Sygn. akt C-107/23
Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
z dnia 16 lipca 2026 r.(*)
Spis treści
I. Ramy prawne
A. Prawo międzynarodowe
B. Prawo Unii
1. Konwencja OIF
2. Decyzja 2008/40/WSiSW
3. Dyrektywa (UE) 2017/1371
4. Rozporządzenie (EWG, Euratom) nr 1553/89
5. Decyzje 2007/436/WE, Euratom i 2014/335/WE, Euratom
C. Prawo rumuńskie
1. Konstytucja Rumunii
2. Kodeks karny z 1968 r.
3. Kodeks karny z 2009 r.
4. Orzecznictwo Curtea Constituțională (trybunału konstytucyjnego)
5. OUG nr 71/2022
6. Orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022
7. Ustawa nr 241/2005
II. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
III. Postępowanie przed Trybunałem
IV. W przedmiocie pytań prejudycjalnych
A. W przedmiocie pytania pierwszego
B. W przedmiocie pytania drugiego
1. W przedmiocie dopuszczalności
2. Co do istoty
a) W przedmiocie wyroku Lin
1) Dokonana w wyroku Lin ocena krajowego standardu ochrony ustanowionego w wyrokach trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r.
2) Dokonana w wyroku Lin ocena krajowego standardu ochrony ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022
i) W przedmiocie kwalifikacji krajowego standardu ochrony ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022 w świetle art. 49 Karty
ii) W przedmiocie oceny ryzyka systemowego wynikającego z krajowego standardu ochrony ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022
b) W przedmiocie stosowania wyroku Lin w świetle konstytucyjnej zasady zakazującej stosowania lex tertia w prawie karnym
c) W przedmiocie zastosowania w wyroku Lin przesłanki dotyczącej systemowego ryzyka bezkarności
d) W przedmiocie zastosowania wyroku Lin do czynów, które uległy ostatecznemu przedawnieniu zgodnie z krajowym standardem ochrony ustanowionym w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022
1) W przedmiocie zastosowania wyroku Lin do sprawy, w której w orzeczeniu sądowym prawomocnie stwierdzono upływ terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej
2) W przedmiocie zastosowania wyroku Lin do postępowań karnych, w odniesieniu do których upływ terminu przedawnienia nie został stwierdzony prawomocnym orzeczeniem sądowym
i) W przedmiocie daty wejścia w życie wymogów wynikających z art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF
ii) W przedmiocie jasności i przewidywalności wymogów wynikających z art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF
e) W przedmiocie art. 7 EKPC
V. W przedmiocie kosztów
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej – Artykuł 325 ust. 1 TFUE – Konwencja sporządzona na podstawie artykułu K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich – Artykuł 2 ust. 1 – Obowiązek zwalczania nadużyć na szkodę interesów finansowych Unii za pomocą odstraszających i skutecznych środków – Obowiązek ustanowienia sankcji karnych – Poważne nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii – Pojęcie – Termin przedawnienia odpowiedzialności karnej – Krajowy standard ochrony dotyczący zasady retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (zasada lex mitior) – Obowiązek odstąpienia przez sądy państwa członkowskiego od stosowania niezgodnego z prawem Unii orzecznictwa sądu najwyższego tego państwa członkowskiego – Zastosowanie wyroku z dnia 24 lipca 2023 r., Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606) – Konstytucyjny zakaz stosowania lex tertia – Przedawnienie, które już nastąpiło – Przewidywalność przesłanek przewidzianych w tym wyroku – Zgodność wspomnianego wyroku z art. 7 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.
W sprawie C‑280/25 [Lin II] (i),
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia) postanowieniem z dnia 13 marca 2025 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 kwietnia 2025 r., w postępowaniu karnym przeciwko
M.G.D.,
przy udziale:
Parchetul de pe lângă Curtea de Apel Oradea,
Statul român – Agenţia Naţională de Administrare Fiscală prin Direcţia Generală Regională a Finanţelor Publice Cluj-Napoca, prin Administraţia Judeţeană a Finanţelor Publice Satu Mare,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes, T. von Danwitz, wiceprezes, C. Lycourgos (sprawozdawca), I. Jarukaitis, M.L. Arastey Sahún, I. Ziemele, J. Passer i M. Condinanzi, prezesi izb, N. Piçarra, A. Kumin, N. Jääskinen, D. Gratsias, B. Smulders, S. Gervasoni i N. Fenger, sędziowie,
rzecznik generalny: M. Campos Sánchez-Bordona,
sekretarz: R. Şereş, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 7 października 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
– w imieniu rządu rumuńskiego – M. Chicu, E. Gane, L. Ghiță i L. Liţu, w charakterze pełnomocników, oraz G. Rădășanu, w charakterze eksperta,
– w imieniu Komisji Europejskiej – F. Blanc, I.V. Rogalski, C. Valero i P.J.O. Van Nuffel, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 18 grudnia 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 i art. 4 ust. 2 i 3 TUE, art. 2 ust. 2 i art. 325 ust. 1 TFUE, art. 49, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), a także art. 1 ust. 1 lit. a) oraz art. 2 i 9 Konwencji sporządzonej na podstawie artykułu K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, podpisanej w Brukseli w dniu 26 lipca 1995 r. i załączonej do aktu Rady z dnia 26 lipca 1995 r. (Dz.U. 1995, C 316, s. 48, zwanej dalej „konwencją OIF”).
Wniosek ten został złożony w ramach skargi kasacyjnej wniesionej do Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższego sądu kasacyjnego, Rumunia) (zwanego dalej „ÎCCJ”) przez Parchetul de pe lângă Curtea de Apel Oradea (prokuraturę przy sądzie apelacyjnym w Oradei, Rumunia) od wydanego w dniu 21 marca 2024 r. przez Curtea de Appel Oradea (sąd apelacyjny w Oradei, Rumunia) wyroku, w którym nakazano umorzenie postępowania karnego przeciwko M.G.D. na tej podstawie, że upłynął termin przedawnienia odpowiedzialności karnej za zarzucane zainteresowanemu przestępstwo udziału w oszustwie podatkowym.
Artykuł 7 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”) stanowi:
„1. Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony.
2. Niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody w sądzeniu i karaniu osoby winnej działania lub zaniechania, które w czasie popełnienia stanowiły czyn zagrożony karą według ogólnych zasad uznanych przez narody cywilizowane”.
Artykuł 1 konwencji OIF, zatytułowany „Postanowienia ogólne”, przewiduje:
„1. Do celów niniejszej konwencji nadużycia finansowe naruszające interesy finansowe Wspólnot Europejskich polegają na:
[…]
b) w odniesieniu do przychodów – jakimkolwiek umyślnym działaniu lub zaniechaniu dotyczącym:
– wykorzystania lub przedstawienia fałszywych, nieścisłych lub niekompletnych oświadczeń lub dokumentów, które ma na celu bezprawne zmniejszenie środków budżetu ogólnego Wspólnot Europejskich lub budżetów zarządzanych przez Wspólnoty Europejskie lub w ich imieniu,
2. Z zastrzeżeniem [art.] 2 [ust.] 2, każde państwo członkowskie podejmuje niezbędne i odpowiednie środki w celu dokonania transpozycji [ust.] 1 do swojego krajowego prawa karnego w taki sposób, aby postępowanie w nim określone stanowiło przestępstwo.
3. Z zastrzeżeniem [art.] 2 [ust.] 2, każde państwo członkowskie podejmuje niezbędne środki w celu zapewnienia, że umyślne przygotowanie lub dostarczenie fałszywych, nieścisłych lub niekompletnych oświadczeń lub dokumentów mających skutek opisany w [ust.] 1 stanowi przestępstwo, o ile nie jest to już zagrożone karą jako przestępstwo podstawowe lub jako udział w, nakłanianie do, lub próba popełnienia nadużycia finansowego określonego w [ust.] 1.
[…]”.
Artykuł 2 tej konwencji, zatytułowany „Kary”, stanowi:
„1. Każde państwo członkowskie podejmuje niezbędne środki w celu zapewnienia, że działanie określone w [art.] 1 oraz udział w, nakłanianie do, lub próba zachowania określonego w [art.] 1 [ust.] 1, są zagrożone przez skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje karne, włącznie z, przynajmniej w przypadkach poważnego nadużycia finansowego, karami polegającymi na pozbawieniu wolności, które może prowadzić do ekstradycji, przy czym za poważne nadużycie finansowe uważa się takie nadużycie finansowe, które wiąże się przynajmniej z minimalną kwotą określoną w każdym państwie członkowskim. Taka minimalna kwota nie może być ustalona na poziomie wyższym niż 50 000 [EUR].
2. Jednakże w przypadkach niewielkich nadużyć finansowych na łączną kwotę nieprzekraczającą 4000 [EUR], któr[ym] z punktu widzenia prawa wewnętrznego nie towarzyszą szczególnie poważne okoliczności, państwo członkowskie może przewidzieć kary odmienne od określonych w [ust.] 1.
Artykuł 9 wspomnianej konwencji, zatytułowany „Przepisy prawa wewnętrznego”, przewiduje:
„Żadne z postanowień niniejszej konwencji nie uniemożliwi państwu członkowskiemu przyjęcia przepisów wewnętrznych wykraczających poza zobowiązania wynikające z niniejszej konwencji”.
Artykuł 2 ust. 1 decyzji Rady 2008/40/WSiSW z dnia 6 grudnia 2007 r. dotyczącej przystąpienia Bułgarii i Rumunii do Konwencji sporządzonej na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, Protokołu z dnia 27 września 1996 r., Protokołu z dnia 29 listopada 1996 r. i Protokołu drugiego z dnia 19 czerwca 1997 r. (Dz.U. 2008, L 9, s. 23) stanowi:
„Konwencja [OIF], [akt Rady z dnia 27 września 1996 r. ustalający Protokół do Konwencji w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. 1996, C 313, s. 1)] i [akt Rady z dnia 29 listopada 1996 r. ustalający, na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, Protokół w sprawie wykładni w trybie prejudycjalnym przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich Konwencji w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. 1997, C 151, s. 1)] wchodzą w życie w stosunku do [Republiki] Bułgarii i Rumunii pierwszego dnia pierwszego miesiąca następującego po dniu przyjęcia niniejszej decyzji, o ile nie weszły jeszcze w życie w stosunku do [Republiki] Bułgarii i Rumunii przed tą datą”.
Artykuł 16 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1371 z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie zwalczania za pośrednictwem prawa karnego nadużyć na szkodę interesów finansowych Unii (Dz.U. 2017, L 198, s. 29), zatytułowany „Zastąpienie [konwencji OIF]”, stanowi:
„[Konwencję OIF], w tym protokoły do tej konwencji z dnia 27 września 1996 r. [i z dnia] 29 listopada 1996 r. [oraz protokół drugi do Konwencji w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich, sporządzony aktem Rady z dnia 19 czerwca 1997 r. na podstawie artykułu K.3 Traktatu o Unii Europejskiej Wspólnot Europejskich (Dz.U. 1997, C 221, s. 12)], zastępuje się niniejszą dyrektywą ze skutkiem od dnia 6 lipca 2019 r. w stosunku do państw członkowskich związanych niniejszą dyrektywą.
W stosunku do państw członkowskich związanych niniejszą dyrektywą odesłania do [konwencji OIF] należy odczytywać jako odesłania do niniejszej dyrektywy”.
Artykuł 3 rozporządzenia Rady (EWG, Euratom) nr 1553/89 z dnia 29 maja 1989 r. w sprawie ostatecznych jednolitych warunków poboru środków własnych pochodzących z podatku od wartości dodanej (Dz.U. 1989, L 155, s. 9), w brzmieniu mającym zostawanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1553/89”), stanowi:
„Dla danego roku kalendarzowego, bez uszczerbku dla przepisów art. 5 i 6, podstawę środków uzyskanych [z podatku od wartości dodanej (VAT)] oblicza się poprzez podzielenie łącznych przychodów z VAT netto uzyskanych przez państwo członkowskie w tym roku przez stawkę VAT obowiązującą w tym samym roku.
Jeżeli w państwie członkowskim stosowana jest więcej niż jedna stawka VAT, podstawę środków uzyskanych z podatku VAT oblicza się poprzez podzielenie łącznych przychodów z VAT netto przez średnią ważoną stopę VAT. W tym przypadku państwo członkowskie oblicza średnią ważoną stopę do czterech miejsc po przecinku, metodą wspólną określoną w art. 4. Średnią ważoną stopę wyraża się procentowo”.
Artykuł 2 ust. 1 i 4 decyzji Rady 2007/436/WE, Euratom z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie systemu zasobów własnych Wspólnot Europejskich (Dz.U. 2007, L 163, s. 17) stanowi:
„1. Na zasoby własne zapisane w budżecie ogólnym Unii Europejskiej składają się dochody z następujących źródeł:
b) bez uszczerbku dla ust. 4 akapit drugi, zastosowanie stawki jednolitej obowiązującej wszystkie państwa członkowskie w odniesieniu do zharmonizowanych podstaw VAT określonych zgodnie z zasadami [Wspólnoty Europejskiej]. Podstawa brana pod uwagę w tym celu nie może przekraczać 50 % [dochodu narodowego brutto (DNB)] dla każdego państwa członkowskiego, jak określono w ust. 7;
4. Stawkę jednolitą, o której mowa w ust. 1 lit. b), ustala się na 0,30 %.
Artykuł 2 ust. 1 i 4 decyzji Rady 2014/335/UE, Euratom z dnia 26 maja 2014 r. w sprawie systemu zasobów własnych Unii Europejskiej (Dz.U. 2014, L 168, s. 105), mającej zastosowanie od dnia 1 stycznia 2014 r. zgodnie z jej art. 11, stanowił:
„1. Na zasoby własne zapisane w budżecie Unii składają się dochody pochodzące z następujących źródeł:
b) bez uszczerbku dla ust. 4 akapit drugi, zastosowanie stawki jednolitej obowiązującej wszystkie państwa członkowskie w odniesieniu do zharmonizowanych podstaw VAT określonych zgodnie z przepisami unijnymi. Podstawa brana pod uwagę w tym celu nie może przekraczać 50 % [DNB] dla każdego państwa członkowskiego, jak określono w ust. 7;
Decyzja ta została uchylona przez art. 11 ust. 1 decyzji Rady (UE, Euratom) 2020/2053 z dnia 14 grudnia 2020 r. w sprawie systemu zasobów własnych Unii Europejskiej oraz uchylającej decyzję 2014/335/UE, Euratom (Dz.U. 2020, L 424, s. 1), z zastrzeżeniem tego, co przewiduje ust. 2 tego artykułu.
Zasada retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (zwana dalej „zasadą lex mitior”) została wyrażona w prawie rumuńskim w art. 15 ust. 2 Constituția României (konstytucji rumuńskiej), zgodnie z którym „[u]stawa działa tylko na przyszłość, z wyjątkiem względniejszych ustaw karnych lub ustaw dotyczących wykroczeń”.
Artykuł 147 ust. 1 i 4 konstytucji rumuńskiej stanowi:
„1. Przepisy obowiązujących ustaw i dekretów, a także rozporządzeń, które zostały uznane za niezgodne z konstytucją, przestają wywoływać skutki prawne po upływie 45 dni od opublikowania wyroku Curtea Constituțională [(trybunału konstytucyjnego, Rumunia)], chyba że w tym okresie parlament lub rząd, w zależności od przypadku, zharmonizuje niezgodne z konstytucją przepisy z postanowieniami konstytucji. W tym okresie przepisy uznane za niezgodne z konstytucją zostają zawieszone z mocy prawa.
4. Orzeczenia Curtea Constituțională [(trybunału konstytucyjnego)] są publikowane w Monitorul Oficial al României. Od daty ich publikacji orzeczenia mają moc powszechnie obowiązującą i wywierają skutki prawne jedynie na przyszłość”.
Zanim został zastąpiony przez Legea nr. 286/2009, privind Codul penal (ustawę nr 286/2009 – kodeks karny) z dnia 17 lipca 2009 r. (Monitorul Oficial al României, cz. I, nr 510 z dnia 24 lipca 2009 r.), obowiązującą od dnia 1 lutego 2014 r. (zwaną dalej „kodeksem karnym z 2009 r.”), obowiązywał kodeks karny, który został opublikowany pierwotnie w Buletinul Oficial al României nr 79-79bis z dnia 21 czerwca 1968 r., wszedł w życie w dniu 1 stycznia 1969 r. i następnie został ponownie opublikowany w Monitorul Oficial al României nr 65 z dnia 16 kwietnia 1997 r. (zwany dalej „kodeksem karnym z 1968 r.”). I tak, do dnia 1 stycznia 1969 r. do 1 lutego 2014 r. art. 42 kodeksu karnego z 1968 r. w związku z jego art. 34 ust. 1 lit. b) stanowił, że kara pozbawienia wolności przewidziana za określone przestępstwo może zostać podwyższona o pięć lat pozbawienia wolności, jeżeli przestępstwo to było ciągłe.
W tym okresie art. 122 ust. 1 kodeksu karnego z 1968 r. przewidywał:
„Terminy przedawnienia odpowiedzialności karnej osób fizycznych są następujące:
a) 15 lat, jeżeli popełnione przestępstwo jest zagrożone ustawowo karą dożywotniego pozbawienia wolności lub karą pozbawienia wolności na okres powyżej 15 lat;
b) 10 lat, jeżeli popełnione przestępstwo jest zagrożone ustawowo karą pozbawienia wolności na okres niekrótszy niż 10 lat i niedłuższy niż 15 lat;
c) 8 lat, jeżeli popełnione przestępstwo jest zagrożone ustawowo karą pozbawienia wolności na okres niekrótszy niż 5 lat i niedłuższy niż 10 lat;
d) 5 lat, jeżeli popełnione przestępstwo jest zagrożone ustawowo karą pozbawienia wolności na okres niekrótszy niż rok i niedłuższy niż 5 lat;
e) 3 lata, jeżeli popełnione przestępstwo jest zagrożone ustawowo karą pozbawienia wolności na okres krótszy niż rok lub karą grzywny”.
W okresie od 1 stycznia 1968 r. do 1 lutego 2014 r. art. 123 kodeksu karnego z 1969 r. przewidywał, że bieg terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej zostaje przerwany przez każdą czynność, o której zgodnie z ustawą należało powiadomić oskarżonego lub podejrzanego w toku postępowania karnego.
Artykuł 5 kodeksu karnego z 2009 r. stanowi:
„1. Jeżeli między popełnieniem czynu zabronionego a wydaniem prawomocnego wyroku obowiązywała co najmniej jedna ustawa karna, stosuje się ustawę względniejszą.
2. Ustęp 1 stosuje się też do przepisów prawnych uznanych za niezgodne z konstytucją, jak również do dekretów nadzwyczajnych zatwierdzonych przez parlament ze zmianami lub z uzupełnieniami lub odrzuconych, jeżeli zawierały one łagodniejsze przepisy karne w okresie, w którym obowiązywały”.
Artykuł 36 ust. 1 tego kodeksu przewiduje:
„Przestępstwo ciągłe podlega karze przewidzianej w ustawie za popełnione przestępstwo, której maksymalny wymiar może zostać podwyższony, odpowiednio, o niewięcej niż trzy lata w przypadku kary pozbawienia wolności i o niewięcej niż jedną trzecią w przypadku kary grzywny”.
Artykuł 154 ust. 1 wspomnianego kodeksu przewiduje:
„Terminy przedawnienia odpowiedzialności karnej są następujące:
a) 15 lat, jeżeli popełnione przestępstwo jest zagrożone ustawowo karą dożywotniego pozbawienia wolności lub karą pozbawienia wolności na okres powyżej 20 lat;
b) 10 lat, jeżeli popełnione przestępstwo jest zagrożone ustawowo karą pozbawienia wolności na okres niekrótszy niż 10 lat i niedłuższy niż 20 lat;
W pierwotnym brzmieniu art. 155 ust. 1 tego kodeksu karnego stanowił:
„Bieg terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej przerywa się przez dokonanie jakiejkolwiek czynności procesowej w postępowaniu”.
Wyrokiem nr 297/2018 z dnia 26 kwietnia 2018 r., opublikowanym w dniu 25 czerwca 2018 r. w Monitorul Oficial al Românei, Curtea Constituțională (trybunał konstytucyjny) uwzględnił zarzut niezgodności z konstytucją dotyczący art. 155 ust. 1 kodeksu karnego z 2009 r. w zakresie, w jakim przepis ten naruszał konstytucyjną zasadę określoności i przewidywalności ustawy karnej, umożliwiając przerwanie przez czynności procesowe biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, mimo że podejrzany lub oskarżony nie byli o tych czynnościach powiadomieni.
Wyrokiem nr 358/2022 z dnia 26 maja 2022 r., opublikowanym w dniu 9 czerwca 2022 r. w Monitorul Oficial al Românei, Curtea Constituțională (trybunał konstytucyjny) uwzględnił nowy zarzut niezgodności z konstytucją dotyczący art. 155 ust. 1 kodeksu karnego z 2009 r., orzekając, że brak działania ustawodawcy rumuńskiego w celu zastąpienia tego art. 155 ust. 1 uznanego za niezgodny z konstytucją doprowadził do powstania nowej sytuacji, która jest pozbawiona jasności i przewidywalności. Sąd ten wyjaśnił, że w okresie między dniem publikacji wyroku nr 297/2018 z dnia 26 kwietnia 2018 r. a wejściem w życie aktu normatywnego określającego mający zastosowanie przepis „[rumuńskie] prawo stanowione nie [przewidywało] żadnego przypadku umożliwiającego przerwanie biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej”.
Po wydaniu wyroku nr 358/2022 z dnia 26 maja 2022 r. przez Curtea Constituțională (trybunał konstytucyjny), ale przed jego publikacją, rząd rumuński, działając w charakterze ustawodawcy delegowanego, wydał Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 71/2022, pentru modificarea articolului 155 alineatul (1) din Legea nr. 286/2009 privind Codul penal (nadzwyczajny dekret rządowy nr 71/2022 zmieniający art. 155 ust. 1 ustawy nr 286/2009 – kodeks karny), z dnia 30 maja 2022 r. (Monitorul Oficial al României, część I, nr 531 z dnia 30 maja 2022 r., zwany dalej „OUG nr 71/2022”), który wszedł w życie w tym samym dniu.
Ów art. 155 ust. 1, wprowadzony przez OUG nr 71/2022, przewiduje od dnia 30 maja 2022 r.:
„Bieg terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej przerywa się przez dokonanie jakiejkolwiek czynności procesowej w postępowaniu, o której zgodnie z ustawą należy powiadomić podejrzanego lub oskarżonego”.
W dniu 25 października 2022 r. skład ÎCCJ właściwy do orzekania w zagadnieniach prawa karnego orzekł orzeczeniem nr 67/2022, opublikowanym w dniu 28 listopada 2022 r. (zwanym dalej „orzeczeniem ÎCCJ nr 67/2022”), że w prawie rumuńskim przepisy dotyczące przerwania biegu przedawnienia należą do materialnego prawa karnego i że w konsekwencji podlegają one zasadzie niedziałania prawa karnego wstecz, bez uszczerbku dla zastosowania zasady lex mitior, zagwarantowanej w szczególności w art. 15 ust. 2 konstytucji rumuńskiej.
W konsekwencji ten skład orzekający ÎCCJ orzekł, że prawomocny wyrok skazujący może co do zasady stanowić przedmiot nadzwyczajnej skargi o uchylenie opartej na skutkach wyroków Curtea Constituțională (trybunału konstytucyjnego) nr 297/2018 i nr 358/2022, odpowiednio, z dnia 26 kwietnia 2018 r. i z dnia 26 maja 2022 r. (zwanych dalej „wyrokami trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r.”), jako względniejszej ustawy karnej.
Artykuł 9 Legea nr. 241/2005 pentru prevenirea și combaterea evaziunii fiscale (ustawy nr 241/2005 o zapobieganiu oszustwom podatkowym i ich zwalczaniu) z dnia 15 lipca 2005 r. (Monitorul Oficial al României, cz. I, nr 672 z dnia 27 lipca 2005 r.), w brzmieniu obowiązującym w dniu 23 stycznia 2014 r., stanowił:
„1. Następujące czyny popełnione w celu uchylenia się od obowiązków podatkowych stanowią przestępstwa oszustwa podatkowego zagrożone karą pozbawienia wolności od 2 do 8 lat oraz pozbawieniem pewnych praw lub grzywną:
c) wpisywanie do ksiąg rachunkowych lub innych dokumentów prawnych wydatków, które nie odpowiadają rzeczywistym transakcjom, lub wpisywanie innych fikcyjnych transakcji;
2. Jeżeli czyny, o których mowa w ust. 1, powodują szkodę przekraczającą 100 000 EUR w równowartości w walucie krajowej, dolną i górną granicę wymiaru kary podwyższa się o 5 lat.
3. Jeżeli czyny, o których mowa w ust. 1, powodują szkodę przekraczającą 500 000 EUR w równowartości w walucie krajowej, dolną i górną granicę wymiaru kary podwyższa się o 7 lat”.
Ów art. 9 w obecnie obowiązującym brzmieniu przewiduje:
„1. Następujące czyny popełnione w celu uchylenia się od obowiązków podatkowych stanowią przestępstwa oszustwa podatkowego zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 do 10 lat oraz pozbawieniem pewnych praw lub grzywną:
c) wpisywanie do ksiąg rachunkowych, faktur elektronicznych lub innych dokumentów prawnych wydatków, które nie odpowiadają rzeczywistym transakcjom, lub wpisywanie innych fikcyjnych transakcji;
2. Jeżeli czyny, o których mowa w ust. 1, powodują szkodę przekraczającą 500 000 EUR w równowartości w walucie krajowej, dolną i górną granicę wymiaru kary podwyższa się o 3 lata.
3. Jeżeli czyny, o których mowa w ust. 1, powodują szkodę przekraczającą 1 000 000 EUR w równowartości w walucie krajowej, dolną i górną granicę wymiaru kary podwyższa się o 5 lat”.
M.G.D. jest ścigany karnie ze względu na to, że jako członek zarządu dwóch spółek handlowych rozmyślnie udostępnił B.V. dwanaście faktur podatkowych dotyczących fikcyjnych transakcji nabycia w okresie od 3 maja 2012 r. do 3 stycznia 2014 r. Kwota szkody wyrządzonej budżetowi państwa wynosi 268 536 lei rumuńskich (RON) (ok. 59 304 EUR), a kwota VAT, od którego zapłaty się uchylono, wynosi 163 656 lei rumuńskich (ok. 36 142 EUR).
Wyrokiem z dnia 21 marca 2024 r., uznanym za prawomocny w prawie rumuńskim, Curtea de Apel Oradea (sąd apelacyjny w Oradei, Rumunia) orzekł, opierając się na orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, że termin przedawnienia odpowiedzialności karnej M.G.D. upłynął.
W dniu 9 kwietnia 2024 r. prokuratura przy Curtea de Apel Oradea (sądzie apelacyjnym w Oradei) wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku do ÎCCJ, który jest sądem odsyłającym.
Prokuratura ta zauważa, że z wyroku Trybunału z dnia 24 lipca 2023 r., Lin (C‑107/23 PPU, zwanego dalej „wyrokiem Lin”, EU:C:2023:606), wynika, iż art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie są zobowiązane do odstąpienia od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
Wynika z tego zdaniem prokuratury, że Curtea de Apel Oradea (sąd apelacyjny w Oradei) niesłusznie nakazał umorzenie postępowania karnego prowadzonego przeciwko M.G.D., podczas gdy zgodnie z wyrokiem Lin nie można było uznać, że termin przedawnienia upłynął. Czynności procesowe, które przerwały bieg tego terminu, zostały bowiem dokonane zarówno przed dniem 25 czerwca 2018 r., jak i po dniu 30 maja 2022 r.
W pierwszej kolejności sąd odsyłający zauważa, że art. 325 ust. 1 TFUE zobowiązuje państwa członkowskie do zwalczania nadużyć finansowych i wszelkich innych nielegalnych działań naruszających interesy finansowe Unii za pomocą skutecznych i odstraszających środków. Ponadto przypadki poważnych nadużyć finansowych lub inne nielegalne działania poważnie naruszające interesy finansowe Unii powinny być zagrożone skutecznymi i odstraszającymi sankcjami karnymi.
Ponadto art. 1 i 2 konwencji OIF nakładają na państwa członkowskie, po pierwsze, obowiązek uznania zachowań stanowiących nadużycia finansowe naruszające interesy finansowe Unii za przestępstwa, a po drugie, obowiązek zapewnienia, aby te zachowania, w tym nadużycia finansowe związane z VAT, były zagrożone skutecznymi, proporcjonalnymi i odstraszającymi sankcjami karnymi, włącznie z karami polegającymi na pozbawieniu wolności przynajmniej w przypadkach poważnego nadużycia finansowego, czyli w przypadkach dotyczących minimalnej kwoty, jakiej państwa członkowskie nie mogą ustalić na poziomie wyższym niż 50 000 EUR.
Sąd odsyłający zastanawia się jednak, czy art. 325 ust. 1 TFUE oraz art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1 i art. 9 konwencji OIF należy interpretować w ten sposób, że – w braku przepisu prawa krajowego określającego minimalną kwotę dla uznania za poważne nadużycia finansowego naruszającego interesy finansowe Unii – oszustwo związane z VAT, takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, popełnione w okolicznościach obciążających charakterystycznych dla przestępstwa ciągłego, lecz dotyczące kwoty VAT w wysokości 163 656 RON (ok. 36 142 EUR), nie może zostać uznane za poważne na tej podstawie, że kwota ta nie przekracza 50 000 EUR.
Zdaniem sądu odsyłającego prawo Unii stoi na przeszkodzie takiej wykładni. W braku przepisu prawa krajowego określającego minimalną kwotę, od jakiej nadużycie finansowe może zostać uznane za „poważne”, powinno być bowiem możliwe uwzględnienie innych okoliczności, które zgodnie z tym prawem mogą stanowić okoliczności obciążające, takie jak ciągły charakter przestępstwa.
W drugiej kolejności sąd odsyłający podkreśla na wstępie, że chociaż prawomocny wyrok Curtea de Apel Oradea (sądu apelacyjnego w Oradei) został wydany po ogłoszeniu wyroku Lin, to wdrożył on krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
Sąd odsyłający zauważa również, że w dwóch orzeczeniach wydanych po wydaniu tego wyroku Curtea de Apel Oradea (sądu apelacyjnego w Oradei) inne składy orzekające ÎCCJ, po pierwsze, uznały, że informacje przekazane Trybunałowi w sprawie, w której zapadł wyrok Lin, odzwierciedlały w sposób niewystarczający lub błędny zarówno zakres zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, tak jak jest ona rozumiana w prawie rumuńskim, jak i skutki wyroków Curtea Constituțională (trybunału konstytucyjnego), a po drugie, orzekły, że wyrok Lin może zostać zastosowany w prawie rumuńskim jedynie częściowo.
I tak, w orzeczeniu nr 37/2024 z dnia 17 czerwca 2024 r. (zwanym dalej „orzeczeniem ÎCCJ nr 37/2024”) skład ÎCCJ właściwy do orzekania w zagadnieniach prawa karnego orzekł, że nałożony w wyroku Lin na sądy rumuńskie zakaz stosowania orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022 prowadzi do zapewnienia poziomu ochrony, który nie jest równoważny lub porównywalny z poziomem ochrony przewidzianym w art. 7 EKPC, i narusza zarówno zasadę ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, tak jak jest ona rozumiana w prawie rumuńskim, jak i zasadę pewności prawa, pozwalając na zróżnicowane stosowanie reguł zbiegu ustaw w czasie, w zależności od charakteru przestępstwa. Ponadto ze względu na to, że rumuńskie sądy karne nie dysponują kryteriami określonymi przez ustawodawcę krajowego w odniesieniu do oceny istnienia systemowego ryzyka bezkarności, rozpatrywanego w wyroku Lin, dokonana przez te sądy ocena istnienia takiego ryzyka naruszałaby zasadę podziału władz.
Ponadto w orzeczeniu nr 16/2024 z dnia 16 września 2024 r. (zwanym dalej „orzeczeniem ÎCCJ nr 16/2024”) skład orzekający ÎCCJ właściwy do rozpoznania skarg wniesionych w interesie prawa orzekł, że na mocy wyroku Curtea Constituțională (trybunału konstytucyjnego) nr 265/2014 z dnia 6 maja 2014 r. sądy rumuńskie są zobowiązane do całościowej oceny względniejszej ustawy karnej. Zgodnie bowiem z tym wyrokiem konstytucyjna zasada zakazująca stosowania lex tertia zabrania sądom karnym łączenia różnych przepisów szeregu kolejnych ustaw karnych i nakłada na nie obowiązek określenia, na podstawie oceny in concreto, jedynej ustawy karnej, którą należy uznać za najwzględniejszą spośród wszystkich ustaw karnych, które po sobie następowały. Taki obowiązek pozwoliłby uniknąć zarówno odmiennego traktowania w przypadku zbiegu przestępstw w zależności od tego, czy dane przestępstwo wyrządza szkodę budżetowi Unii czy nie, jak i tworzenia podwójnego standardu ochrony praw podstawowych, który prowadziłby do wymierzenia kary niezgodnej z prawem.
Na podstawie tego orzecznictwa konstytucyjnego skład ÎCCJ właściwy do rozpoznania skarg wniesionych w interesie prawa stwierdził przede wszystkim, że czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r. przerywają bieg przedawnienia odpowiedzialności karnej w sprawach dotyczących nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii tylko wtedy, gdy można uznać, że przepisy karne obowiązujące w okresie od 1 lutego 2014 r. do 25 czerwca 2018 r. stanowią ogólnie względniejszą ustawę karną.
Z orzeczenia ÎCCJ nr 16/2024 wynika następnie, że czynności procesowe, o których zgodnie z ustawą należy powiadomić podejrzanego lub oskarżonego po dniu 30 maja 2022 r., czyli po dacie wejścia w życie OUG nr 71/2022, przerywają bieg terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej w odniesieniu do czynów popełnionych przed tą datą wyłącznie pod warunkiem, że przepisy karne obowiązujące od dnia 30 maja 2022 r. można ogólnie uznać za względniejszą ustawę karną.
W orzeczeniu ÎCCJ nr 16/2024 uściślono wreszcie, że ze względu na to, iż w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r. terminy przedawnienia odpowiedzialności karnej biegły bez możliwości ich przerwania, odstąpienie od stosowania wyroku Curtea Constituțională (trybunału konstytucyjnego) nr 265/2014 skutkowałoby „ponownym powstaniem”, po upływie mających zastosowanie terminów przedawnienia, odpowiedzialności karnej na podstawie późniejszej, surowszej ustawy karnej, co byłoby sprzeczne z art. 7 EKPC.
Sąd odsyłający zauważa jednak, że uznając, iż czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r. skutkują przerywaniem biegu przedawnienia jedynie pod warunkiem, że ustawę karną mającą zastosowanie w tym okresie można uznać za lex mitior, orzeczenie ÎCCJ nr 16/2024 uzależnia stosowanie prawa Unii, zgodnie z jego wykładnią dokonaną w wyroku Lin, od dodatkowego wymogu, który nie został zbadany w tym wyroku i który w rzeczywistości może sprawić, że wykładnia prawa Unii dokonana we wspomnianym wyroku nie będzie miała zastosowania. Jest bowiem bardzo mało prawdopodobne, by ustawę karną sprzed dnia 25 czerwca 2018 r. można było uznać w całości za akt prawny względniejszy dla oskarżonego od reżimu prawnego obowiązującego w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r. i wynikającego z wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r.
Sąd odsyłający zauważa zaś, że orzeczenia ÎCCJ nr 37/2024 i nr 16/2024 wiążą wszystkie sądy rumuńskie.
W tych okolicznościach sąd ten zastanawia się nad utrzymaniem wynikającego z wyroku Lin obowiązku odstąpienia przez sądy rumuńskie od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
W szczególności sąd odsyłający zastanawia się, po pierwsze, czy pozostaje on zobowiązany odmówić stosowania takiego standardu, w tym w sytuacji, gdy na mocy orzeczeń ÎCCJ nr 37/2024 i nr 16/2024 taka odmowa byłaby sprzeczna z zasadą konstytucyjną zakazującą sądom krajowym stosowania lex tertia i skutkowałaby zagwarantowaniem poziomu ochrony, który nie jest równoważny lub porównywalny z ochroną zagwarantowaną w art. 7 EKPC.
W tym względzie sąd ten uważa, że w ramach postępowania karnego dotyczącego poważnych nadużyć finansowych związanych z VAT sądy rumuńskie powinny być uprawnione na mocy prawa Unii do odstąpienia od wynikającego z tej zasady konstytucyjnej obowiązku, zgodnie z którym mogą one uznać, że czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r. skutkują przerywaniem biegu przedawnienia odpowiedzialności karnej tylko wtedy, gdy ustawodawstwo karne, pod rządami którego dokonano tych czynności procesowych, można uznać w całości za lex mitior.
Wspomniany sąd uważa bowiem, że na mocy zasady lex mitior sądy krajowe mogą swobodnie decydować, czy względniejszą ustawą karną jest ustawa obowiązująca do dnia 25 czerwca 2018 r., czy też, przeciwnie, ustawa późniejsza. Jednakże korzystając z tego uprawnienia, sądy te są zobowiązane do nadania reżimowi prawnemu mającemu zastosowanie w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r. wykładni zgodnej z prawem Unii, stosownie do jego interpretacji dokonanej przez Trybunał, aby zagwarantować jednolitość i skuteczność tego prawa, co samo w sobie nie prowadzi do stworzenia lex tertia.
Ponadto zastosowanie wyroku Lin do przypadku zbiegu przestępstw, z których tylko część naruszałaby interesy finansowe Unii, rodzi jedynie kwestie stosowania prawa krajowego i może zostać zbadane przez sądy krajowe jedynie in concreto. Taka hipotetyczna sytuacja nie powinna naruszać pierwszeństwa prawa Unii, które nie może zależeć od wykładni przepisów krajowych w dziedzinach nieobjętych tym prawem.
W każdym razie sąd odsyłający uważa, że rumuńskiego ustawodawstwa dotyczącego przyczyn przerwania biegu przedawnienia odpowiedzialności karnej, interpretowanego zgodnie z prawem Unii, nie można uznać za stanowiące standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, który nie jest równoważny lub porównywalny ze standardem ustanowionym w art. 7 EKPC.
Po drugie, sąd ten zastanawia się również, czy pozostaje zobowiązany odmówić zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, w przypadku gdy, tak jak w niniejszej sprawie, stosowanie ogólnego terminu przedawnienia zgodnie z tym krajowym standardem ochrony wiązałoby się ze stwierdzeniem, że odpowiedzialność karna M.G.D. przedawniła się przed ogłoszeniem wyroku Lin.
Zdaniem sądu odsyłającego odpowiedź na to pytanie wymaga oceny przewidywalności i dostępności wykładni prawa Unii dokonanej w wyroku Lin.
Przypomina on jednak, że zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przepisy dotyczące przedawnienia są co do zasady przepisami proceduralnymi, w związku z czym art. 7 EKPC nie stoi na przeszkodzie temu, by do toczących się postępowań stosowano natychmiastowo ustawy przedłużające terminy przedawnienia, jeżeli zarzucane czyny nigdy się nie przedawniły.
Ponadto ustawodawstwo rumuńskie nie zawiera wyraźnych przepisów, na podstawie których można by dojść do wniosku, że w odniesieniu do przestępstw tego rodzaju jak rozpatrywane w postępowaniu głównym termin przedawnienia odpowiedzialności karnej upłynął przed ogłoszeniem wyroku Lin. Taki wniosek byłby możliwy jedynie wtedy, gdyby przyjąć, w sprzeczności z tym wyrokiem, że czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r. nie skutkują przerwaniem biegu przedawnienia.
Po trzecie, sąd odsyłający zastanawia się nad ciążącym na nim obowiązkiem odstąpienia od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, mimo że ustawodawca rumuński nie ustanowił kryteriów, na podstawie których sądy danego państwa członkowskiego mogłyby oceniać istnienie systemowego ryzyka bezkarności w znacznej liczbie spraw, co mogłoby prowadzić do naruszenia zagwarantowanej w art. 7 EKPC zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar.
W tym względzie sąd ten zauważa, że w pkt 91 wyroku Lin Trybunał stwierdził, iż orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 wiąże się z takim systemowym ryzykiem bezkarności. W związku z tym wspomniany sąd uważa, że ciążący na nim obowiązek zapewnienia pełnej skuteczności prawa Unii, zgodnie z jego wykładnią dokonaną w tym wyroku, nie może być uzależniony od uprzedniej i odrębnej oceny istnienia systemowego ryzyka bezkarności w odniesieniu do poważnych nadużyć finansowych związanych z VAT.
Sąd ten podkreśla wreszcie, że o ile przepisy dotyczące przedawnienia odpowiedzialności karnej były tradycyjnie uznawane za objęte prawem karnym materialnym, a w konsekwencji za wchodzące w zakres stosowania zasad ustawowej określoności, niedziałania prawa wstecz i lex retro agit in mitius, o tyle ustawodawca rumuński stopniowo wprowadzał szereg wyjątków od zakazu stosowania z mocą wsteczną surowszych przepisów dotyczących przedawnienia w odniesieniu do niektórych poważnych przestępstw, a wyjątki te nie zostały uznane przez Curtea Constituțională (trybunał konstytucyjny) za niezgodne z konstytucją.
W tych okolicznościach ÎCCJ postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu art. 325 [TFUE], art. 1 ust. 1 lit. a), art. 2 i 9 konwencji OIF oraz art. 49 Karty, w braku przepisu prawa krajowego określającego minimalną kwotę, aby nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii Europejskiej mogło zostać uznane za poważne, przepisy prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że nadużycie finansowe uznaje się za poważne tylko wtedy, gdy dotyczy kwoty przekraczającej 50 000 EUR?
2) W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na poprzednie pytanie, czy postanowienia art. 2, art. 4 ust. 2 i 3 TUE, art. 2 ust. 2, art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał [w wyroku Lin], [a także] art. 49 ust. 1, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że w ramach postępowania karnego, którego przedmiotem są przestępstwa dotyczące [VAT], sąd krajowy powinien odstąpić od stosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego zasady lex mitior, wynikającego z wiążącego orzecznictwa sądu najwyższego tego państwa członkowskiego, zgodnie z którym to standardem czynności procesowe dokonane przed stwierdzeniem nieważności krajowego przepisu ustawowego regulującego przyczyny przerwania biegu terminów przedawnienia odpowiedzialności karnej nie wywołują skutku przerywającego bieg przedawnienia, jeżeli:
a) odstąpienie od stosowania tego standardu krajowego jest niezgodne z zakazem stosowania lex tertia, będącym zasadą rangi konstytucyjnej;
b) zgodnie z tym orzecznictwem krajowym można uznać, że ogólny termin przedawnienia odpowiedzialności karnej upłynął przed wydaniem wyroku Lin;
c) skutkiem odstąpienia od stosowania tego standardu krajowego na podstawie prawa Unii jest zapewnienie poziomu ochrony praw podstawowych ustanowionych w Karcie, który nie jest równoważny lub porównywalny z ochroną gwarantowaną przez art. 7 [EKPC];
d) prawo krajowe nie przewiduje konkretnych kryteriów, na podstawie których sąd państwa członkowskiego może dokonać wstępnej oceny systemowego ryzyka bezkarności, wynikającego ze stosowania tego standardu krajowego, w przypadku przestępstw poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe [Unii]?”.
Postanowieniem z dnia 17 czerwca 2025 r., Lin II (C‑280/25, EU:C:2025:499), prezes Trybunału postanowił o rozpatrzeniu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w trybie przyspieszonym przewidzianym w art. 105 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
W dniu 6 sierpnia 2025 r. Trybunał zwrócił się do sądu odsyłającego o udzielenie informacji w przedmiocie ram prawnych postępowania głównego. Sąd odsyłający odpowiedział na ten wniosek w dniu 2 września 2025 r.
W dniu 12 września 2025 r. Trybunał zwrócił się do sądu odsyłającego o udzielenie wyjaśnień. Sąd odsyłający odpowiedział na ten wniosek w dniu 15 września 2025 r.
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 325 ust. 1 TFUE, art. 1 ust. 1 lit. a) oraz art. 2 i 9 konwencji OIF w związku z art. 49 Karty należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy żaden przepis krajowy nie określa kwoty, powyżej której nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii należy uznać za „poważne”, takie nadużycie można zakwalifikować w ten sposób jedynie pod warunkiem, że dotyczy ono kwoty przekraczającej 50 000 EUR.
Wątpliwość sądu odsyłającego leżąca u podstaw tego pytania wynika z okoliczności, że zgodnie z wyjaśnieniami przedstawionymi przez ten sąd nielegalne działania rozpatrywane w postępowaniu głównym wyrządziły budżetowi państwa rumuńskiego szkodę w łącznej kwocie 268 536 RON (ok. 59 304 EUR), podczas gdy kwota VAT, od którego zapłaty się uchylono, wynosi 163 656 RON (ok. 36 142 EUR), jak wskazano w pkt 30 niniejszego wyroku.
Co się tyczy w pierwszej kolejności konwencji OIF, należy podkreślić, po pierwsze, że ponieważ czyny leżące u podstaw postępowania głównego zostały popełnione w latach 2012–2014, konwencja ta miała do nich zastosowanie ratione temporis.
Otóż z jednej strony z art. 2 decyzji 2008/40 wynika, że wspomniana konwencja weszła w życie w Rumunii najpóźniej w dniu 1 stycznia 2008 r. Z drugiej strony owa konwencja przestała obowiązywać dopiero od dnia 6 lipca 2019 r., czyli od dnia, w którym została zastąpiona dyrektywą 2017/1371, jak stanowi art. 16 tej dyrektywy (wyrok Lin, pkt 64).
Co się tyczy, po drugie, przedmiotowego zakresu stosowania konwencji OIF, należy zauważyć, że w kontekście naruszeń interesów finansowych Unii jej art. 1 definiuje pojęcie „nadużycia finansowego” jako w szczególności „w odniesieniu do przychodów – jaki[e]kolwiek umyśln[e] działaniu[e] lub zaniechani[e] dotycząc[e] […] wykorzystania lub przedstawienia fałszywych, nieścisłych lub niekompletnych oświadczeń lub dokumentów, które ma na celu bezprawne zmniejszenie środków budżetu ogólnego [Unii] lub budżetów zarządzanych przez [Unię] lub w [jej] imieniu”. Zmniejszenie to obejmuje w konsekwencji utratę wpływów pochodzących z zastosowania jednolitej stawki podatku do zharmonizowanej podstawy opodatkowania podatkiem VAT ustalonej według zasad Unii. Wniosku tego nie podważa okoliczność, że podatek VAT nie był pobierany bezpośrednio na rachunek Unii, ponieważ art. 1 konwencji OIF nie przewiduje wyraźnie takiego warunku, który byłby sprzeczny z celem tej konwencji, jakim jest zwalczanie w jak najszerszym zakresie nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2015 r., Taricco i in., C‑105/14, EU:C:2015:555, pkt 41).
Z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający wydaje się zatem, że przestępstwo rozpatrywane w postępowaniu głównym jest objęte przedmiotowym zakresem stosowania konwencji OIF, określonym w tym art. 1, skoro dotyczy ono w szczególności umyślnego wystawiania fałszywych faktur mających na celu uchylenie się od zapłaty podatku VAT.
Po trzecie, art. 2 ust. 1 konwencji OIF nakłada na państwa członkowskie obowiązek podjęcia niezbędnych środków w celu zapewnienia, aby działania stanowiące nadużycia finansowe naruszające interesy finansowe Unii były zagrożone przez skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje karne, włącznie z karami polegającymi na pozbawieniu wolności, które może prowadzić do ekstradycji, przynajmniej w przypadkach poważnego nadużycia finansowego, czyli w przypadkach dotyczących minimalnej kwoty, jakiej państwa członkowskie nie mogą ustalić na poziomie wyższym niż 50 000 EUR, przy czym zgodnie z art. 9 tej konwencji państwa członkowskie mają swobodę w przyjmowaniu przepisów wykraczających poza te wymogi (zob. podobnie wyroki: z dnia 2 maja 2018 r., Scialdone, C‑574/15, EU:C:2018:295, pkt 36; Lin, pkt 85).
Z art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, które pozostały niezmienione od czasu przyjęcia tej konwencji, wynika zatem, że należy przyjąć sankcje karne w celu zwalczania w sposób skuteczny i odstraszający w szczególności przypadków poważnych nadużyć finansowych zagrażających prawidłowemu poborowi przez budżet Unii części należnych mu wpływów z podatku VAT.
Z owego art. 2 ust. 1 wyraźnie zaś wynika, że każde nadużycie finansowe, którego kwota przekracza 50 000 EUR, stanowi w sposób konieczny „poważne nadużycie finansowe” w rozumieniu tego przepisu.
W związku z tym, o ile z brzmienia art. 9 konwencji OIF wynika, że nadużycia finansowe naruszające interesy finansowe Unii, których kwota nie przekracza takiego progu, mogą zostać uznane przez prawo państw członkowskich za „poważne”, o tyle każde nadużycie finansowe, które dotyczy kwoty przekraczającej taki próg, stanowi w sposób konieczny „poważne nadużycie finansowe” w rozumieniu art. 2 ust. 1 tej konwencji.
W drugiej kolejności należy przypomnieć, że art. 2 ust. 1 konwencji OIF jest bezpośrednio skuteczny (zob. podobnie wyrok Lin, pkt 96 i przytoczone tam orzecznictwo).
Wynika z tego, że w braku możliwości dokonania wykładni uregulowań krajowych zgodnej z tym przepisem prawa Unii każdy sąd krajowy, do którego należy w ramach jego właściwości stosowanie tego przepisu, powinien zapewnić pełną skuteczność wymogów tego prawa w zawisłym przed nim postępowaniu, odstępując w razie potrzeby od stosowania, z mocy własnych uprawnień, wszelkich uregulowań lub praktyk krajowych, także późniejszych, które są sprzeczne z owym przepisem, bez konieczności żądania uprzedniego zniesienia tych uregulowań lub praktyk w drodze ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym i bez konieczności oczekiwania na takie uchylenie [zob. podobnie wyroki: z dnia 9 marca 1978 r., Simmenthal, 106/77, EU:C:1978:49, pkt 24; z dnia 22 lutego 2022 r., RS (Skutki wyroków sądu konstytucyjnego), C‑430/21, EU:C:2022:99, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo].
W związku z tym sądy państw członkowskich, w braku możliwości dokonania wykładni ich uregulowań krajowych w sposób zgodny z art. 2 ust. 1 konwencji OIF, są zobowiązane do odstąpienia od stosowania wszelkich przepisów krajowych, które stoją na przeszkodzie temu, by nadużycie finansowe dotyczące kwoty przekraczającej 50 000 EUR i naruszające interesy finansowe Unii zostało zakwalifikowane jako „poważne” w rozumieniu tego postanowienia.
Tym samym, bez uszczerbku dla możliwości przewidzianej w art. 9 konwencji OIF i o ile prawo krajowe nie precyzuje pojęcia „poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii”, sądy danego państwa członkowskiego są zobowiązane do zakwalifikowania nadużycia finansowego, którego kwota przekracza 50 000 EUR i które narusza interesy finansowe Unii, jako „poważnego nadużycia finansowego”.
W trzeciej kolejności trzeba podkreślić, że taki próg należy uznać za przekroczony, gdy całkowita kwota szkody wyrządzonej nadużyciem finansowym lub nielegalną działalnością jest wyższa od tej kwoty, niezależnie od tego, czy szkoda wyrządzona budżetowi Unii, która wynika z tego przestępstwa, osiągnie taką kwotę.
Taka wykładnia wynika, po pierwsze, z samego brzmienia art. 2 ust. 1 i 2 konwencji OIF.
Otóż z jednej strony art. 2 ust. 1 tej konwencji ogranicza się do ustalenia, że za poważne nadużycie finansowe uważa się takie nadużycie finansowe, „które wiąże się przynajmniej z minimalną kwotą określoną w każdym państwie członkowskim”, przy czym „taka minimalna kwota nie może być ustalona na poziomie wyższym niż 50 000 [EUR]”, nie wyłączając przy obliczaniu takiej kwoty szkody wyrządzonej tym nadużyciem finansowym poszkodowanym innym niż Unia, a w szczególności budżetowi państw członkowskich.
Z drugiej strony art. 2 ust. 2 wspomnianej konwencji pozwala państwom członkowskim, na zasadzie odstępstwa, na niekaranie w postępowaniu karnym przypadków niewielkich nadużyć finansowych, co oznacza w szczególności, że dotyczą one „łącznej kwoty” nieprzekraczającej 4000 EUR. Z samego brzmienia tego ust. 2 wynika zatem, że w celu ustalenia, czy owo nadużycie finansowe można zakwalifikować jako „niewielkie”, należy uwzględnić całość szkody wyrządzonej nadużyciem finansowym.
Przy uwzględnieniu zaś związków istniejących między z jednej strony progiem 50 000 EUR, powyżej którego nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii należy zakwalifikować jako „poważne”, a z drugiej strony pułapem 4000 EUR, poniżej którego takie nadużycie finansowe można zakwalifikować jako „niewielkie”, byłoby niespójne, gdyby sposób obliczania tego progu 50 000 EUR nie pozwalał na uwzględnienie szkód innych niż szkoda wyrządzona budżetowi Unii, podczas gdy sposób obliczania tego pułapu 4000 EUR wymaga uwzględnienia tych innych szkód.
Po drugie, jak podkreślono w pkt 69 niniejszego wyroku, konwencja OIF ma na celu zwalczanie w jak największym zakresie nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii. Taki cel przemawia zatem za taką wykładnią art. 2 ust. 1 konwencji OIF, która umożliwia organom karnym państw członkowskich łatwe ustalenie, czy przypadek nadużycia finansowego naruszającego interesy finansowe Unii dotyczy kwoty przekraczającej 50 000 EUR.
Tymczasem w praktyce szczególnie skomplikowane może okazać się precyzyjne ustalenie, na wystarczająco wczesnym etapie postępowania karnego, dokładnej kwoty szkody poniesionej przez Unię w wyniku oszukańczego zachowania, które – jak w niniejszym przypadku – umożliwiło sprawcy uchylenie się od szeregu podatków bezpośrednich i pośrednich, z których tylko niektóre, takie jak VAT, generują wpływy przeznaczone do tego, by je częściowo przydzielić budżetowi Unii.
Jest tak w szczególności w przypadku nadużycia finansowego, które – jak w niniejszym przypadku – dotyczy w szczególności VAT, ponieważ umniejszenie zasobów własnych Unii, które może być spowodowane takim nadużyciem finansowym, jest trudne do wyliczenia.
Zasoby własne Unii wynikające z poboru VAT nie stanowią bowiem wyłącznie odsetka rzeczywiście pobranych wpływów z tego podatku, lecz wynikają z zastosowania jednolitej stawki do zharmonizowanej podstawy opodatkowania VAT państw członkowskich, która jest obliczana zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 1553/89 i podlega różnym dostosowaniom przewidzianym w przepisach tego rozporządzenia (zob. podobnie wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Napfeny-Toll, C‑615/21, EU:C:2023:573, pkt 32).
I tak, co się tyczy dokładniej okresu, w którym nadużycia finansowe w zakresie VAT zostały popełnione w niniejszej sprawie, po pierwsze, z art. 2 ust. 1 lit. b) i ust. 4 decyzji 2007/436 i 2014/335 wynika, że dochody własne zapisane w budżecie Unii obejmowały w szczególności zastosowanie stawki jednolitej w wysokości 0,3 % w odniesieniu do zharmonizowanych podstaw VAT określonych zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 1553/89, przy czym podstawa taka nie mogła przekraczać 50 % DNB każdego państwa członkowskiego. Po drugie, w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym ów art. 3 przewidywał, bez uszczerbku dla różnych dostosowań przewidzianych w innych przepisach tego rozporządzenia, że tę zharmonizowaną podstawę obliczało się poprzez podzielenie łącznych przychodów z VAT netto uzyskanych przez państwo członkowskie w danym roku przez stawkę VAT obowiązującą w tym samym roku, przy czym jeżeli w danym państwie członkowskim stosowanych jest kilka stawek, przyjmuje się średnią stawkę ważoną dla takiego dzielenia [wyrok z dnia 8 marca 2022 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (Zwalczanie nadużyć finansowych w postaci zaniżania wartości), C‑213/19, EU:C:2022:167, pkt 567].
Wynika z tego, że nie istnieje łatwo wyliczalna korelacja między z jednej strony kwotą VAT, od której zapłaty uchylił się podmiot gospodarczy, a z drugiej strony utratą wpływów przez budżet Unii z powodu tego nadużycia finansowego.
Po trzecie, w zakresie, w jakim art. 2 ust. 1 konwencji OIF wymaga, aby w przypadku poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii były nakładane surowsze kary, należy przypomnieć, że art. 49 ust. 1 Karty wymaga, aby przestępstwa i kary były ustalane w sposób jasny, precyzyjny i przewidywalny (zob. podobnie wyrok Lin, pkt 104, 105 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że kryteria, na podstawie których sądy państw członkowskich muszą koniecznie, w stosownym przypadku jedynie na podstawie tego art. 2 ust. 1, zakwalifikować nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii jako „poważne nadużycia finansowe”, powinny być wystarczająco jasne, precyzyjne i przewidywalne w dacie popełnienia tego nadużycia.
Gdyby zaś zakresem pojęcia „poważnych nadużyć finansowych” były objęte jedynie nadużycia finansowe wyrządzające szkodę budżetowi Unii w kwocie przekraczającej 50 000 EUR, sprawcy takich przestępstw nie mieliby w znacznej liczbie przypadków możliwości ustalenia z wystarczającą dokładnością, w dacie popełnienia tych przestępstw, czy na mocy art. 2 ust. 1 konwencji OIF grozi im surowsza kara.
Jak wynika bowiem z pkt 88 niniejszego wyroku, część wpływów uzyskiwanych corocznie przez państwo członkowskie z tytułu VAT, która przypada budżetowi Unii, różni się w zależności od różnych kryteriów, z których pewnych, takich jak DNB, nie da się przewidzieć w dniu, w którym taki podatek zostaje pobrany lub następuje uchylenie się od jego zapłaty.
Po czwarte, wykładnia przyjęta w pkt 79 niniejszego wyroku znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału. Gdy Trybunał miał bowiem zakwalifikować nadużycie finansowe jako „poważne” do celów stosowania art. 2 ust. 1 konwencji OIF, uwzględnił on całość szkody wyrządzonej tej nadużyciem finansowym bez wskazania części tej szkody, która miała wpływ wyłącznie na budżet Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 września 2015 r., Taricco i in., C‑105/14, EU:C:2015:555, pkt 42; Lin, pkt 22, 79).
W niniejszym przypadku należy zatem uwzględnić całkowitą kwotę szkody, a mianowicie 268 536 RON (ok. 59 304 EUR), a nie wyłącznie kwotę VAT, od którego zapłaty się uchylono, w celu zakwalifikowania nadużycia finansowego będącego źródłem tej szkody.
W czwartej i ostatniej kolejności należy dodać, że jak wynika z art. 1 ust. 3 i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, usiłowanie popełnienia nadużycia finansowego naruszającego interesy finansowe Unii należy uznać za nadużycie finansowe naruszające te interesy (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in., C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034, pkt 187). Wobec tego taką próbę należy w sposób konieczny uznać za poważne nadużycie finansowe, jeżeli można ustalić, że całkowita kwota szkody, jaką to nadużycie finansowe spowodowałoby, gdyby zostało dokonane, przekroczyłaby 50 000 EUR.
Z całości powyższych rozważań wynika, że na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, iż art. 2 ust. 1 konwencji OIF w świetle art. 49 Karty należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy żaden przepis krajowy nie określa kwoty, powyżej której nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii należy uznać za „poważne”, takie nadużycie należy w sposób konieczny zakwalifikować w ten sposób, kiedy dotyczy ono kwoty przekraczającej 50 000 EUR, niezależnie od tego, czy szkoda poniesiona przez budżet Unii z powodu tego nadużycia finansowego również przekracza taką kwotę.
Ponieważ taka wykładnia konwencji OIF jest wystarczająca, aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi na pytanie pierwsze, nie ma potrzeby dokonywania ponadto, w ramach badania tego pytania, wykładni pojęcia „nadużycia finansowego” ujętego w art. 325 ust. 1 TFUE.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, które obecnie znajduje wyraz w art. 94 regulaminu postępowania, postanowienie odsyłające musi wskazywać dokładne powody, dla których sąd krajowy powziął wątpliwości w przedmiocie wykładni prawa Unii i uznał za konieczne przedstawienie pytań prejudycjalnych Trybunałowi (wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., LivaNova, C‑713/22, EU:C:2024:642, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszej sprawie w pierwszej kolejności sąd odsyłający jasno przedstawił w postanowieniu odsyłającym powody, dla których uważa za konieczne uzyskanie od Trybunału wyjaśnień co do wykładni art. 325 ust. 1 TFUE, art. 49 ust. 1 Karty i art. 2 ust. 1 konwencji OIF.
W drugiej kolejności należy zauważyć, że sąd ten wymienia również art. 2, art. 4 ust. 2 i 3 TUE oraz art. 2 ust. 2 TFUE. Postanowienia te dotyczą, odpowiednio, wartości, na których opiera się Unia, poszanowania przez Unię tożsamości narodowej państw członkowskich nierozerwalnie związanej z ich podstawowymi strukturami politycznymi i konstytucyjnymi, zasady lojalnej współpracy między Unią a jej państwami członkowskimi, a także kompetencji dzielonych między Unię i jej państwa członkowskie.
Niemniej jednak sąd odsyłający nie wyjaśnił, choćby zwięźle, powodów, dla których powziął wątpliwości w przedmiocie wykładni tych przepisów i uznał za konieczne przedstawienie pytań prejudycjalnych Trybunałowi w tym względzie. Sąd ten nie sprecyzował w szczególności, który przepis prawa krajowego, mający zastosowanie w postępowaniu głównym, jest powiązany z tożsamością narodową w rozumieniu art. 4 ust. 2 TUE.
Wynika z tego, że pytanie drugie należy uznać za niedopuszczalne w zakresie, w jakim dotyczy ono wykładni art. 2 oraz art. 4 ust. 2 i 3 TUE, a także art. 2 ust. 2 TFUE.
Co się tyczy w trzeciej kolejności art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty, do których również odnosi się pytanie drugie, należy, po pierwsze, przypomnieć, że ów art. 52 ust. 3 stanowi, iż prawa zapisane w Karcie, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w EKPC, mają takie samo znaczenie i taki sam zakres jak prawa przyznane przez tę konwencję.
Wobec tego, nawet jeśli ta ostatnia konwencja nie stanowi, dopóki Unia do niej nie przystąpi, aktu prawnego formalnie włączonego do porządku prawnego Unii, w związku z czym wykładni prawa Unii oraz badania ważności aktów Unii należy dokonywać w świetle praw podstawowych zagwarantowanych w Karcie, niemniej jednak przy dokonywaniu wykładni art. 49 ust. 1 Karty należy uwzględnić art. 7 EKPC jako próg minimalnej ochrony, ponieważ tenże art. 49 ust. 1 ustanawia co najmniej te same gwarancje co gwarancje przewidziane w owym art. 7 (wyroki: z dnia 16 lipca 2020 r., Facebook Ireland i Schrems, C‑311/18, EU:C:2020:559, pkt 98, 99; a także z dnia 29 lipca 2024 r., Alchaster, C‑202/24, EU:C:2024:649, pkt 92 i przytoczone tam orzecznictwo).
Po drugie, art. 53 Karty potwierdza, że w sytuacji gdy działania państw członkowskich nie są w pełni określone przez prawo Unii – jak to ma miejsce w postępowaniu głównym – organy i sądy krajowe są uprawnione do stosowania krajowych standardów ochrony praw podstawowych, o ile zastosowanie owych standardów nie podważa poziomu ochrony wynikającego z Karty zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał ani pierwszeństwa, jednolitości i skuteczności prawa Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in., C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034, pkt 211; Lin, pkt 110).
Po trzecie, jak wspomniano w pkt 39–45 niniejszego wyroku, obawy, które zostały odzwierciedlone w zadanym przez sąd odsyłający pytaniu drugim, wynikają w dużej mierze z wątpliwości wyrażonych przez inne składy ÎCCJ co do możliwości pogodzenia przyjętej w wyroku Lin wykładni art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF zarówno z art. 7 EKPC, jak i z niektórymi rumuńskimi wymogami konstytucyjnymi. W związku z tym należy uznać, że sąd odsyłający w sposób wystarczający przedstawił powody, dla których uznał za konieczne uzyskanie od Trybunału wyjaśnień w przedmiocie wykładni art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty.
Z powyższych rozważań wynika, że pytanie drugie jest dopuszczalne w zakresie, w jakim dotyczy wykładni art. 325 ust. 1 TFUE, art. 49 ust. 1, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty oraz art. 2 ust. 1 konwencji OIF.
Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do uzyskania wyjaśnień co do sposobu, w jaki sądy rumuńskie powinny stosować część sentencji wyroku Lin, w której Trybunał orzekł, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie są zobowiązane odmówić zastosowania ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022 krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior.
Na wstępie należy przypomnieć w tym względzie, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 325 ust. 1 TFUE nakłada na państwa członkowskie obowiązek zwalczania nadużyć finansowych i wszelkich innych nielegalnych działań naruszających interesy finansowe Unii za pomocą odstraszających i skutecznych środków. O ile państwom członkowskim przysługuje swoboda w wyborze stosowanych sankcji, które mogą przybrać formę sankcji administracyjnych, karnych lub obydwu tych sankcji łącznie, o tyle muszą one zapewnić na mocy tego postanowienia, aby przypadki poważnych nadużyć finansowych lub inne nielegalne działania poważnie naruszające interesy finansowe Unii były zagrożone skutecznymi i odstraszającymi sankcjami karnymi [zob. podobnie wyroki: z dnia 26 lutego 2013 r., Åkerberg Fransson, C‑617/10, EU:C:2013:105, pkt 26, 34; z dnia 8 września 2015 r., Taricco i in., C‑105/14, EU:C:2015:555, pkt 39, 42, 43; z dnia 5 grudnia 2017 r., M.A.S. i M.B., C‑42/17, EU:C:2017:936, pkt 35; z dnia 5 czerwca 2018 r., Kolev i in., C‑612/15, EU:C:2018:392, pkt 54; z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in., C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034, pkt 181, 191; Lin, pkt 83, 84].
W ramach rozpatrywania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego przez Curtea de Apel Brașov (sąd apelacyjny w Braszowie, Rumunia) Trybunał zbadał w sprawie, w której zapadł wyrok Lin, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie stosowaniu przez sądy rumuńskie zarówno wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., jak i orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022.
W tym względzie należy uściślić na wstępie, że – jak wynika z pkt 33 i 37 wyroku Lin – w sprawie, w której zapadł ten wyrok, do Trybunału nie zwrócono się o wypowiedzenie się w przedmiocie obowiązków, jakie art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF nakładają na sąd rumuński rozpoznający sprawę, w której w drodze orzeczenia korzystającego z powagi rzeczy osądzonej stwierdzono uprzednio, stosując orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022, że upłynął termin przedawnienia odpowiedzialności karnej oskarżonego.
Z części pierwszej pkt 1 sentencji wyroku Lin wynika, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie nie są zobowiązane do odstąpienia od stosowania wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., gdy mają one orzekać w przedmiocie postępowań karnych dotyczących przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii.
Trybunał doszedł do tego wniosku, stwierdziwszy w pierwszej kolejności, że wyroki te stwarzają systemowe ryzyko, iż przestępstwa poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii pozostaną bezkarne, co stanowi przypadek niezgodności z wymogami art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF. Jak bowiem zauważył Trybunał w pkt 91, 92, 98 i 122 wyroku Lin, wspomniane wyroki powodowały zneutralizowanie skutku przerywającego bieg przedawnienia wywoływanego przez czynności procesowe dokonane w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r. w wielu przypadkach poważnych nadużyć naruszających te interesy, uniemożliwiając tym samym ewentualne przedłużenie terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców tych przestępstw ze względu na czynności procesowe podjęte wobec nich w tym okresie.
W drugiej kolejności Trybunał przypomniał jednak w pkt 101 wyroku Lin, że żaden sąd krajowy nie może być zobowiązany na mocy art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF do odstąpienia od stosowania przepisu krajowego dotyczącego obliczania terminów przedawnienia, który wiąże się z systemowym ryzykiem, że poważne nadużycia finansowe lub inne poważne nielegalne działania naruszające interesy finansowe Unii pozostaną bezkarne, jeżeli odmowa zastosowania tego przepisu krajowego pociągałaby za sobą naruszenie art. 49 ust. 1 Karty.
Trybunał orzekł wszakże w pkt 109 i 111 wyroku Lin, że wyroki trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r. ustanawiają krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, który wykracza poza gwarancje przewidziane w art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty.
Przypomniał on bowiem w pkt 104, 105 i 108 wyroku Lin, że ów art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze gwarantuje dostępność, przewidywalność i precyzyjność przepisów określających przestępstwa i związane z nimi kary, a nie przepisów regulujących przedawnienie odpowiedzialności karnej. Jak zaś podkreślił Trybunał w pkt 111 tego wyroku, wyroki trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r. opierają się na założeniu, zgodnie z którym w prawie rumuńskim przepisy dotyczące przerwania biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej należą do materialnego prawa karnego, co uzasadnia zastosowanie tych wymogów przewidywalności i precyzyjności do przepisu, który, podobnie jak art. 155 ust. 1 kodeksu karnego z 2009 r., reguluje przyczyny przerwania biegu terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej.
W trzeciej kolejności Trybunał uznał, że pomimo systemowego ryzyka bezkarności, z którym wiąże się przypomniany w poprzednim punkcie niniejszego wyroku i ustanowiony w wyrokach trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r. krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady ustawowej określoności czynów zabronionych oraz kar, sądy rumuńskie nie były jednak zobowiązane do odstąpienia od stosowania takiego standardu, biorąc pod uwagę jego znaczenie.
I tak, Trybunał zauważył w pkt 113–118 wyroku Lin, że w zakresie, w jakim ów standard krajowy gwarantuje przewidywalność i precyzyjność ustawy karnej, w tym regulacji przedawnienia przestępstw, uzupełnia on wynikającą z prawa Unii ochronę przed arbitralnością w sprawach karnych w myśl podstawowej zasady pewności prawa, która stanowi istotny element państwa prawnego, a tym samym wartość leżącą u podstaw Unii w rozumieniu art. 2 TUE. Taka zasada wymaga bowiem, po pierwsze, by normy prawa były jasne i precyzyjne, zaś po drugie, by ich stosowanie było przewidywalne dla jednostek, w szczególności gdy normy te mogą mieć dla nich negatywne konsekwencje. Ta ochrona przed arbitralnością ma zaś takie znaczenie, że na podstawie art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF nie można było wymagać, aby sądy rumuńskie odstąpiły od wspomnianego standardu krajowego.
Z części drugiej pkt 1 sentencji wyroku Lin wynika, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF należy natomiast interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie są zobowiązane do odstąpienia od stosowania orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022, gdy mają one orzekać w przedmiocie postępowań karnych dotyczących przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii.
W pierwszej kolejności Trybunał orzekł w pkt 106–109 wyroku Lin, że w orzeczeniu nr 67/2022 ÎCCJ ustanowił krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, który wykracza poza gwarancje przewidziane w art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty.
Zgodnie bowiem z tym krajowym standardem ochrony regulacja przyczyn przerwania biegu przedawnienia odpowiedzialności karnej może być stosowana z mocą wsteczną jako lex mitior, jeżeli po całościowej ocenie reżimów prawnych, które po sobie następowały, okazuje się, że taka regulacja jest względniejsza dla oskarżonego.
Z art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty wynika zaś, że zasada lex mitior, tak jak jest ona rozumiana w prawie Unii, pozwala oskarżonemu skorzystać z przepisu, który wszedł w życie po popełnieniu przestępstwa i który zmienia kwalifikację karną tego przestępstwa w sposób dla niego korzystny lub łagodzi karę, którą zagrożone jest wspomniane przestępstwo, dopóki oskarżony ten nie zostanie prawomocnie skazany (zob. podobnie wyroki: z dnia 7 sierpnia 2018 r., Clergeau i in., C‑115/17, EU:C:2018:651, pkt 38; z dnia 1 sierpnia 2025 r., BAJI Trans, C‑544/23, EU:C:2025:614, pkt 81, 97 i przytoczone tam orzecznictwo).
Natomiast w odwrotności do krajowego standardu ochrony ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022 zasada lex mitior, gwarantowana w art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty, nie ma zastosowania do następstwa w czasie zasad regulujących sposób obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej.
W drugiej kolejności należy zauważyć, że taka wykładnia art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty jest zgodna z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącym gwarancji przewidzianych w art. 7 EKPC, które należy uwzględnić, jak podkreślono w pkt 104 niniejszego wyroku, jako próg minimalnej ochrony.
Zgodnie bowiem z tym orzecznictwem, o ile art. 7 ust. 1 EKPC gwarantuje w sposób dorozumiany zasadę działania wstecz względniejszej ustawy karnej, o tyle zasada ta ma zastosowanie wyłącznie do przepisów definiujących czyny zabronione i kary, którymi są one zagrożone, ponieważ Europejski Trybunał Praw Człowieka uważa za rozsądne stosowanie przez sądy krajowe zasady tempus regit actum w odniesieniu do przepisów proceduralnych, a w szczególności przepisów dotyczących obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej [zob. podobnie wyroki ETPC: z dnia 17 września 2009 r. w sprawie Scoppola przeciwko Włochom (nr 2), CE:ECHR:2009:0917JUD001024903, §§ 109, 110; z dnia 29 stycznia 2019 r. w sprawie Orlen Lietuva Ltd przeciwko Litwie, CE:ECHR:2019:0129JUD004584913, § 97 i przytoczone tam orzecznictwo].
Wynika z tego, że wbrew temu, co ÎCCJ uznał w orzeczeniu nr 37/2024, wynikający z wyroku Lin zakaz stosowania przez sądy rumuńskie orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022, a tym samym nadania mocy wstecznej reżimowi prawnemu przyczyn przerwania biegu terminu przedawnienia wynikającemu z wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., obowiązującemu w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r., nie narusza art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty, utrzymując skutki wcześniejszej, surowszej ustawy karnej. O ile bowiem zasada lex mitior, ustanowiona w tym postanowieniu, z pewnością wymaga odstąpienia od stosowania wcześniejszej ustawy karnej na rzecz późniejszej ustawy karnej względniejszej dla oskarżonego, dopóki oskarżony nie został skazany prawomocnym wyrokiem, o tyle obowiązek taki odnosi się jedynie do zakresu stosowania wspomnianego postanowienia. Jak zaś podkreślono w pkt 123 niniejszego wyroku, zasady regulujące sposób obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej są wyłączone z zakresu stosowania tego postanowienia.
W trzeciej kolejności – wykładni art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty, przyjętej w pkt 123 niniejszego wyroku, nie podważa również przyjęte przez ÎCCJ w orzeczeniu nr 37/2024 uzasadnienie, zgodnie z którym z wyroku ETPC z dnia 12 stycznia 2016 r. w sprawie Gouarré Patte przeciwko Andorze (CE:ECHR:2016:0112JUD003342710) wynika, że postanowienie to należy interpretować w ten sposób, że nakłada on na sądy państwa członkowskiego obowiązek stosowania z mocą wsteczną przepisów regulujących sposób obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, które są korzystniejsze dla oskarżonego, w sytuacji gdy – jak w niniejszym przypadku – dochodzi do rozciągnięcia zakresu stosowania zasady lex mitior, tak jak jest ona rozumiana w prawie tego państwa członkowskiego, na następstwo w czasie przepisów dotyczących sposobu obliczania terminów przedawnienia odpowiedzialności karnej.
Jest prawdą, że z pkt 35 tego wyroku wynika, iż Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że zgodnie z zasadą rządów prawa, której istotnym elementem jest art. 7 EKPC, sądy krajowe powinny stosować późniejszą ustawę przewidującą łagodniejszą karę, również wtedy, gdy weszła ona w życie po wydaniu prawomocnego wyroku skazującego, jeżeli krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior zapewnia dodatkową gwarancję w stosunku do tych, które wynikają z art. 7 EKPC, wymagając, aby ustawy, które zostały wydane po prawomocnym skazaniu danej osoby i które są dla niej korzystniejsze, miały również moc wsteczną.
Niemniej jednak, po pierwsze, taki obowiązek został ustanowiony przez Europejski Trybunał Praw Człowieka jedynie w odniesieniu do przepisów przewidujących łagodniejsze kary, a nie w odniesieniu do przepisów łagodzących restrykcyjność sposobu obliczania terminów przedawnienia odpowiedzialności karnej. Z wyroku tego nie można zatem wywieść, że ów Trybunał wymaga, ze względu na zasadę rządów prawa, której istotnym elementem jest art. 7 EKPC, aby sądy państwa członkowskiego stosowały z mocą wsteczną przepisy dotyczące sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, które są korzystniejsze dla oskarżonego, gdy zasada lex mitior, tak jak jest ujęta w ich prawie krajowym, ma zastosowanie do następstwa takich przepisów w czasie.
Po drugie, rozumowanie przyjęte przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w tymże wyroku opiera się wyraźnie na zasadzie rządów prawa, której istotnym elementem jest art. 7 EKPC.
W związku z tym z wyroku ETPC z dnia 12 stycznia 2016 r. w sprawie Gouarré Patte przeciwko Andorze (CE:ECHR:2016:0112JUD003342710) nie można wywieść, że krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, który wykracza poza gwarancje przewidziane w art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty, powinien być chroniony na podstawie art. 7 EKPC oraz tym samym również na podstawie owego art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie, jeżeli ten krajowy standard ochrony jest sprzeczny z innymi przepisami prawa Unii, takimi jak art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, a zatem nie jest zgodny z zasadą rządów prawa, na której opiera się ten wyrok.
Jest tak tym bardziej, że – jak podkreślono w pkt 105 niniejszego wyroku – w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym sądy krajowe mogą stosować krajowe standardy ochrony praw podstawowych tylko pod warunkiem w szczególności, że to stosowanie nie podważa pierwszeństwa, jedności i skuteczności prawa Unii.
Wymóg, by takie krajowe standardy ochrony nie podważały pierwszeństwa, jedności i skuteczności prawa Unii, zostałby zaś naruszony, gdyby przyjąć, że krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, który wykracza poza gwarancje przewidziane w art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty, musi być stosowany przez sądy krajowe na mocy tego ostatniego postanowienia, niezależnie od tego, że standard ten narusza inne przepisy tego prawa.
Z pkt 120–133 niniejszego wyroku wynika, że należy powtórzyć ocenę zawartą w wyroku Lin, zgodnie z którą krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, nie stanowi stosowania gwarancji ustanowionych w art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty.
W pkt 98, 99 i 121–124 wyroku Lin Trybunał orzekł, że sądy rumuńskie powinny odstąpić od stosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, po dokonaniu wyważenia tego krajowego standardu ochrony z wymogami wynikającymi z art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF.
W tym względzie Trybunał zauważył w szczególności, że orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 zwiększa systemowe ryzyko bezkarności, które – jak przypomniano w pkt 113 niniejszego wyroku – było już pochodną wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., rozszerzając neutralizujący skutek przyczyn przerwania biegu przedawnienia odpowiedzialności karnej, wynikający z tych wyroków trybunału konstytucyjnego, na czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r.
W ten sposób w wyroku Lin zostały potraktowane odmiennie orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 ustanawiające krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior z jednej strony i wyroki trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r. ustanawiające krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady ustawowej określoności i przewidywalności ustawy karnej z drugiej strony. Taka różnica w traktowaniu wynika zarówno ze szczególnych cech nierozerwalnie związanych z tymi dwoma krajowymi standardami ochrony praw podstawowych, jak i ze znacznego wzrostu systemowego ryzyka bezkarności, który wynika ze stosowania pierwszego z nich.
Należy zatem w pierwszej kolejności zauważyć, że w przeciwieństwie do wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r. orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 nie opiera się na wymogach przewidywalności i precyzyjności ustawy karnej – które mają szczególne znaczenie w prawie Unii, jak przypomniano w pkt 118 niniejszego wyroku – tak aby pozbawić czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r. ich skutku przerywającego bieg terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej. Przeciwnie, orzeczenie to wymaga zmiany z mocą wsteczną przepisów dotyczących sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, które obowiązywały w dniu popełnienia przestępstwa, niezależnie od tego, czy zostało ono popełnione przed dniem 1 lutego 2014 r., czy po tym dniu. Z postanowienia prejudycjalnego wynika bowiem, że przepisy te były w sposób nieuchronny mniej korzystne niż reżim prawny przedawnienia wynikający z wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r.
W drugiej kolejności należy podkreślić, że krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, ustanowiony przez ÎCCJ w orzeczeniu nr 67/2022, prowadzi do zwiększenia systemowego ryzyka, że sprawcy poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii nie zostaną ukarani w postępowaniu karnym, do tego stopnia, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF zostałyby pozbawione skuteczności w znacznej części, gdyby sądy rumuńskie nie były zobowiązane do odstąpienia od jego stosowania.
Po pierwsze, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika bowiem, że orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 wymaga, by czynności procesowe dokonane w okresie od 1 lutego 2014 r., czyli daty wejścia w życie art. 155 ust. 1 kodeksu karnego z 2009 r., do 25 czerwca 2018 r., czyli daty publikacji wyroku trybunału konstytucyjnego nr 297/2018, zostały pozbawione jakiegokolwiek skutku przerywającego bieg przedawnienia na tej podstawie, że reżim prawny obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, obowiązujący w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r. i wynikający z wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., należy uznać, po dokonaniu całościowej oceny, za względniejszą „ustawę” karną niż wspomniany art. 155 ust. 1.
Wynika z tego, że do okresu około 47 miesięcy, w którym żadna czynność nie mogła przerwać biegu przedawnienia odpowiedzialności karnej zgodnie z reżimem prawnym wynikającym z wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., na mocy orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022 dochodzi co najmniej okres 51 miesięcy, w trakcie którego zastosowanie ma ten sam reżim prawny, co stanowi znaczne rozszerzenie systemowego ryzyka bezkarności wynikającego z tych wyroków trybunału konstytucyjnego.
Po drugie, z postanowienia odsyłającego wynika, że orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 pozbawia również wszelkiego skutku przerywającego bieg przedawnienia czynności procesowe, o których powiadomiono podejrzanego lub osobę, której przedstawiono zarzuty, w okresie od 1 stycznia 1969 r., czyli daty wejścia w życie art. 123 kodeksu karnego z 1968 r., do dnia 1 lutego 2014 r., czyli daty jego uchylenia, ze względu na to, że reżim prawny obliczania terminu przedawnienia obowiązujący w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r. i wynikający z wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r. należy uznać, po dokonaniu całościowej oceny, za względniejszą „ustawę” karną niż ów art. 123.
W takiej sytuacji do przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców wszystkich poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, które popełniono między dniem przystąpienia Rumunii do Unii a dniem 30 maja 2022 r., nie stosowałaby się zatem żadna przyczyna przerwania.
Po trzecie, należy jeszcze podkreślić, że orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 prowadzi do pozbawienia z mocą wsteczną skutku przerywającego bieg terminu przedawnienia czynności procesowe, które w dniu ich dokonania miały zgodnie z prawem taki skutek. Taka zaś konsekwencja znacząco osłabia skuteczność postępowań karnych mających za przedmiot poważne nadużycia finansowe naruszające interesy finansowe Unii, pozwalając na zniesienie z mocą wsteczną skutków wynikających z przerwania przedawnienia, które to przerwanie nastąpiło zgodnie z prawem i na którym oparły się rumuńskie organy karne, aby uznać, że termin, w którym należało zamknąć postępowanie karne przeciwko sprawcom tych nadużyć finansowych, został wydłużony.
Natomiast od dnia publikacji wyroku trybunału konstytucyjnego z 2018 r., czyli od dnia 25 czerwca 2018 r., organy te były w stanie ocenić ryzyko, że czynności procesowe, które zamierzały one podjąć począwszy od tej daty i które na mocy art. 155 ust. 1 kodeksu karnego z 2009 r. powinny były przerwać bieg terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, zostałyby pozbawione takiego skutku ze względu na niezgodność tego przepisu z zasadą ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, tak jak jest ona rozumiana w prawie rumuńskim.
W trzeciej kolejności należy dodać, że wynikający z wyroku Lin zakaz stosowania przez sądy rumuńskie krajowego standardu ochrony ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022 nie narusza wymogów precyzyjności i przewidywalności ustawy karnej, które wynikają z krajowego standardu ochrony ustanowionego w wyrokach trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r.
Przeciwnie, nakładając na sądy rumuńskie obowiązek odstąpienia od stosowania orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022, na mocy którego czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r. mogły zostać z mocą wsteczną pozbawione skutku przerywającego bieg terminu, Trybunał utrzymał w wyroku Lin pełne stosowanie przepisów dotyczących sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, które obowiązywały przed publikacją orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022.
Tak więc wyrok Lin w żaden sposób nie skutkuje tym, że do sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii mają zastosowanie przyczyny przerwania biegu terminu przedawnienia ich odpowiedzialności karnej, które nie były przewidziane w dniu popełnienia tych nadużyć. Wyrok ten nie podważył zatem uzasadnionych oczekiwań, jakie podmioty prawa mogły żywić w tym czasie (zob. a contrario wyrok z dnia 5 grudnia 2017 r., M.A.S. i M.B., C‑42/17, zwany dalej „wyrokiem M.A.S. i M.B.”, EU:C:2017:936, pkt 60).
W czwartej i ostatniej kolejności z powyższych rozważań wynika, że Trybunał w żaden sposób nie orzekł w wyroku Lin, że krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, przewidziany w prawie rumuńskim, narusza co do zasady prawo Unii i sądy rumuńskie powinny w sposób konieczny odstąpić od jego stosowania. Trybunał ograniczył się bowiem do orzeczenia, że ten krajowy standard ochrony, ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności w odniesieniu do poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii w takiej skali, że jest on sprzeczny z samą istotą ochrony należnej interesom finansowym Unii na podstawie art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF i że z tego względu prawo Unii stoi na przeszkodzie temu, by sądy rumuńskie stosowały wspomniany krajowy standard ochrony.
Poprzez pytanie drugie lit. a) sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF w związku z art. 49, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie są zobowiązane do odstąpienia od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, niezależnie od okoliczności, że zgodnie z zasadą porządku konstytucyjnego zakazującą stosowania lex tertia sądom tym nie wolno stosować częściowo następujących po sobie uregulowań karnych poprzez połączenie niektórych ich przepisów, w tym przepisów dotyczących sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej.
Sąd odsyłający wyjaśnia, że zasada lex mitior, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Curtea Constituțională (trybunał konstytucyjny), wymaga – w przypadku następujących po sobie reżimów prawnych – wyboru i stosowania ustawy, która w całości zapewnia osobie ściganej korzystniejszą sytuację, przy czym nie jest dozwolone łączenie korzystnych przepisów kolejnych ustaw i tworzenie w drodze orzecznictwa lex tertia.
W tym względzie w pierwszej kolejności należy zauważyć, po pierwsze, że – jak potwierdził rząd rumuński na rozprawie – zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, tak jak jest ona rozumiana w prawie rumuńskim, oznacza, że obliczenia terminu przedawnienia określonego przestępstwa należy dokonać na podstawie przepisów mających zastosowanie w dniu popełnienia tego przestępstwa, chyba że po tym dniu wejdą w życie uregulowania korzystniejsze dla oskarżonego.
Po drugie, w wyroku Lin Trybunał ograniczył się do stwierdzenia, że prawo Unii stoi na przeszkodzie temu, by sądy rumuńskie, gdy mają orzekać w przedmiocie postępowań karnych dotyczących przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, stosowały orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022, a tym samym przyznały moc wsteczną, na podstawie zasady lex mitior, reżimowi dotyczącemu przyczyn przerwania biegu przedawnienia, który obowiązywał w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r.
Z powyższego wynika, że – jak zauważył zresztą sąd odsyłający we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – wykładnia art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF przyjęta w wyroku Lin w żaden sposób nie nakłada na sądy rumuńskie obowiązku łączenia szeregu kolejnych uregulowań w celu stworzenia w drodze orzecznictwa reżimu dotyczącego obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej.
W szczególności należy podkreślić, po pierwsze, że wyrok Lin nie skutkuje uniemożliwieniem sądom rumuńskim obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa popełnionego przed dniem 1 lutego 2014 r. z uwzględnieniem przyczyn przerwania biegu przedawnienia określonych w art. 123 kodeksu karnego z 1968 r. ani obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa popełnionego w okresie od 1 lutego 2014 r. do 25 czerwca 2018 r. z uwzględnieniem przyczyn przerwania biegu przedawnienia przewidzianych w art. 155 ust. 1 kodeksu karnego z 2009 r.
Po drugie, w wyroku Lin Trybunał w żaden sposób nie zakazał sądom rumuńskim obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa popełnionego w okresie od 25 czerwca 2018 r. do 30 maja 2022 r. poprzez odmówienie uznania, że jakakolwiek czynność procesowa skutkuje przerwaniem biegu przedawnienia, zgodnie z wyrokami trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r.
Po trzecie, prawo Unii tym bardziej nie stoi na przeszkodzie temu, aby art. 155 ust. 1 kodeksu karnego z 2009 r., wprowadzony przez OUG nr 71/2022, miał zastosowanie wyłącznie do przestępstw popełnionych od dnia 30 maja 2022 r., czyli daty jego wejścia w życie.
W drugiej kolejności, na wypadek gdyby poprzez pytanie drugie lit. a) sąd odsyłający zamierzał również zwrócić się do Trybunału o wyjaśnienie wynikającego z wyroku Lin odmiennego traktowania regulacji mającej zastosowanie do sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców poważnych oszustw naruszających interesy finansowe Unii z jednej strony i regulacji mającej zastosowanie do sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców innych rodzajów nadużyć finansowych z drugiej strony, należy zauważyć, co następuje.
Jest prawdą, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku Lin, nakładają na sądy rumuńskie jedynie obowiązek odmowy zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, w odniesieniu do poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii. W związku z tym sprawcy innych nadużyć finansowych mogą korzystać z mocy wstecznej przyznanej, na podstawie orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022, reżimowi dotyczącemu przyczyn przerwania biegu tego przedawnienia, obowiązującemu w okresie od dnia 25 czerwca 2018 r. do dnia 30 maja 2022 r., a ich odpowiedzialność karna może wygasnąć szybciej.
Niemniej jednak takie odmienne traktowanie, które wynika bezpośrednio z ograniczonego zakresu przedmiotowego wymogów nałożonych w art. 325 ust. 1 TFUE i w art. 2 ust. 1 konwencji OIF, które mają na celu zapewnienie skutecznej ochrony interesów finansowych Unii, należy uznać za racjonalnie uzasadnione w świetle takiego celu, wobec czego to odmienne traktowanie nie narusza zasady równości i niedyskryminacji, tak jak jest ona rozumiana w prawie Unii.
Ponadto nie można przyjąć, że zgodnie z krajowym standardem ochrony zakazującym takiego odmiennego traktowania sądy rumuńskie byłyby zobowiązane do stosowania do przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022.
Po pierwsze, taka konsekwencja pociągałaby bowiem za sobą wzrost systemowego ryzyka bezkarności w odniesieniu do poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, który byłby równoważny z tym wynikającym ze stosowania przez te sądy do tych przypadków poważnych nadużyć finansowych krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022. Po drugie, wspomniana konsekwencja nie byłaby oparta na zasadzie ustawowej określoności czynów zabronionych i kar w zakresie jej wymogów dotyczących jasności, precyzyjności, przewidywalności i niedziałania wstecz ustawy karnej, w tym przepisów regulujących przedawnienie odpowiedzialności karnej, w rozumieniu wyroków M.A.S. i M.B. oraz Lin.
Z całości powyższych rozważań wynika, że na pytanie drugie lit. a) należy odpowiedzieć, iż art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF w związku z art. 49, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie są zobowiązane do odstąpienia od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, niezależnie od okoliczności, że zgodnie z zasadą porządku konstytucyjnego zakazującą stosowania lex tertia sądom tym nie wolno stosować częściowo następujących po sobie uregulowań karnych poprzez połączenie niektórych ich przepisów.
Poprzez pytanie drugie lit. d), które należy zbadać w drugiej kolejności, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF w związku z art. 49, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie powinny odstąpić od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, pomimo braku w prawie krajowym kryteriów pozwalających im na ustalenie, czy stosowanie tego krajowego standardu ochrony wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii.
W tym względzie należy zauważyć w pierwszej kolejności, że – jak przypomniano w pkt 113 i 136 niniejszego wyroku – Trybunał orzekł w pkt 91 wyroku Lin, iż sytuacja prawna wynikająca z wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r. oraz z orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022 wiąże się z systemowym ryzykiem, że za przestępstwa poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii nie będą wymierzane kary w postępowaniu karnym, w szczególności w sprawach, których złożoność wymaga prowadzenia przez organy karne dłuższego postępowania przygotowawczego.
Takie stwierdzenie opierało się nie tylko na ocenach dokonanych przez sąd odsyłający w sprawie, w której zapadł wyrok Lin, lecz również na danych przedstawionych przez Komisję w dniu 22 listopada 2022 r. w sprawozdaniu dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Rumunii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji [COM(2022) 664 final] na podstawie decyzji Komisji 2006/928/WE z dnia 13 grudnia 2006 r. w sprawie ustanowienia mechanizmu współpracy i weryfikacji postępów Rumunii w realizacji określonych założeń w zakresie reformy systemu sądownictwa oraz walki z korupcją (Dz.U. 2006, L 354, s. 56). Dane te potwierdzały bowiem ryzyko, że w znacznej liczbie przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii nie będzie już można orzec kary ze względu na zmiany sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej ich sprawców wynikające z tych wyroków trybunału konstytucyjnego i ÎCCJ (zob. podobnie wyrok Lin, pkt 89, 90).
Ponadto, jak przypomniano w pkt 136 i 141 niniejszego wyroku, Trybunał stwierdził w wyroku Lin, że krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, znacznie zwiększa systemowe ryzyko bezkarności, które było już pochodną wyroków trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., ze względu na moc wsteczną, jaką to orzeczenie ÎCCJ nadało reżimowi prawnemu obliczania terminu przedawnienia wynikającemu z tych wyroków trybunału konstytucyjnego.
I tak, jak zauważa sąd odsyłający we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, z wyroku Lin wyraźnie wynika, że sam Trybunał orzekł, iż krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności w odniesieniu do poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii. W związku z tym, gdy sądy rumuńskie mają stosować art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, są one zwolnione z badania, czy to orzeczenie nr 67/2022 wiąże się z takim systemowym ryzykiem bezkarności, a wręcz przeciwnie – powinny one uznać, że tak właśnie jest w związku z wiążącym skutkiem orzecznictwa Trybunału.
Wynika z tego również, że w odróżnieniu od sytuacji, w której zapadł wyrok M.A.S. i M.B., ocena, czy stosowanie orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022 wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, nie prowadzi do niepewności w krajowym porządku prawnym, która mogłaby naruszać krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady określoności mającej zastosowanie ustawy karnej (zob. podobnie wyrok M.A.S. i M.B., pkt 59).
Należy wreszcie dodać w tym względzie, że chociaż rząd rumuński wspomniał o niektórych statystykach sądowych na rozprawie przed Trybunałem, to żadna z nich nie wydaje się zmieniać ustalenia Trybunału, zgodnie z którym orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, które to stwierdzenie nie zostało zresztą zakwestionowane przez sąd odsyłający.
W drugiej kolejności należy podkreślić, że stwierdzając istnienie takiego systemowego ryzyka bezkarności, Trybunał nie naruszył gwarancji wynikających z zasady pewności prawa, przypomnianych w pkt 118 niniejszego wyroku.
I tak, po pierwsze, analiza zawarta w pkt 89–91, 99, 121 i 122 wyroku Lin opiera się na przewidywalnej wykładni pojęcia „systemowego ryzyka bezkarności” w rozumieniu prawa Unii, w szczególności w świetle wyjaśnień przedstawionych w tym względzie w pkt 47 wyroku z dnia 8 września 2015 r., Taricco i in. (C‑105/14, EU:C:2015:555), i w pkt 200 i 201 wyroku z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in. (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034).
Po drugie, należy zauważyć, że można było przewidzieć, iż orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022 od chwili jego publikacji pociągnie za sobą takie systemowe ryzyko bezkarności. I tak, sprawcy poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii byli w stanie przewidzieć niezgodność tego orzeczenia z wymogami wynikającymi z art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF już od dnia, w którym mogli oni oczekiwać, że będą korzystać z krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego we wspomnianym orzeczeniu.
Co więcej, o ile jest prawdą, że w przypadku przestępstw popełnionych przed publikacją owego orzeczenia istnienie tego ryzyka nie było przewidywalne w dniu ich popełnienia, o tyle taka sytuacja wynika jednak nie z braku przewidywalności mającego zastosowanie prawa Unii, lecz wyłącznie z okoliczności, że orzeczenie ÎCCJ nr 67/2022, mimo iż zostało wydane po popełnieniu tych przestępstw, skutkowało jednak zmianą z mocą wsteczną sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej ich sprawców.
Z całości powyższych rozważań wynika, że na pytanie drugie lit. d) należy odpowiedzieć, iż art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF w związku z art. 49, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie powinny odstąpić od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, pomimo braku w prawie krajowym kryteriów pozwalających im na ustalenie, czy stosowanie tego krajowego standardu ochrony wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, w sytuacji gdy z wyroku Lin wynika w sposób wyraźny i przewidywalny, że wspomniany standard ochrony wiąże się z takim systemowym ryzykiem.
Poprzez pytanie drugie lit. b), które należy zbadać w trzeciej kolejności, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF w związku z art. 49 ust. 1, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że sądy rumuńskie powinny odstąpić od stosowania orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022, gdy mają one orzekać w przedmiocie postępowań karnych, w odniesieniu do których należałoby uznać, że termin przedawnienia – gdyby został obliczony z uwzględnieniem tego orzeczenia – upłynął przed dniem ogłoszenia wyroku Lin.
W tym kontekście należy rozróżnić dwa przypadki. Pierwszy z nich dotyczy sytuacji, w której sąd rumuński ma zastosować art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF do przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, w odniesieniu do których w orzeczeniu sądowym korzystającym z powagi rzeczy osądzonej stwierdzono już prawomocnie, że ze względu na zastosowanie krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, upłynął termin przedawnienia odpowiedzialności karnej. Drugi dotyczy sytuacji, w której te przepisy prawa Unii należy stosować do przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, w odniesieniu do których nie zapadło jeszcze żadne orzeczenie sądowe o tym charakterze.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć znaczenie, jakie zasada powagi rzeczy osądzonej ma zarówno w porządku prawnym Unii, jak i w krajowych porządkach prawnych. Dla zapewnienia stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości jest bowiem kluczowe, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla tych środków terminów, były niepodważalne [zob. wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 38; z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), C‑582/21, EU:C:2024:282, pkt 37].
Wobec tego prawo Unii nie zobowiązuje sądu krajowego do zaprzestania stosowania krajowych zasad proceduralnych nadających powagę rzeczy osądzonej danemu orzeczeniu, nawet jeśli umożliwiłoby to konwalidację sytuacji w porządku krajowym, która jest niezgodna z tym prawem. Prawo Unii nie wymaga zatem, aby w celu uwzględnienia przyjętej przez Trybunał wykładni odpowiedniego przepisu wspomnianego prawa krajowy organ sądowy był co do zasady zobowiązany do zmiany swojego orzeczenia korzystającego z powagi rzeczy osądzonej. Niemniej jednak, jeżeli obowiązujące krajowe zasady proceduralne obejmują możliwość, z zachowaniem pewnych warunków, dokonania przez sąd krajowy zmiany orzeczenia posiadającego moc rzeczy osądzonej w celu doprowadzenia do sytuacji zgodnej z prawem krajowym, to możliwość ta zgodnie z zasadami równoważności i skuteczności powinna zostać wykorzystana w pierwszej kolejności, jeśli warunki te zostały spełnione, w celu doprowadzenia sytuacji będącej przedmiotem postępowania głównego do stanu zgodnego z przepisami prawa Unii [zob. podobnie wyroki: z dnia 10 lipca 2014 r., Impresa Pizzarotti, C‑213/13, EU:C:2014:2067, pkt 59–62; z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), C‑582/21, EU:C:2024:282, pkt 38, 42].
Jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 74–80 opinii, art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF nie wymagają zatem jako takie zakwestionowania orzeczenia sądowego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej, w którym stwierdzono wygaśnięcie odpowiedzialności karnej na podstawie obliczenia terminu przedawnienia z zastosowaniem krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022. Wniosek taki zachowuje ważność niezależnie od tego, czy orzeczenie sądowe stwierdzające w sposób prawomocny upływ terminu przedawnienia zostało wydane przed ogłoszeniem wyroku Lin, czy po tym ogłoszeniu.
Niemniej jednak, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 179 niniejszego wyroku, gdyby prawo rumuńskie przewidywało możliwość, pod pewnymi warunkami, zmiany orzeczenia korzystającego z powagi rzeczy osądzonej w celu doprowadzenia do sytuacji zgodnej z tym prawem, powinna również istnieć możliwość zakwestionowania takiego orzeczenia na tych samych warunkach, aby doprowadzić do zgodności sytuacji rozpatrywanej w postępowaniu głównym z art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF.
W drugiej kolejności należy podkreślić, po pierwsze, że o ile oceny prawomocnego charakteru wyroku skazującego należy dokonywać na podstawie prawa państwa członkowskiego, w którym wydano ten wyrok, o tyle pojęciu temu należy nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, ponieważ określa ono zakres obowiązków wynikających dla państw członkowskich z wyważenia poszanowania należnego z jednej strony zasadzie pierwszeństwa prawa Unii i z drugiej strony zasadzie powagi rzeczy osądzonej. Wynika z tego, że okoliczność, iż wyrok skazujący uznaje się za prawomocny na podstawie prawa krajowego, nie jest decydująca dla zastosowania orzecznictwa przypomnianego w pkt 179 niniejszego wyroku (zob. analogicznie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., BAJI Trans, C‑544/23, EU:C:2025:614, pkt 100, 101 i przytoczone tam orzecznictwo).
Po drugie, orzeczenia sądowego nie można uznać za prawomocne w rozumieniu tego orzecznictwa, jeżeli przysługuje od niego zwykły środek odwoławczy, czyli każdy środek odwoławczy, który jest częścią normalnego przebiegu postępowania i który sam w sobie stanowi kolejny etap postępowania, z jakim każda racjonalnie rozumująca strona powinna się liczyć. Jest tak w szczególności w przypadku, gdy osoba skazana lub publiczny organ ścigania mogą wnieść – w terminie określonym ustawą i bez konieczności uzasadniania tego nadzwyczajnymi okolicznościami, takimi jak konieczność zapewnienia, w interesie prawa, spójności orzecznictwa – środek odwoławczy do sądu w celu uzyskania uchylenia lub zmiany wyroku. W tym względzie bez znaczenia jest okoliczność, że środek odwoławczy, który może zostać wniesiony w terminie określonym ustawą i bez konieczności uzasadniania tego wyjątkowymi okolicznościami, jest uważany w prawie krajowym za nadzwyczajny środek zaskarżenia. O ile bowiem nie upłynął termin na wniesienie takiego środka odwoławczego lub o ile nie orzeczono w jego przedmiocie, tego orzeczenia sądowego nie można uznać za powodujące ostateczne wygaśnięcie prawa oskarżyciela publicznego do oskarżania (zob. analogicznie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., BAJI Trans, C‑544/23, EU:C:2025:614, pkt 102, 103 i przytoczone tam orzecznictwo).
Wynika z tego, iż jeżeli w sytuacji, o której mowa w poprzednim punkcie niniejszego wyroku, od orzeczenia sądowego można wnieść skargę kasacyjną, orzeczenie to stanie się prawomocne dopiero wtedy, gdy strony wyczerpią ów środek prawny lub nie wniosą takiej skargi w terminie przewidzianym na jej wniesienie (zob. analogicznie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., BAJI Trans, C‑544/23, EU:C:2025:614, pkt 105).
W niniejszej sprawie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika, by wyrok Curtea de Apel Oradea (sądu apelacyjnego w Oradei) z dnia 21 marca 2024 r., w którym orzeczono, że odpowiedzialność karna M.G.D. wygasła na podstawie obliczenia terminu przedawnienia tej odpowiedzialności z zastosowaniem krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, stanowił prawomocny wyrok korzystający z powagi rzeczy osądzonej w rozumieniu orzecznictwa przypomnianego w pkt 183 i 184 niniejszego wyroku.
Jak wynika z pkt 176 niniejszego wyroku, sąd odsyłający zastanawia się nad kwestią, czy art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty nakłada na sądy rumuńskie obowiązek odstąpienia od stosowania art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w wyroku Lin, w sytuacji gdy należałoby uznać, że odpowiedzialność karna sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii wygasła przed dniem ogłoszenia tego wyroku, gdyby termin przedawnienia tej odpowiedzialności został obliczony na podstawie orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022.
Sąd ten zmierza zatem do ustalenia, czy stosując wyrok Lin, sądy rumuńskie przywracają, z naruszeniem gwarancji przewidzianych w art. 7 EKPC, termin przedawnienia, co do którego należy uznać, że ostatecznie upłynął.
Na wstępie należy przypomnieć, po pierwsze, że zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, ustanowiona w art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty, nakłada zgodnie z samym brzmieniem tego postanowienia wymóg stanowiący, że nikt nie może zostać skazany za popełnienie czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu, który według prawa krajowego lub prawa międzynarodowego nie stanowił czynu zabronionego pod groźbą kary w czasie jego popełnienia. Podobnie wspomniane postanowienie przewiduje, że nie można wymierzyć kary surowszej od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zabroniony pod groźbą kary został popełniony. Wynika z tego, że przepisy określające przestępstwa i określające kary powinny być dostępne i przewidywalne oraz nie mogą co do zasady mieć mocy wstecznej, chyba że takie stosowanie z mocą wsteczną jest korzystne dla oskarżonego, zgodnie z gwarancjami przewidzianymi w art. 49 ust. 1 zdanie ostatnie Karty, przypomnianymi w pkt 122 niniejszego wyroku.
Natomiast art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty nie gwarantuje, że osoby ścigane karnie będą nadal podlegać przepisom dotyczącym przedawnienia odpowiedzialności karnej, które obowiązywały w dniu popełnienia zarzucanych im czynów, ponieważ przepisy te mogą zostać zmienione, gdy termin przedawnienia jeszcze nie upłynął (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 września 2015 r., Taricco i in., C‑105/14, EU:C:2015:555, pkt 54–57 i przytoczone tam orzecznictwo; a także M.A.S. i M.B., pkt 42).
Artykuł 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty stoi jednak na przeszkodzie temu, by po upływie terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa mógł on ponownie zostać pociągnięty do odpowiedzialności ze względu na wejście w życie nowego przepisu przedłużającego ten termin przedawnienia. Byłoby bowiem sprzeczne z owym art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze, gdyby takie przedłużenie terminu przedawnienia mogło spowodować ponowne powstanie ostatecznie wygasłej odpowiedzialności karnej.
Taka wykładnia art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty jest zgodna z progiem minimalnej ochrony przewidzianym w art. 7 EKPC. Zgodnie bowiem z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ów art. 7 nie stoi na przeszkodzie temu, by wskutek natychmiastowego zastosowania normy proceduralnej terminy przedawnienia zostały przedłużone, jeżeli zarzucane czyny nigdy nie uległy przedawnieniu. Natomiast przywrócenie odpowiedzialności karnej po upływie terminu przedawnienia jest niezgodne z podstawowymi zasadami ustawowej określoności i przewidywalności ustanowionymi we wspomnianym art. 7 (zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 22 czerwca 2000 r. w sprawie Coëme i in. przeciwko Belgii, CE:ECHR:2000:0622JUD003249296, § 149; opinia doradcza ETPC z dnia 26 kwietnia 2022 r. w sprawie stosowania przedawnienia do dochodzeń, wyroków skazujących i sankcji za przestępstwa stanowiące w istocie tortury, §§ 75, 77).
Po drugie, należy również przypomnieć, że – jak podkreślono w pkt 118 niniejszego wyroku – zasada pewności prawa, której szczególnym wyrazem jest art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze Karty, wymaga z jednej strony, by normy prawa były jasne i precyzyjne, a z drugiej strony, by ich stosowanie było przewidywalne dla jednostek, w szczególności gdy normy te mogą mieć dla nich negatywne konsekwencje (zob. podobnie wyrok Lin, pkt 114 i przytoczone tam orzecznictwo).
Wynika z tego, że jeśli zasada ta ma pozostać nienaruszona, art. 325 TFUE lub art. 2 ust. 1 konwencji OIF mogą stanowić przeszkodę dla uznania, że termin przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii upłynął na podstawie orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022, tylko wtedy, gdy te postanowienia prawa Unii stanowią wystarczająco jasną i przewidywalną podstawę prawną, aby udaremnić upływ takiego terminu przedawnienia (zob. analogicznie opinia doradcza ETPC z dnia 26 kwietnia 2022 r. w sprawie stosowania przedawnienia do dochodzeń, wyroków skazujących i sankcji za przestępstwa stanowiące w istocie tortury, § 78).
Należy zatem zbadać, czy wykładnia art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF dokonana w wyroku Lin skutkowała, z naruszeniem art. 49 ust. 1 Karty, koniecznością przywrócenia biegu terminu przedawnienia po jego upływie. Byłoby tak nie tylko w przypadku, gdyby wymogi nałożone przez te postanowienia prawa Unii miały zastosowanie dopiero po upływie tego terminu, ale również gdyby wspomniane postanowienia, mimo że weszły w życie wcześniej, należało uznać za niejasne lub za niedające się wystarczająco przewidzieć w dniu, w którym wspomniany termin powinien był upłynąć zgodnie z krajowym standardem ochrony dotyczącym stosowania zasady lex mitior, ustanowionym w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, po pierwsze, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF zostały włączone do prawa rumuńskiego najpóźniej, odpowiednio, w dniu 1 grudnia 2009 r. i w dniu 1 stycznia 2008 r.
Po drugie, jest bezsporne, że żadne poważne nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii nie mogło zostać popełnione w Rumunii przed dniem 1 stycznia 2007 r., czyli datą przystąpienia tego państwa do Unii. Ponadto z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że minimalny termin przedawnienia mający zastosowanie do takich nadużyć finansowych wynosi osiem lat.
Wynika z tego, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF stanowiły część prawa rumuńskiego, na długo zanim jakiekolwiek poważne nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii mogło ulec przedawnieniu zgodnie ze standardem ochrony dotyczącym stosowania zasady lex mitior w prawie rumuńskim, ustanowionym w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
W drugiej kolejności, jak przypomniano w pkt 119 niniejszego wyroku, postanowienia te zostały zinterpretowane w wyroku Lin w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, taki jak ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, był stosowany do postępowań karnych mających za przedmiot przypadki poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii.
Z utrwalonego orzecznictwa wynika zaś, że dokonana w ten sposób w wyroku Lin wykładnia art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF ogranicza się do wyjaśnienia i sprecyzowania znaczenia i zakresu tych postanowień, tak jak powinny one były być rozumiane i stosowane od chwili ich wejścia w życie (zob. w szczególności wyroki: z dnia 27 marca 1980 r., Denkavit italiana, 61/79, EU:C:1980:100, pkt 16; z dnia 5 kwietnia 2022 r., Commissioner of An Garda Síochána i in., C‑140/20, EU:C:2022:258, pkt 125).
Wynika z tego, że należy uznać, iż od chwili ich wejścia w życie w rumuńskim porządku prawnym postanowienia te stoją na przeszkodzie stosowaniu krajowego standardu ochrony, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, do postępowań karnych mających za przedmiot poważne nadużycia finansowe naruszające interesy finansowe Unii.
W trzeciej kolejności zarówno art. 325 ust. 1 TFUE, jak i art. 2 ust. 1 konwencji OIF są bezpośrednio skuteczne (wyrok Lin, pkt 96 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że w braku możliwości dokonania wykładni uregulowań krajowych zgodnej z tymi przepisami prawa Unii każdy sąd rumuński, do którego należy w ramach jego właściwości stosowanie wspomnianych postanowień, powinien odstąpić od stosowania, z mocy własnych uprawnień, wszelkich uregulowań lub praktyk krajowych, nawet późniejszych, które byłyby sprzeczne z tymi postanowieniami.
Należy zatem uznać, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF zakazują sądom rumuńskim zastosowania w odniesieniu do przypadków poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, takiego jak ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, od dnia wejścia w życie tych przepisów prawa Unii w prawie rumuńskim. Jak zaś przypomniano w pkt 197 niniejszego wyroku, żaden termin przedawnienia odnoszący się do takich nadużyć finansowych nie upłynął w tym dniu, nawet przy zastosowaniu takiego krajowego standardu ochrony do obliczania tego terminu.
W czwartej kolejności należy również zauważyć, że art. 280 WE, w brzmieniu wprowadzonym traktatem z Nicei, czyli przed przystąpieniem Rumunii do Unii, był sformułowany w niemal identyczny sposób co art. 325 TFUE, który go zastąpił. Z powodów analogicznych do tych, które zostały przedstawione w pkt 196–202 niniejszego wyroku, można zatem uznać, że prawo Unii stoi na przeszkodzie temu, by sądy rumuńskie stosowały krajowy standard ochrony, taki jak ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, od dnia przystąpienia Rumunii do Unii.
Z powyższych rozważań wynika, że wynikający z art. 325 TFUE i z art. 2 ust. 1 konwencji OIF obowiązek odstąpienia od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, takiego jak ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, ciążył na sądach rumuńskich jeszcze przed pierwszą datą, w której poważne nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii mogło zostać uznane za przedawnione zgodnie z tym krajowym standardem ochrony.
Następnie należy jednak jeszcze sprawdzić, jak podkreślono w pkt 194 niniejszego wyroku, czy art. 325 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF stanowią wystarczająco jasną i przewidywalną podstawę prawną, aby stanowić przeszkodę dla upływu terminu przedawnienia obliczonego zgodnie z orzeczeniem ÎCCJ nr 67/2022.
W tym względzie należy zauważyć, po pierwsze, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF są sformułowane w sposób jasny i precyzyjny. Jednostka może bowiem określić, na podstawie treści właściwych postanowień i w razie potrzeby na podstawie ich wykładni dokonanej w orzecznictwie, zakres wymogów wynikających z tych postanowień (zob. analogicznie wyroki: z dnia 3 maja 2007 r., Advocaten voor de Wereld, C‑303/05, EU:C:2007:261, pkt 50; z dnia 5 maja 2022 r., BV, C‑570/20, EU:C:2022:348, pkt 38, 39; Lin, pkt 105).
Po drugie, o ile nie ulega wątpliwości, że od dnia ogłoszenia wyroku Lin można było przewidzieć, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF nakładają na sądy rumuńskie obowiązek odstąpienia od stosowania orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022 w ramach postępowań karnych dotyczących poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, o tyle do Trybunału należy jeszcze zbadanie, czy tak było również przed ogłoszeniem tego wyroku.
W tym względzie należy zauważyć na wstępie, że taki wymóg przewidywalności nie stoi na przeszkodzie niezbędnemu wyjaśnieniu przez Trybunał art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, o ile wynik takiego wyjaśnienia jest racjonalnie przewidywalny (zob. analogicznie wyroki: z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja, C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 217, 218; z dnia 22 października 2015 r., AC-Treuhand/Komisja, C‑194/14 P, EU:C:2015:717, pkt 41; z dnia 27 czerwca 2024 r., Servier i in./Komisja, C‑201/19 P, EU:C:2024:552, pkt 387). Jest tak w przypadku, gdy wykładnia ta ogranicza się do kontynuowania dostrzegalnej w rozwoju orzecznictwa tendencji, nawet jeśli wykładania ta uściśla to orzecznictwo w świetle konkretnego przypadku (zob. analogicznie wyrok ETPC z dnia 21 października 2013 r. w sprawie Del Río Prada przeciwko Hiszpanii, CE:ECHR:2013:1021JUD004275009, § 112; opinia doradcza ETPC z dnia 29 maja 2020 r. dotycząca posłużenia się techniką „legislacji przez odesłanie” przy definiowaniu czynu zabronionego oraz kryteriów, jakie należy stosować przy porównywaniu ustawy karnej obowiązującej w chwili popełnienia czynu zabronionego ze zmienioną ustawą karną, § 62).
Ponadto znaczenie pojęcia przewidywalności zależy w dużym zakresie od treści danego tekstu, dziedziny, którą on obejmuje, oraz liczby i właściwości jego adresatów. Przewidywalność ustawy nie wyklucza konieczności zasięgnięcia porady przez zainteresowaną osobę w celu dokonania oceny, w rozsądnym stopniu w okolicznościach danej sprawy, tego, jakie konsekwencje wynikają w danym przypadku z konkretnego aktu. Dotyczy to w szczególności profesjonalistów, zwłaszcza podmiotów gospodarczych podlegających opodatkowaniu podatkiem VAT, którzy są przyzwyczajeni do tego, by w ramach wykonywania swego zawodu zachowywać szczególną ostrożność. Można także od nich wymagać, aby z należytą starannością oceniali ryzyko, które stwarza ich zawód (zob. podobnie wyroki: z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja, C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 219; z dnia 22 października 2015 r., AC-Treuhand/Komisja, C‑194/14 P, EU:C:2015:717, pkt 42; z dnia 27 czerwca 2024 r., Servier i in./Komisja, C‑201/19 P, EU:C:2024:552, pkt 388).
W świetle tych uwag wstępnych należy w pierwszej kolejności podkreślić, że już przed przystąpieniem Rumunii do Unii Trybunał orzekł, iż zasada lojalnej współpracy, obecnie ujęta w art. 4 ust. 3 TUE, wymaga, aby w razie gdy prawo Unii nie ustanawia sankcji za naruszenie jednego z jego postanowień, państwa członkowskie czuwały nad tym, by takie naruszenia, w tym naruszenia interesów finansowych Unii, były karane zgodnie z wymogami materialnymi i proceduralnymi, które nadają karze charakter skuteczny, proporcjonalny i odstraszający (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 21 września 1989 r., Komisja/Grecja, 68/88, EU:C:1989:339, pkt 23, 24; z dnia 10 lipca 1990 r., Hansen, C‑326/88, EU:C:1990:291, pkt 17; z dnia 8 czerwca 1994 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo, C‑382/92, EU:C:1994:233, pkt 55; z dnia 3 maja 2005 r., Berlusconi i in., C‑387/02, C‑391/02 i C‑403/02, EU:C:2005:270, pkt 65).
Wynika z tego, że wykładnia, zgodnie z którą art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF stoją co do zasady na przeszkodzie temu, by sądy państw członkowskich stosowały przepisy krajowe dotyczące sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, które utrudniają skuteczne ściganie naruszeń interesów finansowych Unii, była możliwa do przewidzenia jeszcze przed przystąpieniem Rumunii do Unii.
Orzecznictwo to zostało w pełni potwierdzone przez Trybunał od chwili, gdy dokonywał on wykładni art. 325 ust. 1 TFUE, jak wynika to z orzecznictwa przytoczonego w pkt 109 niniejszego wyroku.
Ponadto w wyroku z dnia 8 września 2015 r., Taricco i in. (C‑105/14, EU:C:2015:555, pkt 1 sentencji), Trybunał wyraźnie orzekł, że art. 325 TFUE należy interpretować w ten sposób, że zakazuje on sądom państwa członkowskiego stosowania przepisów krajowych dotyczących terminu przedawnienia w sprawach karnych, jeżeli okaże się, że przepisy te wiążą się z ryzykiem systemowym, iż poważne nadużycia finansowe naruszające interesy finansowe Unii nie będą karane w sposób skuteczny i odstraszający. Trybunał potwierdził taką wykładnię w pkt 192 i 194–201 wyroku z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in. (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034).
W drugiej kolejności jest prawdą, że w wyroku M.A.S. i M.B. Trybunał uznał, iż art. 325 ust. 1 TFUE nie stoi na przeszkodzie temu, by sądy państwa członkowskiego stosowały krajowy standard ochrony praw podstawowych wiążący się z takim systemowym ryzykiem bezkarności, jeżeli standard ten opiera się na zasadach precyzyjności, przewidywalności i niedziałania wstecz ustawy karnej, w tym przepisów dotyczących sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej.
Niemniej jednak z wyroku tego w żaden sposób nie wynika, że należy uznać, iż od dnia jego ogłoszenia przyjęta w wyroku Lin wykładnia art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF stała się nieprzewidywalna.
W tym względzie, po pierwsze, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 56 opinii, w wyroku Lin Trybunał zastosował wniosek płynący z wyroku M.A.S. i M.B. przypomniany w pkt 214 niniejszego wyroku. Trybunał orzekł bowiem, że prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by sądy rumuńskie stosowały krajowy standard ochrony dotyczący zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar w jego aspektach odnoszących się do wymogów precyzyjności i przewidywalności ustawy karnej, ustanowiony w wyrokach trybunału konstytucyjnego z 2018 r. i z 2022 r., niezależnie od faktu, że wyroki te wiązały się z systemowym ryzykiem, że sprawcy poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii unikną jakichkolwiek sankcji karnych.
Po drugie, z wyroku M.A.S. i M.B. jasno wynika, że szczególnego statusu, jaki we wspomnianym wyroku Trybunał uznał w stosunku do krajowego standardu ochrony dotyczącego zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar w jego aspektach odnoszących się do wymogów precyzyjności, przewidywalności i niedziałania wstecz ustawy karnej, nie można przenieść na krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, taki jak ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
I tak, z jednej strony wyroku M.A.S. i M.B. nie można rozumieć w ten sposób, że Trybunał orzekł w nim, iż art. 325 ust. 1 TFUE zezwala sądom państw członkowskich na stosowanie dowolnego krajowego standardu ochrony dotyczącego sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, niezależnie od zakresu ewentualnego systemowego ryzyka bezkarności w odniesieniu do poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, z jakim taki standard ochrony mógłby się wiązać.
Taka wykładnia wyroku M.A.S. i M.B. byłaby bowiem w oczywisty sposób sprzeczna z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przypomnianym w pkt 47 tego wyroku, zgodnie z którym sądy państw członkowskich mogą stosować krajowe standardy ochrony praw podstawowych, pod warunkiem w szczególności, że stosowanie to nie podważa jedności lub skuteczności prawa Unii, oraz z pkt 36 wspomnianego wyroku, w którym uściślono, że państwa członkowskie powinny czuwać nad tym, aby przepisy dotyczące przedawnienia przewidziane w prawie krajowym pozwalały na skuteczne ukaranie oszustw w zakresie VAT.
Ponadto należy przypomnieć, że po ogłoszeniu wyroku M.A.S. i M.B. Trybunał orzekł, iż sądy rumuńskie powinny w każdym razie odstąpić od stosowania przepisów tego państwa członkowskiego, co do których nie można wykluczyć, że stanowią one krajowy standard ochrony dotyczący skutecznej ochrony sądowej, właśnie na tej podstawie, że stosowanie takiego krajowego standardu ochrony powodowałoby systemowe ryzyko bezkarności na korzyść w szczególności sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, a tym samym wpływałoby na pierwszeństwo, jedność i skuteczność prawa Unii (wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Euro Box Promotion i in., C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 i C‑840/19, EU:C:2021:1034, pkt 211–213).
Z drugiej strony w pkt 51–61 wyroku M.A.S i M.B. Trybunał wyraźnie uznał, że krajowy standard ochrony dotyczący zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, w jego aspektach odnoszących się do wymogów precyzyjności, przewidywalności i niedziałania wstecz ustawy karnej, w tym przepisów regulujących przedawnienie odpowiedzialności karnej, ma szczególne znaczenie w prawie Unii, które uzasadnia możliwość stosowania takiego standardu przez sądy krajowe, niezależnie od systemowego ryzyka bezkarności, z jakim się wiąże.
Jak bowiem podkreślono w pkt 118 niniejszego wyroku, taki krajowy standard ochrony uzupełnia wynikającą z prawa Unii ochronę przed arbitralnością w sprawach karnych w myśl podstawowej zasady pewności prawa, która stanowi istotny element państwa prawnego, jednej z wartości leżących u podstaw Unii w rozumieniu art. 2 TUE.
Jak zaś podkreślono w pkt 138 niniejszego wyroku, krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, nie jest oparty na takich wymogach, lecz przeciwnie, oznacza stosowanie z mocą wsteczną niektórych przepisów dotyczących sposobu obliczania terminu przedawnienia. Rozumowanie przyjęte przez Trybunał w wyroku M.A.S. i M.B. nie mogło zatem zostać zastosowane do takiego krajowego standardu ochrony.
Z pkt 206–223 niniejszego wyroku wynika, że należy uznać, iż art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF stanowią wystarczająco jasną i przewidywalną podstawę prawną umożliwiającą odstąpienie od zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022, wobec czego, jak wynika z wyroku Lin, odpowiedzialność karną sprawcy poważnego nadużycia finansowego naruszającego interesy finansowe Unii można uznać za przedawnioną w prawie rumuńskim wyłącznie na podstawie sposobu obliczania terminu przedawnienia wykluczającego stosowanie tego orzeczenia nr 67/2022.
Należy ponadto zauważyć, że z uwagi na wystarczająco jasny i przewidywalny charakter tych przepisów prawa Unii i wbrew temu, co orzekł ÎCCJ w orzeczeniu nr 37/2024, wyrok Lin nie skutkował naruszeniem jakichkolwiek uzasadnionych oczekiwań podmiotów prawa co do tego, że od czasu publikacji orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022 bieg terminu przedawnienia ich odpowiedzialności karnej nie mógł zostać przerwany, w tym przez czynności procesowe dokonane przed dniem 25 czerwca 2018 r.
Wystarczy bowiem przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań nie można powoływać się przeciwko jasnemu przepisowi prawa Unii, zaś zachowanie organu krajowego, na którym spoczywa obowiązek stosowania prawa Unii, pozostające w sprzeczności z tym prawem, nie może rodzić po stronie podmiotu prawa uzasadnionych oczekiwań, prowadzących do czerpania korzyści z traktowania sprzecznego z prawem Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2024 r., Kaduna, C‑244/24 i C‑290/24, EU:C:2024:1038, pkt 131 i przytoczone tam orzecznictwo).
W trzeciej i ostatniej kolejności nie można również twierdzić, że wyrok Lin naruszył zasadę pewności prawa na tej podstawie, że nakazując odstąpienie od stosowania orzeczenia ÎCCJ nr 67/2022, Trybunał ponownie wzbudził w sądach rumuńskich niepewność co do sposobu obliczania terminu przedawnienia odpowiedzialności karnej, która została wcześniej rozwiana przez to orzeczenie nr 67/2022.
Należy bowiem zauważyć, że wypracowanie konsensusu w orzecznictwie co do tego, w jaki sposób należy stosować kolejne ustawy dotyczące przedawnienia, jest procesem, który może wymagać czasu. W związku z tym zasada pewności prawa nie stoi na przeszkodzie istnieniu takiej niepewności w orzecznictwie, o ile prawo właściwe pozwala na jej usunięcie (zob. analogicznie wyrok ETPC z dnia 22 września 2015 r. w sprawie Borcea przeciwko Rumunii, CE:ECHR:2015:0922DEC005595914, § 66).
Procedura odesłania prejudycjalnego, przewidziana w art. 267 TFUE, umożliwiłaby zaś sądom rumuńskim uniknięcie takiej niepewności, gdyby skorzystały one z przysługującego im uprawnienia lub wywiązały się z obowiązku w zakresie zwrócenia się do Trybunału z pytaniem o dokładny zakres wymogów wynikających z art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w wyroku Lin.
Co się tyczy w szczególności orzeczeń ÎCCJ nr 37/2024 i nr 16/2024, o których mowa w pkt 40–45 niniejszego wyroku, należy przypomnieć, że w drodze tych orzeczeń ów sąd ostatniej instancji orzekł w istocie, iż sądy rumuńskie powinny odmówić zastosowania art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w wyroku Lin, na tej podstawie, że wykładnia ta jest sprzeczna z art. 7 EKPC i niektórymi zasadami rangi konstytucyjnej, bez uprzedniego zwrócenia się do Trybunału w tym względzie.
Należy zaś przypomnieć, po pierwsze, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, jeżeli w prawie krajowym nie istnieje żaden środek zaskarżenia orzeczenia sądu krajowego, to sąd ten jest co do zasady zobowiązany wystąpić do Trybunału zgodnie z art. 267 akapit trzeci TFUE, w sytuacji gdy podniesiona została przed nim kwestia dotycząca wykładni prawa Unii, chyba że stwierdzi on, że podniesione pytanie nie jest istotne dla sprawy lub że dany przepis prawa Unii stanowił już przedmiot wykładni Trybunału, lub że prawidłowa wykładnia prawa Unii jest na tyle oczywista, że nie pozostawia ona miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości. Taki obowiązek ma przede wszystkim na celu zapobieżenie rozwinięciu w danym państwie członkowskim orzecznictwa krajowego niezgodnego z przepisami prawa Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 6 października 2021 r., Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, pkt 32, 33; a także z dnia 15 października 2024 r., KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, pkt 34–36).
Po drugie, z równie utrwalonego orzecznictwa wynika, że sądy krajowe nie mają kompetencji do stwierdzania nieważności aktów instytucji Unii. I tak, jeżeli sąd krajowy uzna za zasadny co najmniej jeden z zarzutów nieważności aktu Unii podniesionych przez strony lub ewentualnie podniesionych z urzędu, to powinien zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia prejudycjalnego w zakresie oceny ważności, gdyż tylko Trybunał jest właściwy do stwierdzenia nieważności aktu Unii [wyroki: z dnia 21 grudnia 2011 r., Air Transport Association of America i in., C‑366/10, EU:C:2011:864, pkt 47, 48; z dnia 13 marca 2018 r., European Union Copper Task Force/Komisja, C‑384/16 P, EU:C:2018:176, pkt 115; z dnia 30 stycznia 2024 r., Agentsia „Patna infrastruktura” (Europejskie finansowanie infrastruktury drogowej), C‑471/22, EU:C:2024:99, pkt 49].
Jest tak również wtedy, gdy sąd państwa członkowskiego uzna, że wykładnia przepisu prawa Unii dokonana w orzeczeniu Trybunału narusza wymogi wynikające z art. 7 EKPC lub wymogi rangi konstytucyjnej właściwe jego prawu krajowemu. Autonomia i skuteczność porządku prawnego Unii stoją bowiem na przeszkodzie wszelkiej zewnętrznej kontroli orzeczeń Trybunału wydanych w kontekście wykonywania jego wyłącznej kompetencji do dokonywania ostatecznej i wiążącej wykładni prawa Unii oraz do kontroli zgodności z prawem aktów Unii [wyrok z dnia 18 grudnia 2025 r., Komisja/Polska (Kontrola ultra vires orzecznictwa Trybunału – Pierwszeństwo prawa Unii), C‑448/23, EU:C:2025:975, pkt 216].
Wynika z tego, że wydając orzeczenia nr 37/2024 i nr 16/2024 bez uprzedniego zwrócenia się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ÎCCJ nie tylko naruszył obowiązki ciążące na nim na podstawie art. 267 TFUE, ale także przyczynił się do powstania sytuacji braku pewności prawa, wymagając od innych sądów rumuńskich, z naruszeniem prawa Unii, przyjęcia wykładni ich prawa krajowego oczywiście niezgodnej z wymogami wynikającymi z wyroku Lin.
Z całości powyższych rozważań wynika, że na pytanie drugie lit. b) należy odpowiedzieć, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF w związku z art. 49 ust. 1, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie wymagają one zakwestionowania orzeczenia sądowego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej, w którym stwierdzono, iż upłynął termin przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii zgodnie z krajowym standardem ochrony dotyczącym stosowania zasady lex mitior, ustanowionym w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
Natomiast te przepisy prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że poza takim przypadkiem zakazują one sądom rumuńskim stosowania tego krajowego standardu ochrony do postępowań karnych mających za przedmiot przypadki poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, w tym w sytuacji, gdy termin przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców takich przestępstw upłynąłby przed ogłoszeniem wyroku Lin, gdyby termin ten został obliczony przy zastosowaniu wspomnianego krajowego standardu ochrony.
Poprzez pytanie drugie lit. c), które należy zbadać w czwartej i ostatniej kolejności, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy w celu uniknięcia naruszenia art. 7 EKPC sądy rumuńskie są zobowiązane, wbrew temu, co nakłada na nie wyrok Lin, do zastosowania krajowego standardu ochrony dotyczącego stosowania zasady lex mitior, ustanowionego w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
Z pkt 134, 163, 175, 235 i 236 niniejszego wyroku wynika, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w wyroku Lin, odpowiadają wymogom art. 49 ust. 1 Karty, które są co najmniej równoważne gwarancjom wynikającym z art. 7 EKPC.
Wynika z tego, że na pytanie drugie lit. c) należy odpowiedzieć, iż badanie tego pytania nie wykazało niczego, co pozwalałoby uznać, że w celu uniknięcia naruszenia art. 7 EKPC sądy rumuńskie powinny stosować krajowy standard ochrony dotyczący stosowania zasady lex mitior, ustanowiony w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022.
Z całości powyższych rozważań wynika, że na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że art. 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 konwencji OIF w związku z art. 49, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie wymagają one zakwestionowania orzeczenia sądowego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej, w którym stwierdzono, iż upłynął termin przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, zgodnie z krajowym standardem ochrony dotyczącym retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior) ustanowionym w orzeczeniu ÎCCJ nr 67/2022. Natomiast poza takim przypadkiem te przepisy prawa Unii zakazują sądom rumuńskim stosowania tego krajowego standardu ochrony do postępowań karnych mających za przedmiot przypadki poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, niezależnie od okoliczności, po pierwsze, że zgodnie z zasadą porządku konstytucyjnego zakazującą stosowania lex tertia sądom tym nie wolno stosować częściowo następujących po sobie uregulowań karnych poprzez połączenie niektórych ich przepisów, po drugie, że ich prawo krajowe nie zawiera kryteriów pozwalających im na ustalenie, czy stosowanie wspomnianego krajowego standardu ochrony wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności tych nadużyć finansowych, a po trzecie, że termin przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców tych nadużyć finansowych upłynąłby przed ogłoszeniem wyroku Lin, gdyby termin ten został obliczony przy zastosowaniu tego krajowego standardu ochrony.
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
1) Artykuł 2 ust. 1 Konwencji sporządzonej na podstawie artykułu K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, podpisanej w Brukseli w dniu 26 lipca 1995 r. i załączonej do aktu Rady z dnia 26 lipca 1995 r., w świetle art. 49 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
należy interpretować w ten sposób, że:
w sytuacji gdy żaden przepis krajowy nie określa kwoty, powyżej której nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe Unii należy uznać za „poważne”, takie nadużycie należy w sposób konieczny zakwalifikować w ten sposób, kiedy dotyczy ono kwoty przekraczającej 50 000 EUR, niezależnie od tego, czy szkoda poniesiona przez budżet Unii z powodu tego nadużycia finansowego również przekracza taką kwotę.
2) Artykuł 325 ust. 1 TFUE i art. 2 ust. 1 Konwencji sporządzonej na podstawie artykułu K.3 Traktatu o Unii Europejskiej, o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich w związku z art. 49 ust. 1, art. 52 ust. 3 i art. 53 Karty praw podstawowych
nie wymagają one zakwestionowania orzeczenia sądowego korzystającego z powagi rzeczy osądzonej, w którym stwierdzono, iż upłynął termin przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, zgodnie z krajowym standardem ochrony dotyczącym retroaktywnego stosowania względniejszej ustawy karnej (lex mitior) ustanowionym w orzeczeniu Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższego sądu kasacyjnego, Rumunia) nr 67/2022 z dnia 25 października 2022 r. Natomiast poza takim przypadkiem te przepisy prawa Unii zakazują sądom rumuńskim stosowania tego krajowego standardu ochrony do postępowań karnych mających za przedmiot przypadki poważnych nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe Unii, niezależnie od okoliczności, po pierwsze, że zgodnie z zasadą porządku konstytucyjnego zakazującą stosowania lex tertia sądom tym nie wolno stosować częściowo następujących po sobie uregulowań karnych poprzez połączenie niektórych ich przepisów, po drugie, że ich prawo krajowe nie zawiera kryteriów pozwalających im na ustalenie, czy stosowanie wspomnianego krajowego standardu ochrony wiąże się z systemowym ryzykiem bezkarności tych nadużyć finansowych, a po trzecie, że termin przedawnienia odpowiedzialności karnej sprawców tych nadużyć finansowych upłynąłby przed ogłoszeniem wyroku z dnia 24 lipca 2023 r., Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606), gdyby termin ten został obliczony przy zastosowaniu tego krajowego standardu ochrony.
Podpisy
* Języki postępowania: francuski i rumuński.
i Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
