Wyrok Sądu Najwyższego z 5 stycznia 2001 r.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 21 października 1999 r. Marek C. został uznany za winnego tego, że w okresie od lipca 1998 r. do maja 1999 r. w S. uporczywie uchylał się od ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego na rzecz małoletnich synów Przemysława i Marcina C., czym naraził ich na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i za to, na podstawie art. 209 § 1 k.k. skazany na karę 8 miesięcy pozbawienia wolności; na mocy art. 69 § 1 i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszono na okres trzech lat tytułem próby; na podstawie art. 72 § 1 pkt 3 i § 2 k.k. Sąd zobowiązał oskarżonego do bieżącego łożenia na utrzymanie małoletnich dzieci i do naprawienia szkody w całości w terminie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się wyroku.

Wyrok ten nie został zaskarżony i uprawomocnił się bez postępowania odwoławczego.

Następnie Marek C. został oskarżony o to, że w okresie od lipca 1998 r. do stycznia 2000 r. w S. uporczywie uchylał się od wykonywania ciążącego na nim z mocy ustawy i orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie swych nieletnich synów Przemysława i Marcina C., przez co naraził ich na niemożność zaspokojenia potrzeb życiowych, to jest o czyn z art. 209 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 31 maja 2000 r. Marka C. uznał za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu z tą zmianą, że przyjął, iż okres niealimentacji trwał od lipca 1998 r. do maja 2000 r. za wyjątkiem października, listopada i grudnia 1999 r. i za to, na podstawie art. 209 § 1 k.k. skazał na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności; na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykonanie orzeczonej kary po3 zbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres trzech lat; na mocy art.

§ 1 pkt 3 k.k. zobowiązał oskarżonego do wykonywania ciążącego na nim obowiązku łożenia przez zapłatę renty alimentacyjnej na rzecz Przemysława i Marcina C. w wysokości orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w P.; na podstawie art. 72 § 2 k.k. zobowiązał oskarżonego do naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz ZUS Fundusz Alimentacyjny kwoty 2000 zł w okresie próby; na mocy art. 73 § 1 k.k. oddał oskarżonego pod dozór kuratora sądowego.

Wyrok powyższy nie został zaskarżony i uprawomocnił się bez postępowania odwoławczego.

Od tego wyroku kasację złożył Prokurator Generalny, który zarzucił rażące naruszenie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., polegające na skazaniu oskarżonego za uchylanie się od alimentowania synów Przemysława i Marcina w okresie od lipca 1998 r. do września 1999 r. i od stycznia do maja 2000 r., pomimo że uprzednio wyrokiem tego Sądu z dnia 21 października 1999 r. został on prawomocnie skazany za taki sam czyn – popełniony w okresie od lipca 1998 r. do maja 1999 r. i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest słuszna co do zasady, bowiem zaskarżony wyrok jest istotnie nieprawidłowy i winien być uchylony. Nie można jednak podzielić poglądu, iż Sąd pierwszej instancji przy wydaniu tego wyroku rażąco naruszył przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., na co powołuje się Autor kasacji w podniesionym zarzucie, wnosząc jednocześnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W konsekwencji eksponuje zarzut występowania przeszkody prawnej w postaci rei iudicatae, podczas gdy orzekanie wbrew tej przeszkodzie jest powodem nieważności orzeczenia – stosownie do treści art. 101 § 1 pkt 3 4 k.p.k. – jeśli dotyczy dwóch różnych spraw, względnie umorzenia postępowania gdy omawiana sytuacja miałaby miejsce w tej samej sprawie.

Wniosek kasacyjny – o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, w konfrontacji z treścią zarzutu obrazy art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., zawiera więc oczywistą antynomię.

Pomimo tej nieprawidłowości Sąd Najwyższy orzekając w granicach kasacji był władny ją uwzględnić, jakkolwiek uchylenie wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 31 maja 2000 r., nastąpiło z powodu stwierdzenia rażących naruszeń innych przepisów procesowych aniżeli art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Otóż z porównania okresów niealimentacji przyjętych w wyroku z dnia 21 października 1999 r. oraz w wyroku z dnia 31 maja 2000 r., wynika, że okres niealimentacji przypisany Markowi C. w drugim z wyroków w całości „pochłonął” ów okres z wyroku wcześniejszego, to jest od lipca 1998 r. do maja 1999 r., a nadto objął dalsze dziewięć miesięcy, w ciągu których skazany uchylał się nadal od świadczeń alimentacyjnych.

Oba wymienione wyroki zapadły w Sądzie Rejonowym w P., w tym samym wydziale, po upływie zaledwie siedmiu miesięcy, a zatem gdyby przy rozpoznaniu późniejszej sprawy Sąd ten wykazał więcej staranności, ustrzegłby się powtórzenia w czynie przypisanym okresu niealimentacji, za który Marek C. był już prawomocnie skazany.

W rezultacie wyrok z dnia 31 maja 2000 r. zapadł z rażącą obrazą przepisów procesowych, a w szczególności:

- art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k., który wymaga „dokładnego określenia przypisanego czynu”;

- art. 366 § 1 k.p.k., który nakłada na przewodniczącego obowiązek baczenia, aby zostały wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności sprawy, a także 5 - art. 367 § 1 k.p.k. w zw. z art. 16 k.p.k. wobec uniemożliwienia stronom wypowiedzenia się na temat rozszerzenia w wyroku okresu niealimentacji wykraczającego poza akt oskarżenia, to jest od stycznia do maja 2000 r.

Natomiast przeszkoda procesowa sformułowana w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w postaci rei iudicatae zachodzi wówczas, gdy uprzednio zakończone zostało prawomocnie postępowanie co do tego samego czynu tej samej osoby. Jeśli więc występuje tożsamość czynu przypisanego tej samej osobie w różnych postępowaniach, z których pierwsze zostało prawomocnie zakończone, wyrok wydany w drugiej sprawie podlega uznaniu za nieważny zgodnie z dyspozycją art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. Dotyczy to sytuacji, gdy przedmiot postępowania w pierwszej z owych spraw pokrywa się z przedmiotem postępowania w sprawie następnej, a także gdy przedmiot postępowania prawomocnie zakończonego obejmuje w całości przedmiot postępowania w sprawie następnej i wykracza poza ten przedmiot.

Inaczej ocenić należy sytuację, gdy przedmioty postępowania pokrywają się li tylko częściowo, względnie przedmiot postępowania w późniejszej sprawie „pochłania” ów przedmiot w sprawie, która została już prawomocnie zakończona, a nadto obejmuje dalszy okres. Odnosząc tę sytuację do przestępstwa niealimentacji nie sposób pominąć w rozważaniach jednego z istotnych aspektów, a mianowicie faktu, iż należy ono do kategorii „przestępstw zbiorowych”, będących typami zasadniczymi, które charakteryzują się tym, że ich elementy składowe, same w sobie nie stanowią przestępstw, lecz dopiero pewna liczebność zachowań sprawczych wywołuje skutek przestępny (inaczej kwestia ta przedstawia się w wypadku przestępstw zbiorowych będących typami kwalifikowanymi). Przestępstwa zbiorowe stanowią specyficzną kategorię przestępstw, w wypadku których zachodzi wielokrotność sprawczych zachowań, do jakich nie znajduje zasto6 sowania konstrukcja zbiegu przestępstw, bowiem ową wielokrotność przewiduje typizacja danego przestępstwa.

W przepisie art. 209 § 1 k.k. ustawodawca posłużył się znamieniem przedmiotowo – przedmiotowym „uporczywości”, które oznacza, że musi wystąpić właśnie wielokrotność zaniechań na przestrzeni pewnego czasu, a ponadto znamię to wyraża psychiczne nastawienie sprawcy, który uchyla się od obowiązku wykonania świadczeń alimentacyjnych, pomimo realnej możliwości ich spełnienia; „uporczywość jest ... antynomią jednorazowego czy nawet kilkakrotnego zaniechania sprawcy” (zob. Z. Siwik: Przestępstwo niealimentacji ze stanowiska polityki kryminalnej. Wrocław 1974, s.

104; T. Dukiet-Nagórska: Tak zwane przestępstwa zbiorowe w polskim prawie karnym. Katowice 1987, s. 18, 85; I. Andrejew: Ustawowe znamiona czynu. Warszawa 1978, s. 180; uchwała pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75, OSNKW 1976, z. 7-8, poz. 86; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1993 r. I KZP 1/93, OSNKW 1993, z. 3-4, poz. 17).

Wyżej wskazana specyfika przestępstwa niealimentacji musi być uwzględniona przy ocenie kryteriów prawomocności wyroku w związku z zarzutem rei iudicatae.

Otóż w doktrynie zagadnienia dotyczące istoty prawomocności oraz tożsamości czynu budzą wiele kontrowersji (zob. A. Kaftal: Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie procesowym. Warszawa 1966, s. 11, 187; M. Cieślak: Polska procedura karna. Warszawa 1984, s. 301; T.

Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne. Warszawa 1998, s.

178; K. Marszał: Proces karny. Katowice 1997, s. 257; S. Waltoś: Proces karny. Zarys systemu. Warszawa 2001, s. 62; P. Hofmański: Horyzontalna prawomocność części wyroku w procesie karnym. PS 1998, z. 4, s. 3).

Doceniając wagę i złożoność owych zagadnień należy jedynie zaznaczyć, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany był pogląd, 7 że dla tożsamości czynu decydujące jest zdarzenie faktyczne będące przedmiotem zakończonego prawomocnie postępowania. Jeżeli więc sąd ograniczył wyrok wyłącznie do fragmentu czynu, to niedopuszczalne jest ponowne postępowanie o ten czyn, w odniesieniu do jego pozostałych fragmentów, właśnie ze względu na przesłankę stanu rzeczy osądzonej (zob. wyrok z dnia 12 lutego 1975 r., I KR 226/74, nie publ., z glosą M.

Cieślaka, PiP 1976, z. 1-2, s. 267, a także M. Cieślak, Z. Doda: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie postępowania karnego (I półrocze 1976 roku). Pal. 1976, z. 12, s. 45; W. Daszkiewicz, Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego (Prawo karne procesowe – I półrocze 1976), PiP 1977, z. 3, s. 131).

Pogląd ten zasługuje na aprobatę, jednakże zgoła inaczej ocenić trzeba kwestię tożsamości czynu w wypadku przestępstw zbiorowych, a w tym przestępstwa niealimentacji. Prawomocne skazanie sprawcy tego przestępstwa za uporczywe uchylanie się od płacenia renty alimentacyjnej przez ściśle określony czas nie zwalnia go od odpowiedzialności karnej w razie uporczywego uchylania się od wykonania nałożonych nań świadczeń w dalszym okresie. Jest to już bowiem nowy czyn przestępny, którego granice czasowe winny być dokładnie zakreślone w opisie przypisanego czynu w wyroku skazującym, zgodnie z brzmieniem art. 413 § 2 k.p.k.

Jeżeli dojdzie natomiast do sytuacji, że przypisane sprawcy okresy uchylania się od świadczeń alimentacyjnych w dwóch kolejnych wyrokach pokrywają się częściowo, albo ów okres przyjęty w wyroku późniejszym „pochłania” okres z prawomocnego wyroku i obejmuje dalszy okres, nie może być mowy o powadze rzeczy osądzonej sensu stricto, stanowiącej podstawę do wszczęcia procedury o stwierdzenie nieważności późniejszego orzeczenia.

Właśnie taka sytuacja, jak ostatnia z wymienionych, wystąpiła w sprawie Sądu Rejonowego w P. Oczywiście skazanie za okres niealimen8 tacji określony w prawomocnym wyroku z dnia 21 października 1999 r.

nastąpiło wbrew regule ne bis in idem crimen iudicetur, lecz z uwagi na dalszy okres niealimentacji przypisany oskarżonemu w wyroku z dnia 31 maja 2000 r., mamy tu do czynienia z sytuacją jakościowo odmienną aniżeli przewidzianą w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. i dlatego w istocie nastąpiła obraza innych, wyżej wskazanych przepisów procesowych, co pociągnęło za sobą określone konsekwencje.

Wyżej przytoczone zapatrywania prawne i wskazania winien uwzględnić Sąd Rejonowy w P. przy ponownym rozpoznaniu niniejszej sprawy, a zwłaszcza ustrzec się uchybień, jakie doprowadziły do uchylenia zaskarżonego wyroku, poprzez respektowanie przepisów o rozprawie głównej oraz o wyrokowaniu, a w tym – w razie stwierdzenia winy oskarżonego – powinien dokonać prawidłowego określenia przypisanego czynu, eliminując zeń okres niealimentacji przyjęty w prawomocnym wyroku z dnia 21 października 1999 r.