Sygn. akt C-137/15
POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (siódma izba)
z dnia 17 listopada 2015 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Dyrektywa 79/7/EWG – Artykuł 4 ust. 1 – Równe traktowanie pracowników płci męskiej i pracowników płci żeńskiej – Pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy, w przeważającej części będący pracownikami płci żeńskiej – Uregulowanie krajowe przewidujące maksymalną wysokość świadczenia z tytułu bezrobocia – Uregulowanie odwołujące się, w celu ustalenia tej wysokości, do relacji między czasem pracy pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy a czasem pracy pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy
W sprawie C‑137/15
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal Superior de Justicia de la Comunidad Autónoma del País Vasco (Hiszpania) postanowieniem z dnia 24 lutego 2015 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 20 marca 2015 r., w postępowaniu:
María Pilar Plaza Bravo
przeciwko
Servicio Público de Empleo Estatal Dirección Provincial de Álava,
TRYBUNAŁ (siódma izba),
w składzie: C. Toader, prezes izby, A. Prechal (sprawozdawca) oraz E. Jarašiūnas, sędziowie,
rzecznik generalny: E. Sharpston,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu Królestwa Hiszpanii przez L. Banciellę Rodrígueza‑Miñóna oraz A. Gavelę Llopis, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Europejskiej przez S. Pardo Quintillán, A. Szmytkowską oraz D. Martina, działających w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o orzeczeniu w formie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem,
wydaje następujące
Postanowienie
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4 ust. 1 dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 1979, L 6, s. 24).
Wniosek ten został przedstawiony na tle sporu między M. Plazą Bravo a Servicio Público de Empleo Estatal Dirección Provincial de Álava (krajowym urzędem ds. zatrudnienia, dyrekcja regionalna w Álavie, zwanym dalej „SPE”) dotyczącego wysokości pobieranego przez M. Plazę Bravo świadczenia z tytułu bezrobocia.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 79/7 ma, zgodnie z jej art. 2, zastosowanie w szczególności do pracowników, których praca została przerwana z powodu niedobrowolnego [przymusowego] bezrobocia. Dodatkowo rzeczoną dyrektywę, w myśl jej art. 3, stosuje się w szczególności do systemów ustawowych zapewniających ochronę przed bezrobociem.
Artykuł 4 ust. 1 wspomnianej dyrektywy przewiduje:
„Zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio poprzez odwołanie, zwłaszcza do stanu cywilnego lub rodzinnego, w szczególności jeżeli chodzi o:
– zakres stosowania systemów i warunki objęcia systemami,
– obowiązek opłacania i obliczanie wysokości składek,
– obliczanie wysokości świadczeń, w tym podwyżek należnych z tytułu małżonka i na osobę będącą na utrzymaniu, oraz jeżeli chodzi o warunki dotyczące okresu wypłaty świadczeń i zachowanie prawa do świadczeń”.
Prawo hiszpańskie
Artykuł 211 Ley General de la Seguridad Social (ogólnej ustawy o zabezpieczeniu społecznym), zatwierdzonej dekretem królewskim z mocą ustawy nr 1/94 z dnia 20 czerwca 1994 r. (BOE nr 154 z dnia 29 czerwca 1994 r., s. 20658, zwanej dalej „LGSS”), w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym, stanowi:
„1. Podstawą wysokości świadczenia z tytułu bezrobocia jest średnia podstawy, od której uiszczano składki w czasie ostatnich 180 dni [pracy].
[…]
2. Wysokość świadczenia z tytułu bezrobocia ustala się w oparciu o zastosowanie do podstawy świadczenia następujących współczynników: 70% w okresie pierwszych 180 dni oraz 50% począwszy od 181. dnia.
3. Maksymalna wysokość świadczenia z tytułu bezrobocia stanowi 175% indicador público de rentas de efectos múltiples [publicznego wskaźnika dochodu dla różnego rodzaju celów, zwanego dalej »IPREM«], chyba że pracownik ma jedno lub więcej dzieci na swoim utrzymaniu; w takim przypadku kwota ta wynosi odpowiednio 200% lub 225% [IPREM].
Minimalna wysokość świadczenia z tytułu bezrobocia wynosi 107% lub 80% [IPREM], w zależności od tego, czy pracownik posiada czy nie posiada dzieci na swoim utrzymaniu.
W przypadku bezrobocia będącego skutkiem ustania zatrudnienia w niepełnym lub w pełnym wymiarze czasu pracy maksymalne i minimalne wysokości świadczenia, wskazane w poprzednich akapitach, ustalane są w oparciu o [IPREM] obliczony na podstawie średniej liczby godzin przepracowanych w okresie ostatnich 180 dni pracy, o których mowa w ust. 1 niniejszego artykułu, którą to średnią odnosi się do liczby dni przepracowanych w niepełnym lub w pełnym wymiarze czasu pracy w tym okresie.
Do celów niniejszego ustępu bierze się pod uwagę [IPREM] obowiązujący na dzień powstania prawa, powiększony o jedną szóstą.
[…]”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
Z postanowienia odsyłającego wynika, że powódka w postępowaniu głównym była od dnia 30 marca 1977 r. zatrudniona jako kelnerka w hotelu należącym do sieci hotelarskiej. Powódka w postępowaniu głównym była zatrudniona na czas nieokreślony w niepełnym wymiarze czasu pracy, wynoszącym 60% pełnego wymiaru czasu pracy. Z jej wynagrodzenia potrącane były składki odprowadzane do hiszpańskiego powszechnego systemu zabezpieczenia społecznego.
Jej zatrudnienie ustało w dniu 9 maja 2013 r. wskutek zastosowania procedury zwolnień grupowych z przyczyn ekonomicznych, organizacyjnych i produkcyjnych, którą przeprowadzono w różnych przedsiębiorstwach sieci hotelarskiej i która dotknęła ogółem 359 pracowników, w tym 317 kobiet i 42 mężczyzn.
Po ustaniu zatrudnienia powódka w postępowaniu głównym złożyła wniosek o wypłatę składkowego świadczenia z tytułu bezrobocia, które SPE przyznało jej w dniu 15 maja 2013 r., począwszy od dnia 10 maja 2013 r., na okres 720 dni. Przyznana jej początkowo kwota, 21,74 EUR dziennie, została obliczona dwuetapowo.
W pierwszej kolejności obliczono wysokość dziennego świadczenia z tytułu bezrobocia, mnożąc wysokość podstawy dziennej przez 70%, zgodnie z art. 211 ust. 2 LGSS. Wysokość owej podstawy dziennej wyliczono poprzez podzielenie średniego miesięcznego wynagrodzenia powódki w postępowaniu głównym z ostatnich 180 dni pracy, wynoszącego 1554,52 EUR, przez 30. Otrzymana w ten sposób kwota świadczenia dziennego wynosiła 36,27 EUR.
W drugiej kolejności wysokość świadczenia dziennego została skorygowana poprzez zmniejszenie jej do maksymalnej kwoty przewidzianej w art. 211 ust. 3 LGSS. Najpierw, z uwagi na to, że powódka w postępowaniu głównym nie ma dzieci na utrzymaniu, ustalono maksymalną miesięczną wysokość świadczenia, mnożąc miesięczny IPREM za rok 2013 r., wynoszący 532,51 EUR, powiększony o jedną szóstą, przez 175%. Otrzymana w ten sposób kwota wynosiła 1087,20 EUR. Następnie w celu ustalenia maksymalnej dziennej wysokości świadczenia z tytułu bezrobocia ową kwotę podzielono przez 30. Wreszcie maksymalna dzienna wysokość, która wyniosła 36,24 EUR, została skorygowana w oparciu o współczynnik 60%, odpowiadający niepełnemu wymiarowi czasu pracy stanowiącemu 60% pełnego wymiaru czasu pracy. W wyniku tych obliczeń otrzymano kwotę 21,74 EUR, czyli kwotę wskazaną w pkt 8 niniejszego postanowienia.
Powódka w postępowaniu głównym wniosła odwołanie, żądając niestosowania wobec niej owego współczynnika. Jej odwołanie zostało oddalone przez SPE decyzją z dnia 3 lipca 2013 r. Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2014 r. Juzgado de lo social no 3 de Vitoria‑Gasteiz (sąd pracy nr 3 w Vitoria‑Gasteiz) utrzymał tę decyzję w mocy, powołując się na art. 211 ust. 3 LGSS.
Rozpatrujący skargę kasacyjną od tego wyroku sąd odsyłający zauważył najpierw, że pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy w Hiszpanii wykonują zasadniczo kobiety. Ów powszechnie znany fakt potwierdzają w szczególności wyniki badania nad ludnością czynną zawodowo przeprowadzonego przez Instituto Nacional de Estadística (państwowy instytut statystyczny) w grudniu 2014 r., które wykazały, że liczba kobiet wykonujących pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy stanowi w Hiszpanii 25,3% ogółu zatrudnionych kobiet (1 na 4), podczas gdy w przypadku mężczyzn ten wskaźnik wynosi jedynie 7,8% (1 na 12).
Zdaniem tego sądu skutkiem stosowania art. 211 ust. 3 LGSS jest gorsze traktowanie pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy w stosunku do pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, które to traktowanie jest wynikiem ustanowienia w tym przepisie maksymalnej wysokości świadczenia z tytułu bezrobocia ustalanej w oparciu o IPREM i obliczanej na podstawie średniej liczby godzin przepracowanych w okresie ostatnich 180 dni pracy.
Aby zilustrować, na czym polega owo odmienne traktowanie, sąd odsyłający posłużył się przykładem pracownika wykonującego pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, który tak jak powódka w postępowaniu głównym nie ma dzieci na utrzymaniu i w okresie ostatnich 180 dni przed ustaniem swojego stosunku pracy wykonywał pracę w wymiarze 60% pełnego wymiaru czasu pracy, którego średnie wynagrodzenie, od którego odprowadzano składki na ubezpieczenie społeczne, wynosiło 1554,52 EUR miesięcznie i który po przepracowaniu 36 lat stracił pracę. Pracownik taki otrzymałby składkowe świadczenie z tytułu bezrobocia w wysokości 652,20 EUR miesięcznie (21,74 EUR × 30 dni), podczas gdy pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, o takiej samej sytuacji rodzinnej, który otrzymuje takie samo wynagrodzenie i odprowadza składki na ubezpieczenie społeczne w takiej samej wysokości, otrzymałby tytułem tego świadczenia kwotę 1087,20 EUR (36,24 EUR × 30 dni).
Ponadto w ocenie sądu odsyłającego norma rozpatrywana w postępowaniu głównym, przewidziana w art. 211 ust. 3 LGSS, nie jest uzasadniona obiektywnymi względami oraz stanowi naruszenie zasad równego traktowania i zakazu dyskryminacji ze względu na płeć. Sąd ten zwraca w szczególności uwagę, że ciężar składek, z których finansowany jest system zabezpieczenia przed ryzykiem bezrobocia, ponoszony przez pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy oraz pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy jest taki sam i zależy od wysokości ich wynagrodzenia, podczas gdy wysokość przysługujących im świadczeń znacząco różni się od siebie. Owe nierówności dotykają w zdecydowanej większości kobiet i rosną wraz ze współczynnikiem odpowiadającym okresowi pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W tych okolicznościach Tribunal Superior de Justicia de la Comunidad Autónoma del País Vasco (sąd najwyższy wspólnoty autonomicznej Kraju Basków) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 sprzeciwia się, w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie, uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym w celu obliczenia kwoty świadczenia z tytułu całkowitego bezrobocia powstałego wskutek utraty jedynego zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy do kwoty maksymalnej o charakterze ogólnym ma zastosowanie współczynnik [redukcyjny] odpowiadający procentowemu udziałowi niepełnego wymiaru czasu pracy świadczonej przez pracownika w stosunku do pełnego wymiaru czasu pracy porównywalnego zatrudnienia, biorąc pod uwagę, że w danym państwie członkowskim pracownikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy są w [przeważającej] większości kobiety?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
Zgodnie z art. 99 regulaminu postępowania, jeżeli pytanie skierowane w trybie prejudycjalnym jest identyczne z pytaniem, w którego przedmiocie Trybunał już orzekał, jeżeli odpowiedź na pytanie prejudycjalne można wywieść w sposób jednoznaczny z orzecznictwa lub jeżeli odpowiedź na pytanie prejudycjalne nie pozostawia żadnych uzasadnionych wątpliwości, Trybunał może w każdej chwili, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem.
Powyższy przepis proceduralny należy zastosować w niniejszej sprawie.
Należy przypomnieć, że panuje zgoda co do tego, iż prawo Unii nie narusza kompetencji państw członkowskich w zakresie organizacji ich systemów zabezpieczenia społecznego, przy czym w braku harmonizacji na szczeblu Unii Europejskiej to państwa członkowskie określają w swoich ustawodawstwach krajowych warunki przyznania świadczeń z dziedziny zabezpieczenia społecznego. Jednakże przy wykonywaniu tych kompetencji państwa członkowskie powinny działać w zgodzie z prawem Unii (wyrok Cachaldora Fernández, C‑527/13, EU:C:2015:215, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).
Z tego względu prawo Unii co do zasady nie stoi na przeszkodzie wyborowi, jakiego dokonał prawodawca hiszpański, który w przepisie takim jak art. 211 ust. 3 LGSS ustanowił maksymalne i minimalne wysokości świadczenia z tytułu bezrobocia, korygowane współczynnikiem redukującym odpowiadającym pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. Należy jednak jeszcze sprawdzić, czy w sprawie w postępowaniu głównym ów wybór jest zgodny z dyrektywą 79/7 (zob. analogicznie wyrok Cachaldora Fernández, C‑527/13, EU:C:2015:215, pkt 26).
Na wstępie należy stwierdzić, że ustawodawstwo krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym nie wprowadza dyskryminacji bezpośredniej ze względu na płeć, ponieważ znajduje jednakowe zastosowanie do pracowników płci żeńskiej i męskiej. Należy więc zbadać, czy jest ono przejawem pośredniej dyskryminacji ze względu na to kryterium.
W kwestii tego, czy przepisy takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym skutkują, jak sugeruje sąd odsyłający, dyskryminacją pośrednią, z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że dyskryminacja pośrednia zachodzi wówczas, gdy stosowanie przepisu krajowego, mimo sformułowania go w sposób neutralny, faktycznie działa na niekorzyść znacznie większej liczby kobiet niż mężczyzn (wyrok Cachaldora Fernández, C‑527/13, EU:C:2015:215, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszej sprawie należy wskazać, że ocena sądu odsyłającego opiera się na dwóch założeniach, zgodnie z którymi krajowy przepis rozpatrywany w postępowaniu głównym, to jest art. 211 ust. 3 LGSS, dotyczy grupy pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, która to grupa w przeważającej większości składa się z pracowników płci żeńskiej.
W tym względzie należy zauważyć, że jak wynika z postanowienia odsyłającego i argumentacji rządu hiszpańskiego, przepis rozpatrywany w postępowaniu głównym nie znajduje zastosowania do wszystkich pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, a jedynie do tych, do których, w zależności od wynagrodzenia, jakie otrzymywali w ciągu ostatnich 180 dni pracy, odnoszą się maksymalne i minimalne wysokości świadczenia z tytułu bezrobocia. Z tego względu ogólne dane statystyczne dotyczące grupy pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy jako całości nie pozwalają na stwierdzenie, że przepis ten dotyka znacznie większej liczby kobiet niż mężczyzn (zob. analogicznie wyrok Cachaldora Fernández, C‑527/13, EU:C:2015:215, pkt 30).
Z materiałów przekazanych Trybunałowi nie wynika też, aby istniały dane statystyczne dotyczące grupy pracowników szczególnie dotkniętych przepisem rozpatrywanym w postępowaniu głównym, które pozwalałyby na stwierdzenie, że przepis ten wywiera wpływ na znacznie większą liczbę kobiet niż mężczyzn.
Należy również zauważyć, zgadzając się w tym względzie z rządem hiszpańskim i Komisją, że maksymalne i minimalne wysokości świadczenia z tytułu bezrobocia przewidziane w art. 211 ust. 3 LGSS, których w szczególności dotyczy sprawa rozpatrywana w postępowaniu głównym, mogą stawiać w gorszej pozycji również, jeśli nie przede wszystkim, pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż kwoty te oblicza się z uwzględnieniem IPREM, który stosuje się w przypadku wszystkich pracowników.
Ponadto sama okoliczność, że wysokość owych kwot maksymalnych podlega korekcie w oparciu o zasadę pro rata temporis, która pozwala na uwzględnienie krótszego okresu pracy pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy w stosunku do okresu pracy pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu, nie może być uznana za niezgodną z prawem Unii (zob. podobnie wyrok Österreichischer Gewerkschaftsbund, C‑476/12, EU:C:2014:2332, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
Jak zresztą słusznie zauważyła Komisja, zastosowanie korekty pro rata temporis gwarantuje, że maksymalne kwoty świadczenia w przeliczeniu na każdą przepracowaną godzinę będą równe, co sprzyja równemu traktowaniu.
Wobec powyższych ustaleń należy stwierdzić, że na podstawie opisanych w postanowieniu odsyłającym okoliczności nie można uznać, iż przepis krajowy rozpatrywany w postępowaniu głównym działa w przeważającej mierze na niekorzyść określonej kategorii pracowników, w tym przypadku pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, a tym bardziej kobiet. Przepisu tego nie można więc uznać za środek dyskryminacji pośredniej w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7.
W związku z tym na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 nie sprzeciwia się, w okolicznościach takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie, uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym w celu obliczenia wysokości świadczenia z tytułu całkowitego bezrobocia przysługującego pracownikowi w związku z utratą jego jedynego zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy do ustawowej maksymalnej wysokości tego świadczenia stosuje się współczynnik redukcyjny odpowiadający procentowemu udziałowi czasu pracy pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy w stosunku do czasu pracy porównywalnego pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy Rady 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego nie sprzeciwia się, w okolicznościach takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie, uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym w celu obliczenia wysokości świadczenia z tytułu całkowitego bezrobocia przysługującego pracownikowi w związku z utratą jego jedynego zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy do ustawowej maksymalnej wysokości tego świadczenia stosuje się współczynnik redukcyjny odpowiadający procentowemu udziałowi czasu pracy pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy w stosunku do czasu pracy porównywalnego pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy.
Podpisy
* Język postępowania: hiszpański.
