczą Banku uzasadniał zatem art. 471 k.c. Apelacja pozwanego Banku okazała się częściowo trafna. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji z wyjątkiem ustalenia co do wartości prawa poboru akcji. Sąd nie zgodził się jednak z oceną prawną ustalonego stanu faktycznego. Sąd Okręgowy rozważał możliwość przypisania odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanemu Bankowi na podstawie art. 471 k.c. Umowa o usługi brokerskie zawarta przez strony nie przewidywała doradztwa inwestycyjnego. Jako umowa typowa nie obejmowała informowania pozwanych o terminach zapisów na akcje. Informacje te były zwyczajowo dostępne w Punktach Biura Obsługi Klienta BM.

Rozważając ewentualnie źródło obowiązku informowania powodów o zapisach na akcje, Sąd Okręgowy stwierdził, że taki obowiązek w ogóle nie powstał jako obowiązek wynikający z treści umowy łączącej strony lub obowiązek dodatkowy. W niniejszej sprawie pracownicy pozwanego wykazali się niestarannością, nie publikując danych o terminie zapisów na akcje A. S.A., ale niefrasobliwie postąpili też powodowie, bowiem nie starali się dowiedzieć o terminie od samego emitenta akcji. Niezrozumiałe było też zwlekanie powoda do ostatniego dnia terminu, bowiem mógł on zapisu dokonać wcześniej. Powód miał obowiązek zasięgnięcia informacji z innego źródła niż BM, charakter zawartej umowy wymuszał na zleceniodawcy osobiste dopilnowanie wszelkich terminów i złożenia zlecenia w odpowiednim czasie. Wątpliwości budziła wskazana przez powodów wysokość szkody (70. 310 zł).

Trafny okazał się zarzut apelującego dotyczący przedawnienia roszczenia. Zdaniem Sądu Okręgowego, w tym zakresie ma zastosowanie art. 731 k.c., ponieważ art. 73 ust. 4 pkt 4 ustawy o instrumentach finansowych odsyła do przepisów o zleceniu z wyłączeniem art. 737 k.c. Roszczenie powodów związane jest z rachunkiem pieniężnym i wobec tego nie ma tu zastosowania termin trzyletni przewidziany w art. 118 k.c. W skardze kasacyjnej powodowie podnosili zarzuty naruszenia art. 118 k.c.; art. 739 k.c. art. 471 k.c. w zw. z art. 354 § 1 k.c., art. 355 § 2 k.c. w zw. z art. 74 ust. 1 i art. 76 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. Nr 183, poz. 1538 ze zm. oraz art. 98 ust. 1, 5 i 8 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu (…) (Dz.

U. Nr 184, poz. 1539 ze zm.); art. 56 w zw. z art. 354 § 1 k.c. Skarżący wnosili o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w całości i oddalenie apelacji pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie ma rozstrzygnięcie, czy istniały przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego Banku na podstawie art. 471 k.c., a przede wszystkim, czy pozwanemu Bankowi można zarzucić naruszenie określonego obowiązku kontraktowego i jakie mogło być źródło tego obowiązku. Powstała także kwestia przedawnienia ewentualnego roszczenia odszkodowawczego powodów wobec Banku. Należy stwierdzić, że bardzo uproszczona, a także nietrafna jest interpretacja Sądu Okręgowego przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a dotycząca zgłoszonego przez Bank zarzutu przedawnienia. Sąd Okręgowy powołał się na treść art. 73 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r., regulującego treść umowy o świadczenie usług brokerskich (w wersji obowiązującej w czasie zawarcia umowy brokerskiej i obecnie: Dz. U. z 2017 r., poz. 1768).

Zgodnie z tym przepisem, do wspomnianej umowy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące umowy zlecenia z wyłączeniem art. 737 k.c. (w zakresie wykonywania zleceń nabycia lub z bycia instrumentów finansowych). Natomiast do rachunku pieniężnego, służącego do obsługi wspomnianych zleceń, stosuje się odpowiednio wskazane w ustawie przepisy regulujące umowę rachunku bankowego (art. 725- 727, art. 728 § 2 i art. 729 -733 k.c.; art. 73 ust. 5 ustawy). Takie odesłanie posłużyło Sądowi Okręgowemu do ogólnej konstatacji, że „roszczenie strony powodowej (w obecnym postępowaniu) jest związane z rachunkiem pieniężnym, który pozwany (bank) prowadził do dokonania operacji pieniężnych na zlecenie powoda” (s. (…) uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Takie założenie ma w konsekwencji uzasadniać stwierdzenie Sądu, że roszczenie odszkodowawcze powodów, objęte obecnym procesem, przedawniło się po upływie dwóch lat (art. 731 k.c.). Interpretacja ta trafnie została zakwestionowana w skardze kasacyjnej w ramach motywacji prawnej naruszenia art. 118 k.c. i art. 731 k.c. Należy bowiem stwierdzić, że roszczenie odszkodowawcze powodów wywodzone jest z umowy o usługi brokerskie i roszczenie to powinno być powiązane z wykonaniem lub niewykonaniem tej właśnie umowy. Innym zagadnieniem pozostaje sprawa prawnej kwalifikacji umowy brokerskiej de lege lata. Kwalifikacja taka nie przesądzała by o konieczności stosowania ogólne go przepisu art. 731 k.c., ponieważ w swej podstawowej konstrukcji omawiana umowa nie stanowi umowy rachunku bankowego w rozumieniu art. 725 k.c.

O takiej kwalifikacji nie może przesądzać towarzyszący umowie brokerskiej dodatkowy stosunek obligacyjny wynikający z faktu ustanowienia „rachunku pieniężnego”, nawet gdy dostrzega się w tym stosunku element ogólnego obligacyjnego stosunku brokerskiego. Tym bardziej taki element dodatkowy nie może mieć zasadniczego znaczenia dla poszukiwania reżimu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego wynikającego ze stosunku podstawowego. W świetle ustaleń faktycznych Sądów meriti nie można podzielić kategorycznego stanowiska Sądu Okręgowego, że pozwany Bank (BM) nie naruszył obowiązku rzetelnej informacji udzielanej powodom jako długoletnim kontrahe ntom. W każdym razie stanowisko Sądu należy uznać za zdecydowanie przedwczesne w tym zakresie. Sami powodowie wykluczają możliwość omawiane g o obowiązku informacji ze sfery „usług o charakterze doradztwa inwestycyjnego ” ( por. np. s.

(…) skargi kasacyjnej). Zgodzić się należy z wywodami Sądu Okręgowe go, że powodowie nie wykazali tego, aby wspomniany obowiązek miał swoje źródło w odpowiednio ukształtowanym w obrocie (brokerskim) zwyczaju handlowego (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2008 r., V CSK 87/08, OSN-ZD 2009, nr B, poz. 51; tamże przesłanki istnienia ukształtowane go zwyczaju w obrocie prawnym). Otwiera się natomiast możliwość poszukiwania omawianego obowiązku w treści art. 354 § 1 k.c. w zw. z art. 56 k.c. Pomocne w tym zakresie mogły by okazać się także odpowiednie postanowienia dotyczące deontologii maklerskiej. Sąd Okręgowy trafnie przyjmuje, że merytoryczna decyzja inwestycyjna (np. po legająca na zakupie określonych papierów wartościowych, ich przeznaczeniu) leży wyłącznie w gesti kontrahenta Banku.

Kontrahent ten może jednak oczekiwać od współpracujący ch z nim pracowników Biura Maklerskiego odpowiednich informacji umożliwiający c h im podjęcie takich decyzji. W rozpoznawanej sprawie chodziło właśnie o taką informację związaną z ewentualnymi decyzjami inwestycyjnymi, a nie o informację innej natury. Co więcej, częstotl iwo ść i intensywność próśb o informację kierowanych do pracowników BM przez powoda spowodowało sytuację, w której pracownicy ci wiedzieli o o kreś lonych oczekiwaniach klienta (niezbędności subiektywnej tej informacji), a system istniejących między stronami instrumentów komunikacyjnych nie stwarzał zasadniczych przeszkód w tym zakresie. Inna to już kwestia, czy doszło do naruszenia zwykłego obowiązku informacji, czy ostatecznie nie udzielono informacji mimo wcześniej złożonego zapewnienia ze strony B anku.

W tej drugiej sytuacji źródłem obowiązku udzielenia informacji ze strony Banku mógłby być dodatkowy stosunek obligacyjny, który mógł ukształtować się poza treścią umowy o świadczenie usług brokerskich z 20 04 r. (art. 65 k.c., 471 k.c.). Z przedstawionych względów należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania (art. 398 15 k.p.c.). jw r.g.