Postanowienie Sądu Najwyższego z 10 lipca 2019 r.

Sąd Okręgowy w K. orzeczeniem z dnia 29 listopada 2010 r., sygn. akt III K […] , uznał, że M. Ł. złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne. Po rozpoznaniu apelacji złożonej przez obrońcę M. Ł. , Sąd Apelacyjny w […] orzeczeniem z dnia 24 lutego 2011 r., sygn. akt II AKa […] , utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie.

Obrońca M. Ł. we wniosku o wznowienie postępowania lustracyjnego, na podstawie art. 540 § 1 pkt. 2 lit a k.p.k. i art. 542 § 1 i § 3 k.p.k., wniósł o uchylenie orzeczeń sądów obu instancji oraz uniewinnienie M. Ł. od zarzucanego mu czynu, a także o przeprowadzenie, w oparciu o treść art. 546 k.p.k., dowodu z dokumentów w postaci pisma Prezesa Związku Żołnierzy Wojska Polskiego (dalej ZŻWP) z dnia 22 marca 2013 r., skierowanego do Rzecznika Praw Obywatelskich wraz z udzieloną przez Biuro Rzecznika odpowiedzią z dnia 18 czerwca 2013 r. oraz szeregu wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej jako ETPC).

W wymienionym piśmie Prezes ZŻWP podkreślił, że realizację zadań Wojskowej Służby Wewnętrznej ułatwiały obowiązujące wówczas przepisy nakładające na żołnierzy służby czynnej obowiązek pisemnego zawiadomienia dowódcę jednostki o prywatnych kontaktach swoich i członków rodzin z zagranicą, do których to zawiadomień mieli dostęp oficerowie służby kontrwywiadu wojskowego, wykorzystując je jako podstawę żądania dalszych informacji. Ponadto oficerowie WSW uczestniczyli w okresowych analizach stanu dyscypliny w jednostkach oraz naradach i odprawach poświęconych w ypadkom i naruszeniom bezpieczeństwa, stratom i szkodom w mieniu wojskowym, awariom sprzętu, prowadząc własne postępowania, w których wykorzystywali meldunki i wyjaśnienia żołnierzy składane komisjom dochodzeniowym i powypadkowym. Prowadzili też nieformalne przesłuchania i wykonywali zadania zlecone przez prokuraturę wojskową.

Zdaniem Prezesa ZŻWP, wykorzystywanie przez oficerów WSW składanych w sposób jawny, oficjalną drogą zawiadomień, meldunków i wyjaśnień wynikających z realizacji ciążącego na żołnierza ch obowiązku służbowego nie wyczerpuje definicji współpracy z organami bezpieczeństwa państwa. Kierowanie w takich stanach faktycznych wniosków o wszczęcie postępowań lustracyjnych uznał on za nieuprawnione rozszerzanie definicji współpracy przez prokuratorów Instytutu Pamięci Narodowej. Z kolei w udzielonej przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich odpowiedzi zaznaczono, że istotnie na żołnierzach służby czynnej ciążył, wynikający z przywołanych przepisów, obowiązek zawiadomienia o kontaktach z zagranicą, lecz składane one były dowódcy jednostki, a nie organom WSW.

Dostęp do tych zawiadomień, a także żądanie dalszych informacji od konkretnych osób nie mogą być oceniane zawsze jako wypełnienie ciążącego obowiązku służbowego i takie działania konkretnych osób powinny być oceniane indywidualnie na podstawie odpowiednich dokumentów i dokładnego ustalenia stanu faktycznego. W pisemnym stanowisku Dyrektor Biura Lustracyjnego wniósł o stwierdzenie, że brak jest podstaw do wznowienia postępowania. Podniósł, że oceniając zasadność wniosku należy zauważyć, że ustawa lustracyjna posiada własną podstawę wznowienia, określoną w art. 21 d ust. 2 pkt 2, i stanowiącą lex specialis w stosunku do art. 540 § 1 k.p.k., która wyłącza stosowanie tego przepisu k.p.k. w postępowaniach lustracyjnych (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt II KO 25/06, LEX nr 362207 i z dnia 30 czerwca 2010 r., sygn. akt III KO 47/10, LEX nr 843471).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Nie budzi wątpliwości, że przepis art. 21d ust. 2 pkt 2 ustawy lustracyjnej zakłada konieczność współistnienia dwóch elementów, którymi są „nowe fakty lub dowody nieznane wcześniej sądowi ” oraz ich wpływ na prawomocne orzeczenie, skutkujący jego „oczywistą niesłusznością”. Trafnie podnosi Dyrektor Biura Lustracyjnego, że analiza treści korespondencji Prezesa Związku Żołnierzy Wojska Polskiego z Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich wskazuje, że odwołuje się on do wszystkich okoliczności znanych już sądom rozpoznającym sprawę badania zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego złożonego przez M. Ł ..

Należy przyznać rację Dyrektorowi Biura Lustracyjnego, iż treść pisma Prezesa ZŻWP w całości stanowi jedynie odmienną ocenę wyrażoną na podstawie okoliczności ujawnionych w toku postępowań prowadzonych wobec M. Ł. i nie może zostać uznana za powołanie okoliczności określanych jako propter nova. Stanowią one bowiem interpretację definicji pojęcia tajnej współpracy przewidzianej w art. 3a ust. 1 ustawy lustracyjnej w oparciu o odmienne ustalenia faktyczne dokonane na podstawie własnej oceny tych samych dowodów, które stanowiły przedmiot wielopłaszczyznowej oceny obu Sądów w postępowaniu lustracyjnym (por. postanowienie Sądu Najwyższeg o z dnia 13 maja 2009 r., sygn. akt II KO 31/ 08, LEX nr 550521).

Sąd Najwyższy np. w postanowieniu z dnia 18 listopada 2009 r., sygn. akt II KO 74/09, LEX nr 607910, wskazał, iż pogląd wyrażony przez Krajową Radę Sądownictwa nie może stać się podstawą do wznowienia postępowania, ponieważ fakt zaprezentowania takiego stanowiska nie wyczerpuje żadnej podstawy wskazanej w art. 21 d ustawy „lustracyjnej”, czy też art. 540 k.p.k. oraz art. 540a k.p.k., w oparciu o które możliwe jest wznowienie postępowania.” Powyższe czyni bezprzedmiotowym ewentualne rozważania dotyczące drugiej z wymienionych przesłanek wznowienia postępowania.

Podnosi się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że waga tylko tych obdarzonych wiarą nowych faktów lub dowodów musi prowadzić do wniosku, że poprzednio dokonane ustalenia faktyczne są niesłuszne w sposób „niebudzący wątpliwości, bezsporny, pewny”, tak bowiem w języku ogólnym ujmuje się znaczenie słowa „oczywisty”, a brak jest podstaw, by twierdzić, iż istnieją racje za nadaniem temu słowu innego znaczenia, niż wynikające z semantyki języka polskiego.

Nie chodzi zatem o „zachwianie” czy też „podważenie” wiarygodności poszczególnych ustaleń faktycznych poczynionych w prawomocnym orzeczeniu, ale o taką sytuację, że te nowe, wiarygodne w bardzo wysokim stopniu, fakty lub dowody przez swoją wymowę i wagę oraz, co oczywiste, zakres obejmujący najistotniejsze ustalenia faktyczne, wskazują w sposób praktycznie bezsporny, że prawomocne orzeczenie jest niesłuszne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2009 r., II KO 66/09, LEX nr 607905). Nie budzi więc wątpliwości, że w realiach przedmiotowej sprawy nie można mówić również o „oczywistej niesłuszności” wydanych orzeczeń, w których Sądy dokonały wszechstronnej oceny całości materiału dowodowego, tego samego materiału, o którym mowa w korespondencji.

Jeśli chodzi o kolejną wskazaną we wniosku o wznowienie przesłankę wznowienia postępowania, związaną z treścią zapadłych rozstrzygnięć ETPC, to należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 21d ust. 1 ustawy lustracyjnej jako podstawa wniosku powinien zostać wskazany art. 540 § 3 k.p.k. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt II KO 25/06). Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 czerwca 2014 r., sygn. akt I KZP 14/15, wskazał na istnienie potrzeby wznowienia postępowania, o której mowa w art. 540 § 3 k.p.k., do innych postępowań karnych aniżeli to, do którego odnosi się rozstrzygnięcie ETPC o naruszeniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej jako Konwencja).

Trafnie zauważa Dyrektor Biura Lustracyjnego, że stanowisko zaprezentowane w tej uchwale, mimo kontestowania go w zgłoszonym zdaniu odrębnym przez jednego z członków składu Sądu Najwyższego oraz w szeregu negatywnych glos, dominuje w orzecznictwie (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt II KO 38/17). Dla zaistnienia potrzeby wznowienia postępowania, zakłada ono konieczność ziszczenia jako niezbędnego warunku naruszenia, w realiach konkretnej sprawy, postanowień Konwencji i to tożsamego w układzie okoliczności faktyczno - prawnych do stwierdzonego w orzeczeniu ETPC.

Przypomnieć należy, że wszystkie, nie tylko wymienione przez obrońcę lustrowanego, niekorzystne dla Polski rozstrzygnięcia ETPC, dotyczyły postępowań prowadzonych na podstawie ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944 - 1990 osób pełniących funkcje publiczne.

W tym kontekście zawarte we wniosku stwierdzenie, że ETPC wielokrotnie orzekał o ukształtowaniu polskiej procedury lustracyjnej w sposób sprzeczny z prawem do rzetelnego procesu, zasadą równości stron i prawem do obrony z uwagi na wynikające dla lustrowanego konsekwencje objęcia akt sprawy klauzulą tajne, odnieść należy do postępowań prowadzonych na podstawie regulacji obowiązującej przed wejściem w życie ustawy lustracyjnej z dnia 18 października 2006 r. Tymczasem postępowanie lustracyjne dotyczące M. Ł. prowadzone było w całości na podstawie ustawy lustracyjnej z 2006 r., która wprowadziła istotne zmiany, nie pozostające bez wpływu na prawa procesowe stron postępowania, a polegające na przekazaniu właściwości do rozpoznawania spraw lustracyjnych wyznaczonym sądom okręgowym, w miejsce V Wydziału Karnego Sądu Apelacyjnego w […] , a także zastąpienie instytucji Rzecznika Praw Publicznych i jego zastępców prok uratorami Biura Lustracyjnego i oddziałowych biur lustracyjnych.

W treści wniosku podkreślono dostrzeżone przez ETPC w wydanych rozstrzygnięciach naruszenia, art. 6 u st. 1 i art. 6 ust. 3 lit. b Konwencji, jednak obrońca lustrowanego nie podał na czym miałyby polegać naruszenia tych, lub jakichkolwiek innych, przepisów Konwencji w postępowaniu prowadzonym wobec M. Ł. . Nie można uznać za wystarczające stwierdzenia, że wyroki ETPC wydane zostały w tożsamych sprawach do sprawy M. Ł .. Poza sporem jest bowiem, że w rozpoznawanych przez ETPC sprawach lustracyjnych powtarzającym się elementem jest zarzut związany z utrudnieniem osobom lustrowanym dostępu do materiałów niejawnych, sporządzania z nich notatek i następnie korzystania z nich.

W omówionych obszernie we wniosku dwóch wyrokach ETPC wspólnym zarzutem było ograniczenie możliwości wykorzystywania w postępowaniu notatek sporządzonych w kancelarii tajnej sądu (Mościcki przeciwko Polsce § 41, Matyjek przeciwko Polsce § 58), a w przypadku T. Matyjka zarzut dotyczył udostępnienia wyłącznie sentencji orzeczeń, podczas gdy z ich uzasadnieniami możliwe było zapoznanie się w kancelarii tajnej sądu (Matyjek przeciwko Polsce § 61). Elementami, na które ETPC zwracał też uwagę, były również utrudnienia związane z jawnością rozprawy, w tym z jawnością uzasadnień wydawanych przez sądy orzec zeń.

W wielu wyrokach organ ten podkreślał, że przeprowadzanie jawnych rozpraw stanowi fundamentalną zasadę zawartą w art. 6 ust. 1 Konwencji ( Bobek przeciwko Polsce § 64), a emanacją owej jawności postępowań jest jawność wydawanych przez sądy orzeczeń (Bobek przeciwko Polsce § 63, Kwiatkowski przeciwko Polsce § 29). Analiza akt postępowania w sprawie M. Ł. nie pozwala na przyjęcie, by w prowadzonym wobec niego postępowaniu lustracyjnym doznał on podobnych ograniczeń. Rozprawy toczyły się z zachowaniem jawności, lustrowany miał zagwarantowany dostęp do całości akt sprawy, które w żadnym fragmencie nie zostały objęte klauzulą tajności.

W realiach postępowania lustracyjnego prowadzonego wobec M. Ł. nie można zatem uznać, aby został spełniony wymóg wynikający z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 201 4 r., sygn. akt I KZP 14/14, co do tożsamości naruszenia Konwencji w układzie okoliczności faktyczno – prawnych sprawy (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2018 r., sygn. akt II KO 28/18).

Kierując się przedstawionymi motywami Sąd Najwyższe postanowił jak na wstępie. aw