Postanowienie Sądu Najwyższego z 23 września 2016 r.

Pismem z dnia 25 lipca 2016 r. nazwanym „wnioskiem o wszczęcie z urzędu postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie II S … /16 Sądu Apelacyjnego w K. ” Wiceprezes Sądu Apelacyjnego w K x. zwrócił się do Sądu Najwyższego o rozważenie możliwości wznowienia z urzędu postępowania w sprawie II S …/16 Sądu Apelacyjnego w K. Autor pisma podniósł, że postanowieniem z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II S …/13 Sąd Apelacyjny w K x. stwierdził przewlekłość postępowania w sprawie I II Ko … /13 (poprzednia sygn. III Ko 1 … /10) Sądu Okręgowego w K x. i przyznał w związku z tym wnioskodawcy Z .K. sumę pieniężną w kwocie 4. 000 zł., w pozostałej części wniosek ten oddalił.

Następnie podczas rozprawy wyznaczonej przed Sądem Okręgowym w K x. w sprawie III Ko … /13 wnioskodawca Z. K. złożył wniosek o przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2014 r. Sąd Apelacyjny w Kx., na podstawie art. 36 k.p.k., przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K. Tam ta sprawa była rozpoznawana najpierw pod sygnaturą XVI Ko … /14, a następnie XXI Ko … /15. W dniu 8 czerwca 2016 r., sygn. akt II S …/16 Sąd Apelacyjny w K ., rozpoznając kolejną skargę Z. K. na przewlekłość postępowania w w/w sprawie, częściowo ją uwzględnił i stwierdził, że w postępowaniu sądowym prowadzonym w tej sprawie przed Sądem Okręgowym w K x. o sygn. akt III Ko … /10 oraz o sygn. akt III Ko …/13 nastąpiła przewlekłość i przyznał, z tego tytułu, wnioskodawcy kwotę 4000 zł.

Tym samym doszło do tego, że odtąd w obrocie prawnym funkcjonują dwa sprzeczne rozstrzygnięcia co do stwierdzenia przewlekłości postępowania w sprawie III Ko .. /10 Sądu Okręgowego w K x. oraz dwukrotne stwierdzenie przewlekłości postępowania w sprawie III Ko …/13 Sądu Okręgowego w K x. Stąd też nie ulega wątpliwości, że w sprawie II S …/16 Sądu Apelacyjnego w K. doszło do naruszenia art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., bowiem w przedmiocie stwierdzenia przewlekłości postępowania zostało już wcześniej prawomocnie zakończone przez Sąd Apelacyjny w K x. postępowanie w sprawie II S … /13. Z tych to względów Autor pisma zwrócił się o rozważenie „ możliwości wystąpienia z urzędu z wnioskiem o wznowienie postępowania w sprawie II S … /16 Sądu Apelacyjnego w K ‘’.

Zarządzeniem z dnia 25 sierpnia 2016 r. Przewodniczącego Wydziału VI Sądu Najwyższego powyżej omówione pismo zostało skierowane na posiedzenie w celu rozpoznania jako „ wniosku o wszczęcie z urzędu postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie II S …/16 Sądu Apelacyjnego w K”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Nie negując zdarzeń procesowych, które w powyżej wskazanych sprawach zaistniały, ani ich procesowych konsekwencji, już na wstępie zauważyć należy, iż nie ulega wątpliwości, że wznowienie postępowania z urzędu ( ex officio ) rzeczywiście następuje ( i to tylko) w razie ujawnienia się jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k., przy czym wznowienie postępowania wyłącznie z powodów określonych w pkt. 9 – 11 może nastąpić tylko na korzyść oskarżonego (art. 542 § 3 k.p.k.). Wznowienie postępowania z uwagi na tzw. bezwzględne podstawy odwoławcze jest jednak jedynie możliwe ( podobnie jak wznowienie postępowania na wniosek strony) w odniesieniu do określonego przez ustawę rodzaju tego postępowania, a zatem i nie dotyczy wszelkich orzeczeń wydawanych przez sądy.

W świetle wykładni językowej przepisu art. 540 k.p.k. nie ulega wątpliwości, iż przepisy regulujące instytucję wznowienia postępowania stosuje się przede wszystkim do postępowań sądowych, które dotyczą głównego, zasadniczego przedmiotu procesu karnego i są zakończone prawomocnym orzeczeniem rozstrzygającym o odpowiedzialności karnej. Odnośnie orzeczeń wydawanych w postępowaniach ubocznych w stosunku do zasadniczego nurtu procesu, możliwość wznowienia postępowania nie jest aż tak dalece jednoznaczna. W piśmiennictwie i w orzecznictwie przyjmuje się, iż przepisy art. 540 k.p.k. i art. 542 § 3 k.p.k. dotyczą obok postępowań sąd owych w przedmiocie procesu tj. dotyczących odpowiedzialności prawnej oskarżonego, w tym dopuszczalności procedowania w tej materii, także postępowań sądowych w przedmiocie odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa z tytułu niesłusznego pozbawienia wolności.

Natomiast odnośnie innych postępowań ubocznych, które nie są związane z zasadniczym nurtem procesu, czasami dopuszcza się możliwość wznowienia postępowania w odniesieniu do orzeczeń kończących postępowanie o charakterze autonomicznym względem głównego nurtu ( por. postanowienie Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2015 r. , III KO 95/14, LEX nr 1604648 i 9 lipca 2013 r., II KZ 23/13, LEX nr 1331283; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 45-46; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Tom III. Komentarz, Warszawa 2007, s. 299).

Dotychczas Sąd Najwyższy wielokrotnie wyrażał przekonanie o tym, że przepisów o wznowieniu postępowania nie stosuje się do postępowania w przedmiocie skargi na przewlekłość postępowania w sprawach zarówno karnych, jak i cywilnych, prowadzonego na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki - Dz.U. Nr. 179, poz. 1843 ( por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2005 r. , III SPZP 1/05, OSNP 2005, z. 19, poz. 321; postanowienia Sądu Najwyższego z dni: 7 maja 2007 r., V KZ 24/07, OSNKW 2007, z. 6, poz. 53; 26 marca 2010 r., VI KZ 21/10, niepubl. ; 9 lipca 2013 r., II KZ 23/13, LEX nr 1331283; 22 grudnia 2014 r., III KZ 103/14, OSNKW 2015, z. 6, poz. 48). Ten pogląd jako trafny należy w pełni podzielić.

Przy czym ocena ta odnosi się zarówno do postępowania wznowieniowego inicjowanego z urzędu, jak i wszczętego na wniosek. Brak jest bowiem racji normatywnych do tego, by wprowadzać w tym względzie różnice co do możliwości wszczynania postępowania wznowieniowego odnośnie postępowania w przedmiocie skargi na przewlekłość postępowania. Przepisy art. 540 k.p.k. i art. art. 542 k.p.k., jako zawarte w rozdziale 56 Kodeksu postępowania karnego dotyczą bowiem, jednej i tej samej instytucji procesu karnego, tj. wznowienia postępowania, a pozostałe przepisy tego rozdziału nie wprowadzają różnic w zakresie dopuszczalnego przedmiotu obydwu tych form postępowania wznowieniowego.

Nadto skoro, stosownie do treści art. 540 § 3 k.p.k., postępowanie wznawia się z urzędu tylko w przypadku ujawnienia się jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k., a przepis ten samodzielnie nie wskazuje inaczej przedmiotu tegoż postępowania wznowieniowego, to oczywiste jest, że względy systemowe, pozwalają uznać, że przedmiot ten jest tożsamy, bez względu na postać tego postępowania wznowieniowego ( z urzędu, czy na wniosek ). Przekonanie o niedopuszczalności wznowienia z urzędu postępowania w przedmiocie skargi na przewlekłość postępowania warunkują też przy tym następujące względy:

1. Charakter i specyfika postępowania w przedmiocie skargi na przewlekłość postępo wania. Poza sporem jest, iż postępowanie to ma charakter incydentalny (wpadkowy ) i nie jest samodzielnym postępowaniem. Zawsze dotyczy, i jest następstwem, określonego postępowania zasadniczego, w ramach którego się toczy. Jest z nim wprost związane, także i poprzez to, że efektywna skarga na przewlekłość jest możliwa tylko w toku tegoż postępowania, którego ona dotyczy (por. art. 5 ust. 1 ustawy o skardze ).Niemożność wznowienia postępowania nadto implikuje charakter owego orzeczenia wydawanego w przedmiocie skargi na przewlekłość. Nie kończy ono wszak postępowania „w sprawie’’, ale rozstrzyga jedynie kwestie uboczną; tymczasem bezsporne jest, że możliwość wznowienia postępowania ( w ujęciu karnej ustawy procesowej) aktualizuje się dopiero wobec definitywnego i ostatecznego (tj. prawomocnego i wykonalnego ) rozstrzygnięcia sprawy. Słusznie w piśmiennictwie zwraca się uwagę na to, że przyjęcie innej możliwości prowadziłoby do możliwości wznowienia postępowania nawet po kilku latach od wydania rozstrzygnięcia, co pozostawałoby w sprzeczności z funkcją i celem skargi na przewlekłość (por. T. Zembrzuski, Niezaskarżalność orzeczeń w przedmiocie skargi na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, Palestra, 2006, z. 9-10, s. 27).

2. Przywołany - normatywny cel ustawy regulującej rozpoznanie skargi na przewlekłość postępowania.

Tym celem jest niewątpliwie przeciwdziałanie przewlekłości postępowania w trakcie jego trwania i ewentualne przyznanie „odpowiedniej sumy pieniężnej’’ jako wstępnej rekompensaty (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 16 listopada 2004 r. , III SPP 113/04, OSNP 2005, nr. 9, poz. 134 ).Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że publicznoprawnym celem omawianej ustawy jest stworzenie realnego i skutecznego środka zapobiegającego przewlekłości postępowania, czyli takiego środka, którego funkcją jest przede wszystkim wymuszenie nadania sprawie odpowiedniego, sprawnego biegu ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 maja 2005 r. , III SPP 76/05, OSNP 2005, nr 21, poz. 345) .Jest oczywiste, że osiągnięcie wskazanych celów skargi nie jest możliwe w stosunku do już zakończonego postępowania.

Dopuszczenie możliwości wznowienia takiego postępowania skargowego w stosunku do spraw jeszcze niezakończonych realizację tych zakładanych celów, też o ile by w ogóle nie udaremniało, to na pewno, co najmniej, czyniło mało realnym. Tym bardziej, gdy – w przypadku nie zakończenia postępowania głównego - zważy się na same konsekwencje wniesienia skargi (art. 7 ustawy o skardze) i konieczność podejmowania (w toku owego ewentualne go postępowania wznowieniowego ) względem niej wymaganych ustawą działań procesowych, które niweczyły by, bądź ograniczały, skuteczność tego mechanizmu prawnego wymuszającego sprawne rozpoznanie sprawy przez sąd.

3. Dominujące w orzecznictwie i w piśmiennictwie przekonanie o jednoinstancyjnym charakterze postępowania w przedmiocie skargi na przewlekłość postępowania ( por. W. Jasiński, Glosa do po stanowienia Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 stycznia 2009 r., II AKz 181/08 – Lex /el. 2010 i wskazane w jej przypisach orzeczenia oraz opracowania doktryny ).Taki też charakter tego postępowania zakładał ustawodawca, który w uzasadnieniu do projektu ustawy wskazał, iż jej założeniem było, aby postępowanie w jej przedmiocie miało charakter incydentalny oraz jednoinstancyjny (por. uzasadnienie, druk sejmowy nr 2256, s. 10).

Równocześnie ustawodawca ten nie zdecydował się unormować w tej ustawie kompleksowo instytucji skargi na przewlekłość postępowania, bowiem, w zakresie w niej nieuregulowanym, odesłał, na mocy art. 8 ust. 2 tej ustawy, do przepisów o postępowaniu zażaleniowym obowiązujących w postępowaniu, którego skarga dotyczy. W sprawach karnych to odesłanie dotyczy więc tych przepisów kodeksu postępowania karnego, które normują postępowania zażaleniowe ( tj. zawartych w r ozdziałach 48 i 50 tego Kodeksu ) oraz wprawdzie także innych przepisów tego Kodeksu, ale jednocześnie tylko takich, które w tym postępowaniu zażaleniowym będą miały zastosowanie.

Nie ulega zatem wątpliwości, że to odesłanie ustawowe nie dotyczy przepisów rozdziału 56 Kodeksu postępowania karnego w zakresie regulującym podstawy wznowienia postępowania, będącego jednym z nadzwyczajnych środków zaskarżenia (odnoszących się wszak do prawomocnych orzeczeń ) tj. wznowienie postępowania i przez to nie podlegającym rozszerzającej wykładni. Uwzględniając te wszystkie okoliczności należało uznać niedopuszczalność wznowienia z urzędu postępowania w przedmiocie skargi na przewlekłość postępowania. Tym samym, w oparciu o r egulację art. 545 § 1 k.p.k. w zw. z art. 430 § 1 w zw. z art. 429 § 1 k.p.k. przedmiotową kwestię pozostawić bez rozpoznania.

Na koniec zaważyć należy, że otwartą kwestią, podlegającą potrzebie rozważenia pozostaje dopuszczalność zaskarżenia dotkniętego bezwzględnym powodem odwoławczym (art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k.) postanowienia Sądu Apelacyjny w K. wydanego w sprawie II S …/16, drugim z nadzwyczajnych środków odwoławczych, tj. kasacją (wniesioną w trybie art. 521 § 1 k.p.k. przez wskazane w tym przepisie uprawnione podmioty). Z tych wszystkich względów postanowiono jak wyżej. kc