Postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 2016 r.

Postanowieniem z dnia 29 grudnia 2014 r., Sąd Rejonow y w B. oddalił wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wpis hipoteki przymusowej w kwocie 68 480,33 zł obciążającej nieruchomość wchodzącą w skład majątku wspólnego małżonków A. N. i M. N. , dla której prowadzona jest księga wieczysta nr […]. Sąd wskazał, że do wniosku dołączono decyzję ZUS z dnia 7 maja 2014 r. stwierdzającą, iż M. N. jest dłużnikiem wnioskodawcy z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne oraz decyzję ZUS z dnia 17 czerwca 2 014 roku skierowaną do A. N. , wskazującą na stan zaległości składkowych jej męża, zawierającą w uzasadnieniu stwierdzenie, że ponosi ona jako małżonka dłużnika odpowiedzialność z tego tytułu z majątku wspólnego na podstawie przepisów ustawy Ordynacja podatkowa i zawierającą pouczenie co do sposobu wniesienia odwołania od tejże decyzji.

Wnioskodawca dołączył do wniosku o wpis hipoteki kopie dowodów doręczenia tych decyzji obojgu małżonkom. Oddalając wniosek, Sąd Rejonowy - powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 roku, III CSK 69/12, (OSNC 2013, nr 7-8, poz. 93) - podniósł, że w aktualnym stanie prawnym podstawą wpisu hipoteki przymusowej zabezpieczającej wierzytelność ZUS na nieruchomości wspólnej może być tylko administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego małżonkowi. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 marca 2015 r. , Sąd Okręgowy w B. oddalił apelację wnioskodawcy, podzielając przedstawiony wyżej pogląd prawny, a nadto wskazując, że hipoteka przymusowa pełni rolę szczególnego środka egzekucyjnego, stąd do jej ustanowienia wymagany jest tytuł stanowiący podstawę wszczęcia i prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka.

Wobec przedłożenia przez wnioskodawcę jedynie decyzji z dnia 7 maja 2014 r., określającej stan zaległości dłużnika M. N. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i braku decyzji wystawionej także przeciwko jego żonie A. N. (wymogu tego nie spełnia, zdaniem Sądu Okręgowego, dołączona do wniosku o wpis hipoteki decyzja ZUS z dnia 17 czerwca 2014 r. ), brak było podstawy do uwzględnienia wniosku, stąd zaskarżone apelacją Rejonowego odpowiada prawu (art. 626 9 k.p.c.). postanowienie Sądu W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 110 pkt 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm. - dalej „u.k.w.h.”), art. 26 ust. 3, ust. 3a pkt 2, ust. 3c i ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.

U. z 2013 r., poz. 14 42 ze zm. - dalej: „u.s.u.s.”) przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dołączone do wniosku dokumenty nie stanowią podstawy do wpisu hipoteki przymusowej, naruszenie art. 107 § 1, 28 i 40 § 1 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s. oraz art. 29 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm. - dalej: „Ord. pod.”) przez ich błędną wykładnię wyrażającą się w wadliwym przyjęciu, że dołączona do wniosku decyzja skierowana do uczestniczki A. N. powinna - dla wywołania skutków materialnoprawnych - rozstrzygać w sentencji o jej odpowiedzialności, a także naruszenie art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.

U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm. - dalej: „u.p.e.a.”) w zw. z art. 29 § 1 Ord. pod. w zw. z art. 31 u.s.u.s. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że dla uzyskania wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością majątkową małżeńską niezbędne jest uzyskanie przez wierzyciela administracyjnego tytułu wykonawczego przeciwko obojgu małżonkom.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Po dokonanej ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075) nowelizacji wskazanej ustawy, zarysowały się w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego różnice stanowisk co do tego, czy doręczona dłużnikowi decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość jego zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne może stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej obciążającej nieruchomość wchodzącą w skład majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka.

Zagadnienie to zostało rozstrzygnięte w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2014 r., III CZP 28/14 (OSNC z 2015 r., nr 2, poz. 14), zgodnie z którą decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalająca wysokość należności z tytułu składek może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka tylko wtedy, gdy została doręczona obojgu małżonkom. W motywach tej uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że w wyniku zmiany regulacji ustawowej dotyczącej hipoteki, w aktualnym stanie prawnym - odmiennie niż przed wejściem w życie ustawy nowelizującej z dnia 26 czerwca 2009 r. - wierzytelności stwierdzone tytułem wykonawczym i wierzytelności określone nieostateczną decyzją administracyjną podlegają zabezpieczeniu jednolitą konstrukcyjnie hipoteką przymusową ( art. 109 i art. 110 u.k.w.h.).

Art. 26 ust. 3 u.s.u.s. przewiduje, że podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika jest doręczona decyzja. Art. 26 ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., dotyczący ustanowienia hipoteki przymusowej na nieruchomości należącej do majątku wspólnego małżonków, nie wskazuje wprawdzie podstawy wpisu tej hipoteki, ale zawarte w zdaniu pierwszym art. 26 ust. 3 u.s.u.s. odesł anie- włączające ustępy 3a i 3b do treści ustępu 3 tego artykułu - pozwala przyjąć, że hipotekę przymusową na wymienionych w art. 26 ust. 3a i 3b nieruchomościach można ustanowić również tylko na podstawie decyzji doręczonej dłużnikowi oraz jego małżonkowi.

W sytuacji zniesienia podziału hipoteki przymusowej na kaucyjną i zwykłą, zdezaktualizowały się zasadnicze argumenty powołane w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r. III CZP 33/04 (OSNC 2005, nr 3, poz. 43), jednakże konsekwencje zniesienia wskazanego wyżej podziału nie czynią zasadnym poglądu - wyrażonego między innymi w przytoczonym przez Sądy obu instancji postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12 (OSNC 2013, nr 7-8, poz. 93) - i ż w obecnym stanie prawnym podstawą wpisu obciążającej nieruchomość wspólną małżonków hipoteki przymusowej, ustanowionej w celu zabezpieczenia wierzytelności ZUS z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, może być tylko administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego małżonkowi.

Zmiana konstrukcji hipoteki nie oznacza uchylenia możliwości ustanowienia hipoteki przymusowej na podstawie art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., ponieważ dopuszczalność jej ustanowienia nie zależała ani przed nowelizacją ani też po jej dokonaniu, od charakteru hipoteki. Uchylony art. 111 u.k.w.h. wskazywał jedynie, że h ipoteka przymusowa wpisana na podstawie nieostatecznej decyzji administracyjnie jest hipoteką kaucyjną. Również obecnie, w świetle art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., doręczona obojgu małżonkom decyzja ZUS, ustalająca wysokość zobowiązania jednego z nich z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, stanowi podstawę ustanowienia hipoteki przymusowej na wspólnej nieruchomości.

Wymaganie, by podstawą wpisu hipoteki przymusowej w takiej sytuacji mógł być jedynie administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego małżonkowi prowadziłoby do pozbawienia znaczenia prawnego przepisów art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s. Hipoteka przymusowa nie jest szczególnego rodzaju środkiem egzekucyjnym, lecz środkiem zabezpieczenia wierzytelności pieniężnej, a postępowanie o jej wpis ma charakter postępowania rozpoznawczego przed sądem wieczystoksięgowym.

Wynikający z przytoczonej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego pogląd przewidujący, że do wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej majątek wspólny dłużnika i jego małżonka wystarczające jest wydanie i doręczenie obojgu małżonkom decyzji ustalając ej wysokość zobowiązania dłużnika z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne jest aktualnie aprobowany w orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. przykładowo postanowienia z dnia 16 grudnia 2015 r., IV CSK 118/15, niepubl., IV CSK 119/15, niepubl., z dnia 14 stycznia 2016 r., IV CSK 154/15, niepubl., IV CSK 205/15, niepubl., z dnia 20 stycznia 2016 r., IV CSK 133/15, niepubl. z dnia 19 maja 2016 r., IV CSK 544/15, niepubl. oraz z dnia 7 września 2016 r., IV CSK 713/15, niepubl. ). W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji (art. 398 15 k.p.c.). jw kc