Postanowienie Sądu Najwyższego z 6 października 2026 r.

Powodowa spółka T. w L. (Dania) wniosła o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez sędziego Sądu Najwyższego X.Y. w sprawie II CSKP 790/22, z uwagi na okoliczności towarzyszące powołaniu na sędziego oraz postępowanie sędziego po powołaniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (dalej: „u.SN”) dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego

oraz charakteru sprawy (tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego). W art. 29 § 6-25 u.SN zostało uregulowane postępowanie zainicjowane takim wnioskiem.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 22 września 2026 r., K 21/26, orzekł, że art. 29 § 5-25 u.SN są niezgodne z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 2 oraz w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i 180 ust. 1 i 2 Konstytucji. Podobnie w wyroku z 25 lutego 2026 r., SK 68/25 (OTK-A 2026, poz. 40), wydanym na tle analogicznej regulacji zawartej w ustawie z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Trybunał stwierdził, że art. 5a tej ustawy jest niezgodny z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 2 oraz w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i 180 ust. 1 i 2 Konstytucji. W tym ostatnim wyroku Trybunał podkreślił, że skutkiem wyroku jest wyeliminowanie legislacji, „która wbrew swoim deklarowanym celom wzmocnienia niezawisłości i bezstronności, w praktyce przekreślała te wartości, umożliwiając podważanie statusu sędziowskiego z racji okoliczności towarzyszących jego powołaniu.”

Wyrok Trybunału z 22 września 2026 r., K 21/26, nie został dotychczas opublikowany w Dzienniku Ustaw, mimo że zgodnie z art. 190 ust. 2 zd. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Natomiast według z art. 188 pkt 1 Konstytucji Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją. Istnieje zatem konstytucyjny obowiązek opublikowania powyższego wyroku.

Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Jeżeli Trybunał nie określi innego terminu norma prawna, której niezgodność z Konstytucją została stwierdzona traci moc, tj. przestaje obowiązywać od chwili opublikowania orzeczenia Trybunału. W tym aspekcie wyrok Trybunału ma skutki ex nunc. W przypadku, gdy orzeczenie takie nie zostanie opublikowane – norma nadal obowiązuje, albowiem nie została skutecznie wyeliminowana z systemu prawnego.

Nie oznacza to jednak, że wyrok nieopublikowany nie wywołuje żadnych skutków. Według art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Żaden organ państwa nie jest zatem uprawniony do podważania prawidłowości i skuteczności wyroku Trybunału. Jak słusznie stwierdzono w uchwale Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2016 r. nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niezgodność z Konstytucją określonego przepisu, uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania.

W konsekwencji, mimo formalnego obowiązywania niekonstytucyjna norma traci domniemanie zgodności z Konstytucją. Sądy, będąc związane Konstytucją (zob. art. 178 ust. 1 Konstytucji), nie powinny więc stosować normy, która została uznana za niezgodną z Konstytucją nie tylko w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia wyroku Trybunału, ale także – sprzed jego wydania (skutek ex tunc). Jak bowiem wyjaśni Sąd Najwyższy m.in. w wyrokach z 10 listopada 1999 r., I CKN 204/98 (OSNC 2000, nr 5, poz. 94), oraz z 9 października 2003 r.,

I CK 150/02 (OSNC 2004, nr 7-8, poz. 132), skuteczność ex nunc odnosi się tylko do obowiązywania aktu prawnego uznanego przez Trybunał za niekonstytucyjny, a nie do jego stosowania; przepis ustawy niezgodny z Konstytucją nie może być bowiem źródłem praw i obowiązków, a zatem przepis taki, choć obowiązujący, nie powinien być stosowany także do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (tak wyrok SN z 30 września 2004 r., IV CK 20/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 161). W konsekwencji należy przyjąć, że art. 29 § 5-25 u.SN nie mogą być zastosowane do rozpoznania wniosku inicjującego niniejsze postępowanie.

Nie ma przy tym innych przepisów procesowych, które pozwoliłyby na odmienną kwalifikację prawną tego wniosku i jego rozpoznanie. W szczególności nie sposób potraktować go jako wniosku o wyłączenie sędziego, o jakim mowa w art. 48-53¹ k.p.c. Jak wyjaśnił bowiem Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 10 października 2024 r., III CZP 44/23 (OSNC 2025, nr 6, poz. 59), wniosek o wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy oparty wyłącznie na okolicznościach towarzyszących powołaniu tego sędziego nie wywołuje skutków prawnych; w takiej sytuacji stosuje się per analogiam art. 53¹ § 2 i 3 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem wniosek taki nie wywołuje skutków procesowych. Według bowiem art. 53¹ § 2 k.p.c. wniosek pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności; to samo dotyczy pism związanych z jego wniesieniem. Uchwała ta nawiązuje do wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z 23 lutego 2022 r., P 10/19 (OTK-A 2022, poz. 14), w którym stwierdzono m.in., że art. 49 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim za przesłankę mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie uznaje jakąkolwiek okoliczność odnoszącą się do procedury powoływania tego sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 179 w zw. z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji.

Skoro art. 29 § 5-25 u.SN nie mogą zostać zastosowane ze względu na ich niezgodność z Konstytucją i nie ma innych przepisów procesowych pozwalających na rozpoznanie wniosku inicjującego niniejsze postępowanie, to oznacza, że rozpoznanie wniosku stało się niedopuszczalne. Z tego względu Sąd Najwyższy na podstawie art. 355 k.p.c. umorzył postępowanie wywołane wnioskiem. (D.Z.) [r.g.]