Postanowienie Sądu Najwyższego z 10 maja 2017 r.

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2015 r. Sąd Apelacyjny w (…) oddalił apelację ubezpieczonej R. K. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 20 października 2014 r. w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. o podleganie ubezpieczeniom sp ołecznym. Zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. stwierdził, ze R. K. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym w okresie od dnia 1 marca 2009 r. do 31 stycznia 2011 r., lecz w tym okresie podlega im dobrowolnie. Organ uznał, że nie ma podstaw do zmiany na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne z tego powodu, że Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) żąda od ubezpieczonej zwrotu dofinansowania do opłaconych przez nią składek na ubezpieczenie.

Sąd Okręgowy w K. zauważył. że kwestią zasadniczą w sprawie pozostawało, że ubezpieczona, będąca rencistką, z dniem 5 września 1996 r. nabyła status emeryta. Doszło wówczas u ubezpieczonej do zbiegu prawa do emerytury i renty, wobec czego organ rentowy zgodnie z ustawą o e meryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany był wypłacać ubezpieczonej jedno z tych świadczeń - korzystniejsze. Mimo, iż organ rentowy wypłacał ubezpieczonej od dnia 5 września 1996 r. świadczenie rentowe - jako korzystniejsze, a nie emeryturę, nie zmieniło to faktu, iż ubezpieczona od tej daty była emerytką. Uznał, że brak jest podstaw prawnych do dokonania zmiany schematu podlegania ubezpieczeniom społecznym zgodnie z twierdzeniami odwołującej. Dlatego w okresie od dnia 1 marca 200 9 r. do 31 stycznia 2011 r. odwołująca podlegała dobrowolnie ubezpieczeniom społecznym.

Sąd Apelacyjny przyjął, że Sąd Okręgowy przeprowadził prawidłowe postępowanie dowodowe, nie przekraczając granicy wyznaczonej dyspozycją art. 233 § 1 k.p.c., dokonał właściwych ustaleń faktycznych oraz wywiódł z nich logiczne i znajdujące oparcie we właściwie wskazanych przepisach prawa materialnego wnioski. Nie budziły też wątpliwości Sądu Apelacyjnego trafność rozstrzygnięcia i rozważania przedstawione na jego uzasadnienie, które w całości przyjął za własne. Zauważył, że już od 1996 r. ubezpieczona nabyła prawo do emerytury, zatem prowadząc działalność gospodarczą mogła podlegać ubezpieczeniom społecznym jedynie dobrowolnie, jak stanowią o tym art. 9 ust. 4c i ust. 5 u stawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Podniósł ponadto, że w niniejszej sprawie sądy ubezpieczeń społecznych mogły kontrolować jedynie zgodność zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ze stanem faktycznym i prawnym. Poza zakresem rozstrzygnięcia pozostawało, czy i w jakim stopniu ubezpieczona ponosi winę za pobranie z PFRON refundacji składek na ubezpieczenia społeczne. Skargę kasacyjną oparto na naruszeniu prawa materialnego: art. 9 ust. 4c ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, a także na naruszeniu przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy: art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na jej oczywistą zasadność. Wskazała, że Sąd Apelacyjny rażąco naruszył art. 233 § 1 k.p.c., gdyż dokonał ustaleń, które nie znajdowały żadnego odzwierciedlenia w materiale dowodowym zebranym w sprawie.

Oparł się bowiem na dokumencie, który nie został złożony do akt sprawy - zdaniem skarżącej nie wiadomo na jakiej podstawie Sąd przyjął, że miała ona ustalone prawo do emerytury już od dnia 5 czerwca 1996 r. Nadto z pozostałych dokumentów wysnuł błędne wnioski, gdyż pominął, że według stanu na dzień 30 stycznia 2011 r. nie istniała - w obrocie prawnym - żadna decyzja ZUS ustalająca skarżącej prawo do emerytury.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Zarzut oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jest chybiony. Ujęta w art. 398 9 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka ma miejsce wtedy, gdy zasadność podniesionych w niej zarzutów wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej.

Dotyczy to więc jedynie uchybień przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym sądowi drugiej instancji, o charakterze elementarnym, polegających w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał, względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie faktycznym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2015 r., IV CSK 263/15, LEX nr 1940571). Chodzi zatem o taką sytuację, gdy nie tylko zgłoszony zarzut jest słuszny, ale także stwierdzona nieprawidłowość jest tego rodzaju, że powoduje jaskrawą wadliwość zaskarżonego orzeczenia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, LEX nr 2057365).

Kryterium oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga oceny podstaw skargi oraz ich uzasadnienia. Świadczy to o konieczności częściowo merytorycznej kontroli skargi już na etapie przedsądu oraz wskazuje na prewencyjny charakter instytucji wstępnego badania skargi kasacyjnej (T. Ereciński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Postępowanie rozpoznawcze, wyd. V, red. T. Ereciński, LEX ). Oczywistą zasadność skargi bada się zatem w granicach wskazanych w niej zarzutów. Przedstawiona Sądowi Najwyższemu skarga stanowi w istocie polemikę z ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez sądy obu instancji. Wyłączenie w art. 398 3 § 3 k.p.c. z podstaw skargi kasacyjnej zarzutów dotyczących oceny dowodów pozbawia skarżącego możliwości powoływania się na zarzut naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów przewidzianej w art. 233 § 1 k.p.c.

Przepis art. 398 3 § 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i prz eprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c., bowiem właśnie ten przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2015 r., I UK 212/14, Legalis nr 1186765). Skoro w myśl art. 398 3 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, nie mogą one zatem przemawiać również za oczywistą zasadnością skargi.

W przeciwnym razie zachodziłby dysonans między etapem przedsądu a późniejszym rozpoznaniem podstaw kasacyjnych z ograniczeniem wynikającym z tego przepisu, a także wobec związania ustaleniami stanu faktycznego, na którym oparto zaskarżony wyrok (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2014 r., II UK 20/14, Legalis nr 1385231; z dnia 6 lutego 2014 r., I PK 246/13, Legalis nr 1169331). Polemika skarżącej z oceną dowodów dokonaną przez Sąd Apelacyjny, prowadząca do zakwestionowania ustalonego przez ten sąd stanu faktyczny sprawy nie uzasadnia, w świetle art. 398 9 § 1 pkt 4 k.p.c., przyjęcia skargi do rozpoznania.

Odnosząc się do przytoczonych przez skarżącą wyroków Sądu Najwyższego, zgodnie z którymi zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. może wyjątkowo stanowić uzasadnioną podstawę skargi kasacyjnej, podkreślić należy, że możliwość taka występuje jedynie wtedy, gdy skarżący, posługując się wyłącznie argumentami jurydycznymi, wykaże, iż sąd drugiej instancji rażąco naruszył ustanowione w wymienionym przepisie zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów i że naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (wyrok Sądu Naj wyższego z dnia 7 października 2005 r., IV CK 122/05, Legalis nr 97143). W przedłożonej skardze kasacyjnej brak jest natomiast tego rodzaju argumentacji.

Postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może polegać na zaprezentowaniu przez skarżącego stanu faktycznego, ustalonego przez niego na podstawie własnej oceny dowodów (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 393/97, Legalis nr 482570; z dnia 17 kwietnia 1998 r., II CKN 704/97, OSNC 1998 nr 12, poz. 214; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 139; z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/00, OSNC 2000 nr 10, poz. 189). Warto przypomnieć, że Sąd Najwyższy nie dokonuje ponownej oceny wiarygodności i mocy zebranego materiału, lecz sprawdza prawidłowość wykorzystania przez sąd orzekający uprawnień przewidzianych w art. 233 § 1 k.p.c.

Jeżeli wnioski wyprowadzone przez sąd orzekający z zebranego materiału dowodowego są logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, o cena tego sądu nie narusza przepisu art. 233 § 1 k.p.c. i musi się ostać, choćby z materiału tego dawały się wysnuć również wnioski odmienne. Tylko wówczas, gdy brakuje logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych związków przyczynowo - skutkowych, przeprowadzona przez sąd orzekający ocena dowodów może być skutecznie podważona (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2002 r., IV CKN 1256/00, Legalis nr 61716; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., II CKN 817/00, Legalis nr 59468).

Przepis art. 9 ust. 4c ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadzał, od stycznia 2008 r., obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe, dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych i mających ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy - do czasu ustalenia im prawa do emerytury. Osoby, prowadzące działalność gospodarczą mające ustalone prawo do emerytury podlegają dobrowolnie ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym (art. 9 ust. 5 ustawy). Przepisy ustawy systemowej precyzują podleganie ubezpieczeniom obowiązkowym i dobrowolnym, regulacje te są wyczerpujące i bardzo precyzyjne.

Kluczowe dla niniejszej sprawy poz ostawało rozstrzygnięcie, czy ubezpieczona posiadała w spornym okresie, to jest od dnia 1 marca 2009 r. do 31 stycznia 2011 r., ustalone prawo do emerytury. Zauważyć należy, że zgodnie z stanowiskiem przyjmowanym przez Sąd Najwyższy, przekształcenie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ubezpieczenie dobrowolne uzasadnione jest wprawdzie spełnianiem warunków i uzyskaniem prawa do pobierania świadczenia w trakcie prowadzenia tej działalności, jednakże następuje nie wcześniej, niż wydanie decyzji lub wyroku potwierdzającego to prawo (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2007 r., I UK 323/06, OSNP 2008 nr 9-10, poz. 145).

Zgodnie z ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, którymi Sąd Najwyższy jest związany, skarżąca nabyła prawo do emerytury od dnia 5 września 1996 r. (na s. 9 uzasadnienia omyłkowo wskazana została data 5 czerwca 1996 r.), przy czym organ rentowy wypłacał ubezpieczonej nadal świadczenie rentowe - jako korzystniejs ze.

Okoliczność uzyskania prawa do emerytury przed 1 lutego 2011 r. wynikała nie tylko z decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydanej w 1996 r., ale Sąd Apelacyjny wskazał również na pozostały materiał dowodowy wynikający z załączonych akt organu rentowego – pismo ubezpieczonej z dnia 1 kwietnia 2009 r. skierowane do ZUS (w którym stwierdziła, że od dnia 5 września 1996 r., czyli od osiągnięcia wieku emerytalnego ZUS przyznał jej emeryturę, ale wypłacał rentę jako świadczenie korzystniejsze), pisma organ u rentowego z dnia 3 czerwca 2009 r. (w którym wskazał, że skarżąca jako osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą, będąca jednocześnie emerytem z II grupą inwalidzką ma prawo zgłosić się dobrowolnie do ubezpieczeń społecznych).

Zauważyć należy, że nawet przyznanie przez organ rentowy emerytury z urzędu, zamiast pobieranej dotychczas renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie omawianego przepisu, nie niweczy możliwości dokonania wyboru przez ubezpieczonego wypłaty jednego z tych świadczeń zgodnie z art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 21 kwietnia 2010 r., III AUa 3482/09, LexPolonica nr 2470462). Wybór renty z tytułu niezdolności do pracy nie oznacza jednakże, że ubezpieczony nie będzie miał od tej chwili ustalonego prawa do emerytury. Stosowanie art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie jest uzależnione od faktu pobierania emerytury, ale przepis ten odwołuje się wyłącznie do ustalenia prawa do takiego świadczenia. (wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 26 września 2013 r., III AUa 572/13, Legalis nr 741368).

Sumą przedstawionych rozważań jest konkluzja o nie wystąpieniu przesłanki z art. 398 9 § 1 pkt 4 k.p.c. Analiza akt i środka zaskarżenia nie upoważnia również do twierdzenia, że w sprawie występuje istotnie zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie czy doszło do nieważności postępowania. Nie znajdując podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, na podstawie art. 398 9 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie reguły z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w związku z art. 398 21 k.p.c.

O kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu rozstrzygnięto na podstawie § 15 ust. 2 w związku z § 16 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 1805). l.n