Postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2016 r.

Postanowieniem z dnia 2 3 grudnia 2014 roku Sąd Rejonowy w P. oddalił wniosek R. G. o wykreślenie z księgi wieczystej nr […] prowadzonej dla zabudowanej nieruchomości położonej w O., hipoteki umownej zwykłej w kwocie 100 000 złotych, ustanowionej przez R. G. w umowie sprzedaży tej nieruchomości zawartej w formie aktu notarialnego w dniu 23 marca 1994 r (Rep. A nr […] ) na rzecz zbywcy Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „ J." w likwidacji z/s w O. tytułem zabezpieczenia zapłaty przez nabywcę reszty ceny tej nieruchomości w kwocie 100 000 złotych.

Sąd Rejonowy uznał, że dołączony do wniosku dokument urzędowy w postaci prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 22 stycznia 1997 r. o wykreśleniu wskazanej RSP „ J. ” z rejestru spółdzielni wobec jej likwidacji nie jest dokumentem stwierdzającym wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie mogącym stanowić podstawę wykreślenia hipoteki (art. 94 i 31 u.k.w.h.). Jednocześnie Sąd stwierdził, że w przypadku obciążenia nieruchomości hipoteką, która wygasła, występuje niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej i rzeczywistym stanem prawnym, co uzasadnia wytoczenie przez właściciela nieruchomości powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. i uzyskanie wykreślenia wpisu hipoteki na podstawie wyroku.

Oddalając apelację wnioskodawcy od tego postanowienia, Sąd Okręgowy podzielił ustalenia i oceny prawne Sądu pierwszej instancji, wskazując na brak podstaw do wykreślenia wpisu hipoteki umownej w postępowaniu wieczystoksięgowym w oparciu o przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty to jest postanowienie sądu o wykreśleniu zlikwidowanej spółdzielni z rejestru i uchwałę likwidatorów spółdzielni z dnia 27 lipca 1996 roku zatwierdzającą sprawozdanie finansowe spółdzielni na dzień jej likwidacji. W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego, a to art. 94 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (w brzmieniu sprzed dnia 20 lutego 2011 r. ) w związku z art. 353 kodeksu cywilnego, oraz art. 31 ust. 1 u.k.w.h.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy w całości do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. lub wydanie przez Sąd Najwyższy orzeczenia reform atoryjnego, ewentualnie uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Należy zgodzić się co do zasady ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że spod ograniczonej kognicji sądu wieczystoksięgowego, który rozpoznając wniosek o wpis bada jedynie treść i formę wniosku, dołączone do niego dokumenty oraz treść księgi wieczystej (art. 626 8 § 2 k.p.c.), jest wyłączony spór między wierzycielem hipotecznym i dłużnikiem hipotecznym co do istnienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką oraz spór co do wygaśnięcia hipoteki (art. 94 u.k.w.h.). Art. 65 ust. 1, 94 ust. 1, art. 31 ust. 1 i 2, art. 10 u.k.w.h. oraz przepisy o postępowaniu, zwłaszcza art. 626 2 § 3 i 5, art. 626 8 § 1 i 2 k.p.c. tworzą konstrukcję prawną nadającą rzeczywistą wartość zabezpieczeniu hipotecznemu wierzytelności.

Ograniczona kognicja sądu wieczystoksięgowego pozwala uniknąć uwikłania wysoce sformalizowanego postępowania o wpis (wykreślenie) hipoteki w rozstrzyganie sporów o istnienie prawa wpisanego lub prawa podlegającego wpisowi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 347/06, nie publ.). Ciężar dowodu, że zabezpieczona wierzytelność wygasła, a w rezultacie zabezpieczająca ją hipoteka przestała istnieć, spoczywa na właścicielu nieruchomości (art. 6 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 u.k.w.h.) zobowiązanym do przedstawienia sądowi wieczystoksięgowemu wykazującego tę okoliczność odpowiedniego dokumentu (art. 31 u.k.w.h.).

Jeżeli właściciel nieruchomości nie dysponuje takim dokumentem, a wierzyciel odmawia współpracy (por. art. 100 u.k.w.h.) lub zaprzecza wygaśnięciu hipoteki, dłużnikowi istotnie przysługuje powództwo z art. 10 u st. 1 u.k.w.h. o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, tj. o ustalenie, że hipoteka wpisana w księdze wieczystej nie istnieje (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1998 r., I CKN 885/97, OSNC 1999, nr 4, poz. 84, postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 5 listopada 1998 r., I CKN 354/98, nie publ., z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 347/06, OSNC-ZD 2008, nr 1, poz. 21, z dnia 22 lutego 2008 r., V CSK 400/07, niepubl. oraz z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 190/09, nie publ.).

Rzecz jednak w tym, że w rozpoznawanej sprawie nie ma między dłużnikiem i wierzycielem sporu co do wygaśnięcia wierzytelności hipotecznej i wygaśnięcia hipoteki, ponieważ od prawie dwudziestu lat wierzyciel hipoteczny nie istnieje. Będąca nim Rolnicza Spółdzielni a Produkcyjna ,,J." w likwidacji z/s w O. została - po przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego stosownie do przepisów ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze - wykreślona prze z sąd z rejestru spółdzielni i utraciła swój byt prawny oraz zdolność sądową.

W orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 lutego 2012 roku, II CSK 325/11, nie publ. oraz z dnia 7 października 2008 r. , III CSK 112/08, nie publ.) i nauce prawa wskazuje się, że wygaśnięcie hipoteki powodują określone zdarzenia prawne, w tym spełnienie świadczenia, zrzeczenie się hipoteki (art. 96 u.k.w.h.), zwolnienie z długu (art. 508 k.c.), potrącenie (art. 498 k.c.), spełnienie za zgodą wierzyciela innego świadczenia - datio in solutum (art. 453 k.c.), złożenie przedmiotu do depozytu sądowego (art. 470 k.c.), niektóre przypadki odnowienia (art. 507 k.c.), konfuzja (art. 241 k.c.); nie oznacza to jednak, że wskazane zdarzenia prawne wyczerpują przyczyny wygaśnięcia wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie.

W rozpoznawanej sprawie problem prawny sprowadza się do dopuszczalności wykreślenia hipoteki umownej w oparciu o dołączony przez wnioskodawcę dokument urzędowy, jakim jest prawomocne postanowienie sądu rejestrowego o wykreśleniu spółdzielni z rejestru. Chodzi w szczególności o to, czy udokumentowana nim utrata bytu prawnego wierzyciela może być podstawą przyjęcia, że wierzytelność zabezpieczona hipoteką wygasła (art. 94 u.k.w.h.) i w konsekwencji podstawą wykreślenia hipoteki.

W świetle przepisów dotyczących stosunków zobowiązaniowych istnieją podstawy do przyjęcia, że skoro wierzytelność to określona sytuacja prawna jednego podmiotu (wierzyciela) wobec drugiego podmiotu ( dłużnika) polegająca na możliwości domagania się przez wierzyciela określonego zachowania dłużnika, do którego dłużnik jest prawnie zobowiązany, to uzasadniony jest wniosek, że w sytuacji utraty bytu prawnego przez jedną ze stron zobowiązania i braku następstwa prawnego tej strony, zobowiązanie nie może dalej istnieć. Z chwilą prawomocnego wykreślenia osoby prawnej (w rozpoznawanym przypadku - spółdzielni) z rejestru sądowego traci ona osobowość prawną, a tym samym zdolność prawną. Od tej chwili spółdzielnia nie może być podmiotem praw wynikających ze stosunków zobowiązaniowych łączących ją dotychczas z innymi podmiotami prawa.

Należy więc przyjąć, że utrata bytu prawnego spółdzielni będącej wierzycielem, powoduje jednak wygaśnięcie wierzytelności, w tym także wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie, zaś postanowienie sądu rejestrowego o wykreśleniu spółdzielni z rejestru może stanowić podstawę wykreślenia hipoteki przysługującej nieistniejącej już i wykreślonej z rejestru spółdzielni. Nie ma innego racjonalnego sposobu umożliwiającego dłużnikowi zlikwidowanej przed prawie dwudziestu laty spółdzielni, uzgodnienie stanu prawnego obciążonej nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Wykreślenie spółdzielni z rejestru oznacza, że utraciła ona trwale swój byt prawny oraz zdolność sądową, co czyni aktualnie niemożliwym skuteczne wytoczenie przez dłużnika przeciwko tej spółdzielni powództwa, o którym mowa w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. (por. art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Odesłanie uczestnika postępowania na drogę tego procesu nie doprowadzi więc do pożądanego rezultatu w postaci uporządkowania stanu prawnego nieruchomości, leżącego zarówno w interesie prywatnym wnioskodawcy, jak i w interesie publicznym.

W kilku orzeczeniach Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że u trata bytu prawnego przez dłużnika osobistego będącego osobą prawną na skutek jej wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego nie powoduje wygaśnięcia hipoteki zabezpieczającej niezaspokojoną wierzytelność wobec tej osoby prawnej na nieruchomości osoby trzeciej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2015 roku, II CSK 745/14, Biuletyn SN 2015/12/13), zaś dokument poświadczający wykreślenie - na skutek przeprowadzenia postępowania upadłościowego - z Krajowego Rejestru Sądowego dłużnika osobistego (spółki akcyjnej), wobec którego wierzytelności zostały zabezpieczone hipotekami na nieruchomości osoby trzeciej, nie stanowi podstawy uzasadniającej wykreślenie tych hipotek (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2012 r., IV CSK 369/11, OSP 2015, nr 1, poz. 3).

Jednakże poglądy te odnosiły się do ustania bytu prawnego dłużnika, nie zaś wierzyciela i zmierzały właśnie do udzielenia wierzycielowi ochrony prawnej w sytuacjach, w której mimo utraty bytu prawnego dłużnika osobistego i braku następcy prawnego, jest możliwe zaspokojenie tej wierzytelności z substratu majątkowego pozostałego po tej osobie prawnej lub z majątku osoby trzeciej. Tego rodzaju niebezpieczeństwa naruszenia godnego ochrony interesu wierzyciela nie ma w rozpoznawanej sprawie, stąd orzeczono jak w sentencji (art. 398 15 k.p.c.). jw eb