Postanowienie Sądu Najwyższego z 12 stycznia 2017 r.

Powodowie (jedenastu powodów) domagali się w pozwach skierowanych przeciwko pozwanej K. N. , prowadzącej sklep internetowy, uznania za niedozwolone postanowienia zawartego we wzorcu umownym - „Regulaminie sklepu internetowego ” o treści: „w terminie 14 dni od sprowadzenia towaru sklep zwraca klientowi zapłaconą kwotę pomniejszoną o koszty realizacji zamówienia. Klient powinien wskazać numer rachunku bankowego, na jaki ma zostać przelana zwrócona kwota. W tym celu prosimy o wcześniejszy kontakt, celem przesłania przez nas odpowiedniego formularza” (§ 6 ust. 5 Regulaminu). Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, wyjaśniając, że powodowie nigdy nie byli jej klientami, a ponadto na przełomie sierpnia i września 2013 r. wspomniane postanowienie wzorca zostało zmienione.

Sąd Okręgowy uwzględnił w całości powództwo i uznał, że wspomniana klauzula wzorca stanowi niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. w zakresie, w jakim zastrzega 14 - dniowy termin zwrotu spełnionego świadczenia przez konsumenta oraz prawo przedsiębiorcy potrącenia nieokreślonych kosztów realizacji zamówienia. W tej części klauzula pozostawała w sprzeczności z art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów, godzi bowiem rażąco w interesy konsumentów. Apelacja pozwanej został a uwzględniona; Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i pozew odrzucił. Sąd drugiej instancji ustalił, że wspomniana klauzula zamieszczona była w „Regulaminie sklepu internetowego”.

Przed wniesieniem pozwów powodów w danej sprawie w dniach 22 lutego 2013 r., 23 maja 2013 r. i 7 czerwca 2013 r. (pozycje: 4300, 3707 i 4835) wpisano już do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone postanowienia o tożsamej treści. Oznaczało to niedopuszczalność prowadzenia procesu w niniejszej sprawie, ponieważ - zgodnie z art. 479 43 k.p.c. - wyrok prawomocny, który uznaje postanowienie wzorca za niedozwolone i zakazując jego stosowania, m a skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania tego postanowienia wzorca do rejestru (art. 479 45 § 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny skonstatował rozbieżności w tym zakresie w piśmiennictwie i orzecznictwie Sądu Najwyższego, wskazując na treść uchwały z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03 (OSNC 2005, nr 2, poz. 25) oraz uchwały z dnia 7 października 2008 r., III CZP 80/08 (OSNC 2009, nr 9, poz. 118).

Podzielił stanowisko wyrażone w uchwale pierwszej, przewidującej opinię bardziej restrukcyjną, zgodnie z którą, wyrok uznający dane postanowienie wzorca za niedozwolone eliminuje to postanowienie z obrotu prawnego, niezależnie od późniejszego podmiotowego ukształtowania procesu dotyczącego postanowienia o tożsamej treści. Oznacza to, że powaga rzeczy osądzonej wyroku uznającego postanowienia wzorca za niedozwolone wyłącza - od chwili wpisania tego postanowienia do rejestru (art. 479 43 w zw. z art. 365 i art. 479 45 § 2 k.p.c.) - ponowne wytoczenie powództwa w tym samym przedmiocie, także przez osobę nie biorącą udziału w sprawie, w której wydano wyrok. Pozew obejmujący takie powództwo podlega odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). Rejestr postanowień niedozwolonych jest jawny i mają do niego dostęp przedsiębiorcy opracowujący własne wzorce umowne.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w rozpoznawanej sprawie zachodzi przeszkoda do merytorycznego rozpoznania sporu w postaci powagi rzeczy osądzonej. Sąd ten wyjaśnił, że w chwili sporządzenia pisemnego uzasadnienia obecnego wyroku nie było jeszcze znane uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15. Sąd Apelacyjny zaznaczył też, że w rozpoznawanej sprawie nie została udowodniona kwestia braku posługiwania się wzorcem przez stronę pozwaną w ciągu sześciu miesięcy od zaniechania taki ego posługiwania (art. 479 39 k.p.c.). W skardze kasacyjnej pięciorga powodów podniesiono zarzuty naruszenia art. 87, 10 Konstytucji, art. 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a także art. 479 43 w zw. z art. 365 i art. 479 45 § 2 k.p.c.

Skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z ustaleń dokonanych przez Sądy meriti wynika, że wniesienie pozwów w rozpoznawanej sprawie do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone wpisane zostały postanowienia o tożsamej treści jak obecnie kwestionowana klauzula umowna zawarta w § 6 ust. 5 „Regulaminu sklepu internetowego” (art. 479 45 § 2 k.p.c.). Powodowie i strona pozwana nie należą do kręgu podmiotów, które uczestniczyły w postępowaniach, które zakończyły się uznaniem wspomnianych klauzul za niedozwolone i wpisaniem tych klauzul do rejestru takich klauzul (art. 479 45 § 2 k.p.c.). Według Sądu Apelacyjnego, wspomniane postanowienia są w istocie znaczeniowo tożsame i kreują te same reguły kontraktowe, toteż wpisanie ich do rejestrów Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadziło do niedopuszczalności prowadzenia procesu w niniejszej sprawie.

Odwołując się do stanowiska zajętego w uchwale Sądu Najwyższe go z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03 (OSNC 2005, nr 2, poz. 25), Sąd Apelacyjny przyjął, że powaga rzeczy osądzonej wyroku uznającego postanowienia wzorca umowy za niedozwolone wyłącza, od chwili wpisania tego postanowienia do rejestru (art. 479 43 w zw. z art. 365 i art. 479 45 § 2 k.p.c.), ponowne wytoczenie powództwa w tym przedmiocie, także przez osobę niebiorącą udziału w sprawie, w której wydano wyrok. Pozew obejmujący takie żądanie ulega odrzuceniu (art. 19 9 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko zawarte w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 0 listopada 2015 r., III CZP 17/15 (OSN C 2016, z. 4, poz. 40), w której stwierdzono, że prawomocność formalna wyroku uznającego postanowienia wzorca umowy za niedozwolone wyłącza powództwo o uznanie za niedozwolone postanowienia tej samej treści normatywnej, stosowanego przez przedsiębiorcę w sprawie, w której wydano ten wyrok (art. 365 i 366 k. p.c.). Natomiast prawomocność materialna wyroku u znającego postanowienie wzorca umowy za niedozwolone - także po wpisaniu tego postanowienia do rejestru (art. 479 45 § 2 k.p.c.) - nie wyłącza powództwa o uznanie za niedozwolone postanowienia tej samej treści normatywnej, stosowanego przez przedsiębiorcę nie będącego pozwanym w sprawie, w której wydano ten wyrok (art. 365, 366 w zw. z art. 479 43 k.p.c.).

W uchwale tej określono zatem przedmiotowe i podmiotowe granice skuteczności wyroku uznającego postanowienia umowne za niedozwolone (art. 479 43 k.p.c.). Sama tożsamość treściowa kwestionowanego postanowienia umownego (niezależnie od tego, w jakim wzorcu to postanowienie zostało umieszczone) nie może przesądzać o niedopuszczalności procesu na podstawie art. 479 36 i n. k.p.c. Sąd Najwyższy zwrócił bowiem uwagę także na odpowiednie podmiotowe ukształtowanie takiego procesu. Jeżeli obecna strona pozwana nie występowała w tej roli w procesach o uznanie trzech wspomnianych postanowień umownych za niedozwolone (w 2013 r.), a w procesach tych nie uczestniczyli także obecni powodowie (wnoszący skargę), to nie było podstaw do odrzucenia pozwu w niniejszej sprawie na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 365 i w zw. z art. 479 43 i art. 479 45 § 2 k.p.c.

W tej sytuacji trafny okazał się zarzut naruszenia art. 479 43 k.p.c. w zw. z art. 365 k.p.c. i art. 479 45 § 2 k.p.c. Naruszenie już tych przepisów uzasadniało uchylenie zaskarżonego postanowienia (art. 398 15 k.p.c.). Jednocześnie należy stwierdzić, że rozpoznanie sprawy nastąpi według dotychczasowych przepisów (art. 479 36 i n. k.p.c.). Przesądza bowiem o tym art. 8 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (…) (Dz.U. 2015, poz. 1634). jw