Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 16 lipca 2026 r.

Wydanie tymczasowe

WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)

z dnia 16 lipca 2026 r.(*)

Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych między sądami państw członkowskich – Rozporządzenie (UE) 2020/1783 – Artykuł 12 ust. 2 – Wniosek do sądu wezwanego o przeprowadzenie dowodu zarządzonego przez sąd wzywający – Podstawy odmowy wykonania takiego wniosku – Przepis prawa materialnego wezwanego państwa członkowskiego – Przeprowadzenie dowodu uznanego za sprzeczny z podstawowymi zasadami prawa wezwanego państwa członkowskiego – Ekshumacja zwłok w celu ustalenia więzi filiacyjnej – Badanie genetyczne post mortem – Artykuły 1 i 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo do poszanowania godności ludzkiej – Prawo do poznania pochodzenia genetycznego

W sprawie C‑196/24 [Aucrinde](i)

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez tribunal judiciaire de Chambéry (Francja) postanowieniem z dnia 16 stycznia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 20 lutego 2024 r., w postępowaniu:

xx

przeciwko

ww,

yy,

zz,

vv,

przy udziale:

Ministère Public

TRYBUNAŁ (wielka izba),

w składzie: K. Lenaerts, prezes, T. von Danwitz (sprawozdawca), wiceprezes, K. Jürimäe, C. Lycourgos, I. Jarukaitis, M. Condinanzi i F. Schalin, prezesi izb, S. Rodin, E. Regan, N. Piçarra, A. Kumin, M. Gavalec, S. Gervasoni, N. Fenger i R. Frendo, sędziowie,

rzecznik generalny: T. Ćapeta,

sekretarz: C. Di Bella, administrator,

uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 29 kwietnia 2025 r.,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

– w imieniu xx – M. Coppola, avocate,

– w imieniu rządu francuskiego – B. Dourthe, O. Duprat-Mazaré oraz B. Fodda, w charakterze pełnomocników,

– w imieniu Komisji Europejskiej – S. Noë, P.J.O. Van Nuffel oraz W. Wils, w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 11 września 2025 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 12 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1783 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych (przeprowadzanie dowodów) (Dz.U. 2020, L 405, s. 1), a także art. 1 i 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).

Wniosek ten został złożony we Włoszech w ramach sporu pomiędzy xx a ww, yy, zz i vv, uznanymi dziećmi aa, w przedmiocie ustalenia więzi filiacyjnej między xx a aa, pochowanym we Francji, w którym to sporze złożono wniosek o przeprowadzenie w tym ostatnim państwie członkowskim środka dowodowego zarządzonego przez sąd włoski, polegającego na ekshumacji zwłok w celu przeprowadzenia badania genetycznego post mortem.

Ramy prawne

Prawo Unii

Karta

Artykuł 1 Karty, zatytułowany „Godność człowieka”, stanowi:

„Godność człowieka jest nienaruszalna. Musi być szanowana i chroniona”.

Artykuł 7 Karty, zatytułowany „Poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego”, przewiduje:

„Każdy ma prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, domu i komunikowania się”.

Rozporządzenie 2020/1783

Motywy 3, 4, 15 i 16 rozporządzenia nr 2020/1783 głoszą:

„(3) W celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego i rozwoju przestrzeni sprawiedliwości w sprawach cywilnych w Unii [Europejskiej] konieczne jest dalsze usprawnienie i przyspieszenie współpracy między sądami różnych państw członkowskich w zakresie przeprowadzania dowodów. Niniejsze rozporządzenie ma na celu poprawę skuteczności i przyspieszenie postępowań sądowych w wyniku uproszczenia i usprawnienia mechanizmów współpracy w zakresie przeprowadzania dowodów w postępowaniach o charakterze transgranicznym, a jednocześnie ma przyczyniać się do zmniejszenia opóźnień i kosztów w odniesieniu do osób fizycznych i przedsiębiorstw […].

(4) W niniejszym rozporządzeniu ustanowione zostały przepisy dotyczące współpracy między sądami różnych państw członkowskich w zakresie przeprowadzania dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych.

[…]

(15) Wnioski o przeprowadzenie dowodów powinny być wykonane szybko […].

(16) W celu zapewnienia skuteczności niniejszego rozporządzenia okoliczności, w których można odmówić wykonania wniosku o przeprowadzenie dowodu, powinny być ograniczone do ściśle określonych wyjątkowych sytuacji”.

Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi w ust. 1:

„Niniejsze rozporządzenie stosuje się w sprawach cywilnych lub handlowych, w przypadku których sąd państwa członkowskiego, zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego, występuje z wnioskiem o:

a) przeprowadzenie dowodu do właściwego sądu innego państwa członkowskiego; lub

b) przeprowadzenie dowodu bezpośrednio w innym państwie członkowskim”.

Artykuł 3 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Bezpośrednie przesyłanie między sądami”, przewiduje w ust. 1:

„Wnioski, o których mowa w art. 1 ust. 1 lit. a), przesyłane są przez sąd, przed którym postępowanie zostało wszczęte lub ma zostać wszczęte (zwany dalej »sądem wzywającym«), bezpośrednio do właściwego sądu innego państwa członkowskiego (zwanego dalej »sądem wezwanym«) w celu przeprowadzenia dowodu”.

Artykuł 5 tego rozporządzenia, zatytułowany „Forma i treść wniosków”, stanowi w ust. 1:

„Wnioski składa się przy użyciu zawartego w załączniku I formularza A lub, w stosownych przypadkach, formularza L […]”.

Artykuł 10 rozporządzenia 2020/1783, zatytułowany „Niekompletne wnioski”, przewiduje w ust. 1:

„Jeżeli wniosek nie może zostać wykonany, ponieważ nie zawiera wszystkich niezbędnych informacji, o których mowa w art. 5, sąd wezwany niezwłocznie zawiadamia o tym sąd wzywający, nie później jednak niż w terminie 30 dni od wpływu wniosku, przy użyciu formularza D zawartego w załączniku I, oraz zwraca się do sądu wezwanego o przesłanie brakujących informacji, określając brakujące informacje w sposób możliwie najbardziej dokładny”.

Sekcja 3 rozdziału II tego rozporządzenia, zatytułowana „Przeprowadzanie dowodu przez sąd wezwany”, obejmuje w szczególności art. 12 i 16 tego rozporządzenia.

Artykuł 12 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Przepisy ogólne dotyczące wykonania wniosku”, ma następujące brzmienie:

„1. Sąd wezwany wykonuje wniosek niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 90 dni od wpływu wniosku.

2. Sąd wezwany wykonuje wniosek zgodnie ze swoim prawem krajowym.

3. Sąd wzywający może wezwać, przy użyciu formularza A zawartego w załączniku I, do wykonania wniosku w szczególnej procedurze, którą przewiduje jego prawo krajowe. Sąd wezwany wykonuje wniosek w szczególnej procedurze, chyba że byłoby to niezgodne z jego prawem krajowym lub sąd wezwany nie może tego uczynić z powodu poważnych trudności praktycznych. Jeżeli sąd wezwany nie zastosował się do wezwania do wykonania wniosku w szczególnej procedurze z jednego z tych powodów, zawiadamia o tym sąd wzywający przy użyciu formularza H zawartego w załączniku I.

[…]”.

Artykuł 16 tego rozporządzenia, zatytułowany „Odmowa wykonania wniosku”, stanowi w ust. 2 i 3:

„2. Można odmówić wykonania wniosku z innych powodów niż wskazane w ust. 1 tylko wtedy, jeżeli zachodzi co najmniej jeden z następujących powodów:

a) nie jest on objęty zakresem stosowania niniejszego rozporządzenia;

b) wykonanie wniosku nie należy do zakresu działania sądów zgodnie z prawem państwa członkowskiego sądu wezwanego;

c) sąd wzywający nie zastosował się do wezwania sądu wezwanego o uzupełnienie wniosku o przeprowadzenie dowodu zgodnie z art. 10 w terminie 30 dni od takiego wezwania; lub

d) kaucja lub zaliczka, o które zwrócono się zgodnie z art. 22 ust. 3, nie zostały złożone lub uiszczone w terminie 60 dni od odpowiedniego żądania sądu wezwanego.

3. Sąd wezwany nie może odmówić wykonania wniosku wyłącznie z tego powodu, że zgodnie z jego prawem krajowym inny sąd tego państwa członkowskiego jest wyłącznie właściwy w danej sprawie lub prawo tego państwa członkowskiego nie przewiduje drogi sądowej w danej sprawie”.

Zawarty w sekcji 4 rozdziału II rozporządzenia 2020/1783, zatytułowanej „Bezpośrednie przeprowadzanie dowodu przez sąd wzywający i przeprowadzanie dowodu przez przedstawicieli dyplomatycznych lub urzędników konsularnych”, art. 19 tego rozporządzenia dotyczy, zgodnie ze swoim tytułem, bezpośredniego przeprowadzenia dowodu przez sąd wzywający. Zgodnie z tym art. 19:

„1. Jeżeli sąd występuje z wnioskiem o przeprowadzenie dowodu bezpośrednio w innym państwie członkowskim, przekazuje wniosek jednostce centralnej lub właściwemu organowi tego państwa członkowskiego przy użyciu formularza L zawartego w załączniku I.

7. Jednostka centralna lub właściwy organ wezwanego państwa członkowskiego mogą odmówić bezpośredniego przeprowadzenia dowodu, tylko jeżeli:

b) nie zawiera on wszystkich niezbędnych informacji, o których mowa w art. 5; lub

c) bezpośrednie przeprowadzenie dowodu, którego dotyczy wniosek, jest sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa ich państwa członkowskiego.

Prawo francuskie

Artykuł 16 kodeksu cywilnego w brzmieniu mającym zastosowanie do sporów w postępowaniach głównych (zwanego dalej „francuskim kodeksem cywilnym”) stanowi:

„Ustawa zapewnia nadrzędność osoby, zakazuje naruszania jej godności i gwarantuje poszanowanie istoty ludzkiej od początku jej życia”.

Artykuł 16‑1‑1 tego kodeksu stanowi:

„Poszanowanie ciała ludzkiego nie ustaje wraz ze śmiercią.

Szczątki osób zmarłych, w tym popioły tych, których ciało było przedmiotem kremacji, muszą być traktowane z szacunkiem, godnością i przyzwoitością”.

Artykuł 16‑9 wspomnianego kodeksu stanowi:

„Przepisy niniejszego artykułu są bezwzględnie obowiązujące”.

Artykuł 16‑11 tego kodeksu stanowi:

„Ustalenie tożsamości osoby poprzez jej profil genetyczny jest dopuszczalne wyłącznie:

1° Jako środek w ramach dochodzenia lub śledztwa w postępowaniu sądowym;

2° Do celów badań medycznych lub naukowych;

3° W celu ustalenia tożsamości osób zmarłych, gdy nie jest ona znana;

4° Na warunkach, o których mowa w art. L. 2381‑1 code de la défense [(kodeksu obronności)];

5° W celu zwalczania dopingu, na warunkach określonych w art. L. 232‑12‑2 code du sport (kodeksu sportowego).

W sprawach cywilnych ustalenie tożsamości w taki sposób jest dopuszczalne wyłącznie w ramach przeprowadzenia dowodu zgodnie z postanowieniem sądu rozpoznającego powództwo dotyczące bądź ustalenia lub zaprzeczenia pochodzenia dziecka, bądź nałożenia lub uchylenia obowiązku dostarczania środków utrzymania. Konieczne jest uzyskanie uprzedniej wyraźnej zgody zainteresowanego. Po śmierci danej osoby ustalenie tożsamości poprzez profil genetyczny jest niedopuszczalne, chyba że osoba ta, gdy żyła, udzieliła na to wyraźnej zgody.

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

Powód w postępowaniu głównym, xx, wytoczył przed Tribunale di Genova (sądem w Genui, Włochy) powództwo o ustalenie, że jest on synem aa, pochowanego we Francji, o zezwolenie mu na używanie nazwiska ojca, o nakazanie właściwemu urzędnikowi stanu cywilnego odnotowania orzeczenia, które ma zostać wydane, po jego uprawomocnieniu się oraz o przeprowadzenie, po ekshumacji zwłok domniemanego ojca, badania genetycznego stwierdzającego pochodzenie dziecka.

Uznane dzieci aa, które są pozwanymi w postępowaniu głównym, sprzeciwiły się testom koniecznym do wydania opinii hematologicznej umożliwiającej ustalenie, czy powód w postępowaniu głównym posiada cechy genetyczne odpowiadające ich własnym cechom genetycznym. Wniosły one o przeprowadzenie badania genetycznego na zwłokach ich zmarłego ojca w miejscu, gdzie spoczywają jego szczątki. Tribunale di Genova (sąd w Genui) zarządził sporządzenie opinii hematologicznej i wyznaczył biegłego odpowiedzialnego za przeprowadzenie porównania materiału genetycznego skarżącego w postępowaniu głównym z materiałem genetycznym szczątków domniemanego ojca po jego ekshumacji.

W dniu 18 listopada 2022 r. Tribunale di Genova (sąd rejonowy w Genui) przekazał tribunal judiciaire de Chambéry (sądowi w Chambéry, Francja), który jest sądem odsyłającym, wniosek na podstawie rozporządzenia 2020/1783 o przeprowadzenie środka dowodowego, w niniejszym przypadku polegającego na ekshumacji zwłok domniemanego ojca połączonej z pobraniem kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA) w celu sporządzenia odnośnej opinii hematologicznej.

Sąd odsyłający stwierdza, że wniosek złożony przez sąd włoski jest objęty zakresem stosowania rozporządzenia 2020/1783 i że jest dopuszczalny. Wniosek ten został bowiem złożony przez sąd jednego z państw członkowskich i powinien zostać wykonany przez sąd innego państwa członkowskiego, w niniejszym przypadku na obszarze właściwości sądu odsyłającego. Środki dowodowe, o których zebranie zwrócono się do tego ostatniego sądu, są przeznaczone do wykorzystania w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych.

W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że nie jest on zwykłym organem przeprowadzającym środek dowodowy zarządzony przez sąd włoski, lecz musi wydać orzeczenie sądowe w celu sprawdzenia, czy spełnione są warunki ustanowione w rozporządzeniu 2020/1783. Tymczasem sprawdzenia tego nie można uznać za zwykłą formalność w świetle art. 12 ust. 2 tego rozporządzenia, który nakłada na sąd wezwany obowiązek „wykonania wniosku zgodnie ze swoim prawem krajowym”.

W niniejszej sprawie sąd odsyłający uważa, że nie występuje żaden z powodów dla odmowy wykonania wspomnianego wniosku na podstawie art. 16 rozporządzenia 2020/1783. Wniosek o ekshumację zwłok w celu pobrania DNA stanowi bowiem wniosek o przeprowadzenie dowodu. Wykonanie takiego wniosku należy do kompetencji francuskiego wymiaru sprawiedliwości, ponieważ prawo do wniesienia powództwa o ustalenie pochodzenia dziecka jest uznawane przez prawo francuskie. Ponadto sąd odsyłający nie uznał, że powinien złożyć jakikolwiek wniosek o uzupełnienie wniosku o przeprowadzenie dowodu przez Tribunale di Genova (sąd w Genui), mimo że art. 10 ust. 1 tego rozporządzenia daje mu taką możliwość.

Sąd odsyłający stwierdza, że gdyby Tribunale di Genova (sąd w Genui) chciał, aby jego wniosek został wykonany we Francji w „szczególnej procedurze” w rozumieniu art. 12 ust. 3 rozporządzenia 2020/1783, sąd ten powinien był wypełnić pkt 12 formularza A zawartego w załączniku I do tego rozporządzenia, czego w niniejszej sprawie nie uczynił. Nie powstaje zatem kwestia zgodności takiej szczególnej procedury z prawem wezwanego państwa członkowskiego.

Sąd odsyłający ma jednak wątpliwości co do tego, czy art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783 pozwala sądowi wezwanemu na odmowę stosowania tego rozporządzenia i na nieuwzględnienie wniosku o przeprowadzenie dowodu ze względu na to, że „forma” tego wniosku wydaje mu się sprzeczna z podstawowymi zasadami prawa jego państwa członkowskiego. Zdaniem tego sądu ze sporządzonego przez służby Komisji Europejskiej praktycznego przewodnika dotyczącego stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1206/2001 z dnia 28 maja 2001 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych (Dz.U. 2001, L 174, s. 1), uchylonego i zastąpionego z dniem 1 lipca 2022 r. rozporządzeniem 2020/1783, wynika bowiem, że „formę” można uznać za niezgodną z prawem tego państwa członkowskiego, jeżeli jest ona sprzeczna z podstawowymi zasadami jego prawa. Tak jest w niniejszej sprawie, ponieważ prawo francuskie, a mianowicie art. 16‑11 francuskiego kodeksu cywilnego, zakazuje ekshumacji ciała w celu ustalenia więzi pokrewieństwa, chyba że dana osoba wyraźnie wyraziła na to zgodę za życia.

Podczas gdy przypadki odmowy wykonania wniosku o przeprowadzenie dowodu zostały wyczerpująco wymienione w art. 16 rozporządzenia 2020/1783, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy art. 12 ust. 2 tego rozporządzenia, który przewiduje, że sąd wezwany „wykonuje wniosek zgodnie ze swoim prawem krajowym”, pozwala na sprzeciwienie się wykonaniu takiego wniosku z innych powodów.

Na wypadek gdyby art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783 miał zastosowanie bez uwzględnienia prawa wezwanego państwa członkowskiego, sąd odsyłający zastanawia się również nad sposobem, w jaki art. 1 i 7 Karty powinny być interpretowane i wyartykułowane w ramach stosowania przepisów tego rozporządzenia.

W szczególności sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o ustalenie, czy prawo do poznania i uznania swojego pochodzenia, które uważa za zagwarantowane przez art. 7 Karty, ma lub może mieć pierwszeństwo przed prawem osoby zmarłej do niepoddawania jej pośmiertnemu badaniu genetycznemu bez jej wyraźnej zgody za życia, które to prawo jego zdaniem wynika z zasady poszanowania godności ludzkiej, ustanowionej w art. 1 Karty.

Sąd odsyłający wyjaśnia ponadto, że wniosek o przeprowadzenie dowodu zarządzony przez Tribunale di Genova (sąd w Genui) jest sprzeczny z art. 16‑11 francuskiego kodeksu cywilnego, który wymienia przypadki, w których dozwolone jest zidentyfikowanie danej osoby za pomocą profilu genetycznego. Tymczasem ów przepis krajowy mógłby być z kolei sprzeczny z art. 8 europejskiej Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”). Powstaje zatem również pytanie, czy ów art. 16‑11 jest zgodny z Kartą, w szczególności z jej art. 1, który gwarantuje poszanowanie godności ludzkiej, a następnie szacunek należny zmarłym, a także z jej art. 7, który jako odpowiednik art. 8 EKPC przyznaje każdej osobie prawo do poszanowania życia prywatnego.

W tych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy art. 12 rozporządzenia [2020/1783] pozwala sądowi krajowemu odmówić zastosowania tego rozporządzenia i odmówić uwzględnienia wniosku państwa wzywającego z tego powodu, że forma wniosku jest sprzeczna z podstawowymi zasadami prawa krajowego państwa wezwanego, w szczególności z art. 16‑11 [francuskiego kodeksu cywilnego]?

2) Jeżeli art. 12 rozporządzenia [2020/1783] należy stosować bez względu na prawo krajowe, w jaki sposób dokonać wykładni i powiązać art. 1 (prawo do godności) i art. 7 (prawo do poszanowania życia prywatnego) [Karty], w celu ustalenia, czy takie stosowanie rozporządzenia skutkuje naruszeniem [Karty], czy też nie?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

Poprzez swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783 w związku z art. 1 i 7 Karty należy interpretować w ten sposób, że pozwala on wezwanemu sądowi na odmowę wykonania wniosku o wykonanie czynności mającej na celu przeprowadzenie dowodu w postaci pobrania próbki materiału genetycznego dokonanego po ekshumacji zwłok domniemanego rodzica, przekazanego na podstawie tego rozporządzenia przez sąd wzywający w ramach sporu dotyczącego pochodzenia dziecka, ze względu na to, że przepis prawa materialnego państwa członkowskiego sądu wezwanego zakazuje przeprowadzenia takiego dowodu.

W niniejszej sprawie sąd odsyłający chciałby ustalić, czy może zastosować przepis krajowego prawa materialnego, a mianowicie art. 16‑11 francuskiego kodeksu cywilnego, który zakazuje ekshumacji zwłok w celu przeprowadzenia pośmiertnego badania genetycznego, chyba że dana osoba wyraźnie wyraziła na to zgodę za życia, w celu sprzeciwienia się wnioskowi o przeprowadzenie dowodu przekazanemu przez sąd włoski na podstawie art. 1 ust. 1 lit. a) i art. 12 rozporządzenia 2020/1783.

Na wstępie należy stwierdzić, że art. 1 i 12 rozporządzenia 2020/1783 odpowiadają zasadniczo art. 1 i 10 rozporządzenia nr 1206/2001, które zostało uchylone i zastąpione rozporządzeniem 2020/1783. W związku z tym wykładnia dokonana przez Trybunał w odniesieniu do przepisów uchylonego rozporządzenia nadal ma znaczenie dla celów rozpatrzenia niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

Po pierwsze, jeżeli chodzi o zakres stosowania rozporządzenia nr 2020/1783, to należy przypomnieć, że ma ono zastosowanie co do zasady jedynie w przypadku, w którym sąd jednego z państw członkowskich postanowi przeprowadzić dowód według jednego ze sposobów przewidzianych we wspomnianym rozporządzeniu, w której to sytuacji powinien postępować według procedury właściwej dla danego sposobu (zob. wyrok z dnia 21 lutego 2013 r., ProRail, C‑332/11, EU:C:2013:87, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).

Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 lit. a) i b) rozporządzenia 2020/1783 rozporządzenie to stosuje się w sprawach cywilnych lub handlowych, w przypadku których sąd państwa członkowskiego, zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego, występuje z wnioskiem przeprowadzenie dowodu do właściwego sądu innego państwa członkowskiego lub o przeprowadzenie dowodu bezpośrednio w innym państwie członkowskim.

Wynika z tego, że przedmiotowy zakres zastosowania rozporządzenia nr 2020/1783, jaki został określony w jego art. 1 ust. 1 oraz jaki wynika z systematyki tego rozporządzenia, jest ograniczony do dwóch sposobów uzyskania dowodów, to znaczy, po pierwsze, do przeprowadzenia dowodu przez wezwany sąd zgodnie z art. 12–18 rzeczonego rozporządzenia na wniosek sądu wzywającego innego państwa członkowskiego, oraz po drugie, do bezpośredniego przeprowadzenia przez sąd wzywający w innym państwie członkowskim dowodu, którego warunki zostały określone w art. 19 tego rozporządzenia.

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że do sądu odsyłającego wpłynął wniosek o przeprowadzenie dowodu przekazany przez Tribunale di Genova (sąd w Genui), jako sąd wzywający, za pomocą formularza A, zawartego w załączniku I do rozporządzenia 2020/1783, dotyczącego pośredniego przeprowadzenia dowodu, o którym mowa w art. 1 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia. Zgodnie z art. 3 ust. 1 tego rozporządzenia sąd wzywający przekazuje taki wniosek „bezpośrednio [sądowi wezwanemu] w celu przeprowadzenia dowodu”.

Wynika z tego, że pośrednie przeprowadzenie przez sąd wezwany dowodu takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym powinno odbywać się zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 12–18 tego rozporządzenia.

W tym kontekście podział kompetencji i odpowiedzialności między tymi dwoma sądami w ramach wdrażania tych przepisów, przewidziany w rozporządzeniu 2020/1783, opiera się na wyraźnym rozróżnieniu między aspektami prawa materialnego mającego zastosowanie do sporu a przepisami proceduralnymi regulującymi przeprowadzanie dowodów.

W tym względzie z samego brzmienia art. 1 ust. 1 rozporządzenia 2020/1783 wynika, że przyjęcie przez sąd państwa członkowskiego, przed którym zawisł spór w sprawach cywilnych lub handlowych, środka dowodowego mającego na celu przeprowadzenie dowodu, który ma zostać pozyskany w innym państwie członkowskim, podlega prawu państwa członkowskiego tego sądu wzywającego. Jedynie ten sąd, który zna wszystkie okoliczności faktyczne tego sporu, jest bowiem w stanie ocenić wymagane dowody w świetle mającego zastosowanie prawa materialnego.

Jeżeli żądany dowód znajduje się na obszarze właściwości sądu innego państwa członkowskiego, a sąd, przed którym toczy się spór w sprawach cywilnych lub handlowych, postanawia na podstawie rozporządzenia 2020/1783 skorzystać z pośredniego sposobu przeprowadzania dowodu przewidzianego w tym rozporządzeniu, zwracając się do właściwego sądu innego państwa członkowskiego o przeprowadzenie dowodu, zasady proceduralne, zgodnie z którymi dowód ten zostanie uzyskany, podlegają prawu państwa członkowskiego tego ostatniego sądu.

W tym względzie należy zauważyć, że rozporządzenie 2020/1783 ustanawia mechanizm współpracy sądowej, który ogranicza się ściśle do proceduralnych aspektów pozyskiwania dowodów w postępowaniach sądowych o charakterze transgranicznym. Celem tego rozporządzenia nie jest zatem harmonizacja prawa dowodowego między poszczególnymi państwami członkowskimi, lecz, jak wynika z jego motywów 3 i 4, poprawa skuteczności i przyspieszenie postępowań sądowych w wyniku uproszczenia i usprawnienia mechanizmów współpracy między sądami tych państw w zakresie przeprowadzania dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych w postępowaniach transgranicznych. Zapewnia to prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego oraz utworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości opartej na wysokim stopniu zaufania między państwami członkowskimi.

Wynika z tego, że zgodnie z systemem wynikającym z rozporządzenia 2020/1783 to sąd wzywający, przed którym toczy się spór w sprawach cywilnych lub handlowych o charakterze transgranicznym, jest jedynym organem uprawnionym do decydowania o dowodzie, który uważa za istotny, i sąd ten w tym celu zarządza dowód, o którego przeprowadzenie wnosi w innym państwie członkowskim do sądu wezwanego. Tym samym, wbrew temu, co twierdził przed Trybunałem rząd francuski, ani do sądu odsyłającego, ani do Trybunału nie należy ponowne zdefiniowanie przedmiotu takiego środka dowodowego określonego przez sąd wzywający we wniosku o przeprowadzenie dowodu.

W przypadku wątpliwości co do sposobu przeprowadzenia dowodu wybranego przez sąd wzywający lub w przypadku brakujących informacji rozporządzenie 2020/1783 przyznaje bowiem sądowi wezwanemu, zgodnie z art. 10 tego rozporządzenia, jedynie możliwość niezwłocznego poinformowania o tym sądu wzywającego i zwrócenia się do niego o przekazanie brakujących informacji, przy opisaniu ich w możliwie najdokładniejszy sposób. Tymczasem w niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający, jako sąd wezwany, nie skierował do sądu wzywającego żadnego wniosku o uzupełnienie wniosku o przeprowadzenie dowodu będącego przedmiotem postępowania głównego.

Po drugie, art. 12 ust. 1 rozporządzenia 2020/1783 przewiduje, że sąd wezwany musi wykonać wniosek niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 90 dni od wpływu wniosku. W myśl art. 12 ust. 2 rozporządzenia sąd wezwany wykonuje wniosek zgodnie ze swoim prawem krajowym.

Według utrwalonego orzecznictwa przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii pod uwagę należy wziąć nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele realizowane przez uregulowania, których część on stanowi [wyrok z dnia 4 maja 2010 r., TNT Express Nederland, C‑533/08, EU:C:2010:243, pkt 44; z dnia 28 października 2022 r., Generalstaatsanwaltschaft München (Ekstradycja i zasada ne bis in idem), C‑435/22 PPU, EU:C:2022:852, pkt 67; z dnia 26 marca 2026 r., Pumpyanskiy i in./Rada, C‑696/23 P, C‑704/23 P, C‑711/23 P, C‑35/24 P i C‑111/24 P, EU:C:2026:245, pkt 99].

Jeżeli chodzi o brzmienie art. 12 rozporządzenia 2020/1783, to z jednej strony z ust. 1 tego art. 12, w którym posłużono się w szczególności wyrażeniami „wykonuje” i „niezwłocznie” i który należy interpretować w świetle motywu 15 tego rozporządzenia, wynika, że prawodawca Unii zamierzał zobowiązać sąd wezwany do szybkiego przeprowadzenia wnioskowanego środka dowodowego.

Po drugie, art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783 ustanawia zasadę, zgodnie z którą wniosek o przeprowadzenie dowodu wykonuje sąd wezwany „zgodnie ze swoim prawem krajowym”, bez doprecyzowania zakresu tego odesłania do „prawa krajowego”.

Jednakże z kontekstu, w jaki wpisuje się ten przepis, wynika, że zawarte w nim odniesienie do „prawa krajowego” należy rozumieć jako odnoszące się do zasad proceduralnych określonych przez prawo państwa członkowskiego sądu wezwanego. Artykuł 12 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia wprowadza bowiem wyjątek od tej zasady, przewidując, że z zastrzeżeniem spełnienia warunków przewidzianych w tym ostatnim przepisie sąd wzywający może zwrócić się do sądu wezwanego o wykonanie wniosku o przeprowadzenie dowodu w „szczególnej procedurze” przewidzianej przez prawo państwa sądu wzywającego.

W tym względzie, jak podkreśliła rzeczniczka generalna w pkt 58 opinii, odniesienie do wyrażenia „prawo krajowe” w art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783 odnosi się do przepisów proceduralnych dotyczących przeprowadzania dowodów. Z kolei art. 12 ust. 3 tego rozporządzenia ma na celu umożliwienie, w drodze wyjątku, zmiany mającej zastosowanie procedury poprzez zastąpienie prawa proceduralnego państwa członkowskiego sądu wezwanego prawem proceduralnym państwa członkowskiego sądu wzywającego, podczas gdy postępowanie w sprawie przeprowadzenia dowodu nadal należy do właściwości sądu wezwanego.

Powyższe rozważania przemawiają na korzyść interpretacji, zgodnie z którą art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783 ma zastosowanie wyłącznie do zasad proceduralnych przeprowadzania środków dowodowych, w związku z czym jedynie te zasady są zasadniczo regulowane prawem wezwanego państwa członkowskiego.

Wykładnię tę potwierdzają również cele realizowane przez rozporządzenie 2020/1783, które zmierzają, jak już wskazano w pkt 42 niniejszego wyroku, do poprawy skuteczności i szybkości postępowań sądowych poprzez uproszczenie i usprawnienie mechanizmów współpracy między sądami państw członkowskich w zakresie przeprowadzania dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych w postępowaniach sądowych o charakterze transgranicznym. Rozporządzenie to ma zatem na celu zapewnienie prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości opartej na wysokim stopniu zaufania, jakie powinno istnieć między państwami członkowskimi.

Mając na względzie ten cel, rozporządzenie 2020/1783 ustanowiło system, który jest wiążący dla państw członkowskich, aby usunąć przeszkody, które mogą pojawić się w tej dziedzinie. Rozporządzenia tego nie można zatem interpretować w ten sposób, że ogranicza ono możliwości uzyskania dowodów znajdujących się w innych państwach członkowskich. Przeciwnie, ma ono na celu wzmocnienie tych możliwości poprzez wspieranie współpracy między sądami w tej dziedzinie (zob. podobnie wyroki: z dnia 17 lutego 2011 r., Weryński, C‑283/09, EU:C:2011:85, pkt 62; z dnia 6 września 2012 r., Lippens i in., C‑170/11, EU:C:2012:540, pkt 29; a także z dnia 21 lutego 2013 r., ProRail, C‑332/11, EU:C:2013:87, pkt 43, 44).

W tym kontekście art. 16 rozporządzenia 2020/1783, który wchodzi w zakres kontekstu mającego znaczenie dla wykładni art. 12 ust. 2 tego rozporządzenia, wymienia w sposób wyczerpujący podstawy odmowy pośredniego wykonania wniosku o przeprowadzenie dowodu. Ów wyczerpujący charakter wynika ponadto wyraźnie z motywu 16 rozporządzenia 2020/1783, który stanowi, że „w celu zapewnienia skuteczności niniejszego rozporządzenia okoliczności, w których można odmówić wykonania wniosku o przeprowadzenie dowodu, powinny być ograniczone do ściśle określonych wyjątkowych sytuacji” (zob. podobnie wyrok z dnia 17 lutego 2011 r., Weryński, C‑283/09, EU:C:2011:85, pkt 53).

Ponadto z powyższego wynika, że ponieważ takie podstawy odmowy pośredniego wykonania wniosku o przeprowadzenie środka dowodowego powinny być traktowane jako wyjątki, należy je interpretować ściśle (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).

Powinno tak być tym bardziej, że ustanowiony w rozporządzeniu 2020/1783 mechanizm współpracy sądowej w dziedzinie przeprowadzania dowodów w transgranicznych postępowaniach sądowych ma na celu, jak wynika z motywu 3 tego rozporządzenia, ułatwienie przeprowadzania dowodów, przyczyniając się jednocześnie do zmniejszenia opóźnień i kosztów ponoszonych przez osoby fizyczne i przedsiębiorstwa. W związku z tym mechanizm ten służy realizacji prawa do skutecznej ochrony sądowej.

W tych okolicznościach wykładnia art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783, która oznaczałaby dodanie podstawy odmowy wykonania wniosku o przeprowadzenie dowodu nieprzewidzianej w art. 16 tego rozporządzenia, mogłaby podważyć skuteczność systemu współpracy sądowej, jaki ustanawia wspomniane rozporządzenie w odniesieniu do przeprowadzania dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych między sądami państw członkowskich, którego jednym z istotnych elementów jest obowiązek przeprowadzenia co do zasady takich środków dowodowych.

Wynika z tego, że sąd wezwany, do którego wpłynął wniosek o przeprowadzenie dowodu przekazany przez sąd wzywający na podstawie art. 1 ust. 1 lit. a) i art. 12 rozporządzenia 2020/1783, powinien w celu zapewnienia skutecznej współpracy w przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych i handlowych przeprowadzić wnioskowaną czynność dowodową zgodnie z prawem procesowym wezwanego państwa członkowskiego. W tym względzie uprawnienie sądu wezwanego do odmowy przeprowadzenia takiego dowodu jest ograniczone wyłącznie do podstaw odmowy określonych w art. 16 tego rozporządzenia, przy czym w szczególności podstawy oparte na prawie materialnym państwa członkowskiego sądu wezwanego, w tym podstawy oparte na podstawowych zasadach prawa państwa sądu wezwanego, nie mogą uzasadniać odmowy przeprowadzenia dowodu w rozumieniu art. 12 rozporządzenia 2020/1783.

Wynika z tego, że do sądu wzywającego należy ocena, w świetle prawa materialnego jego państwa członkowskiego, warunków, w jakich można przeprowadzić środek dowodowy w celu uzyskania dowodu znajdującego się w innym państwie członkowskim. W niniejszej sprawie przesłanki te powinny zatem być oceniane nie przez sąd odsyłający w świetle art. 16‑11 francuskiego kodeksu cywilnego, lecz przez sąd wzywający w świetle włoskiego prawa materialnego.

W tym względzie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że to ostatnie prawo uznaje prawo osoby do poznania swego pochodzenia i zezwala w ramach postępowania sądowego mającego na celu ustalenie pochodzenia dziecka na przeprowadzenie pośmiertnego badania genetycznego po ekshumacji zwłok domniemanego rodzica.

Po trzecie, ponieważ stosowanie rozporządzenia 2020/1783 stanowi stosowanie prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty, sądy krajowe, które realizują współpracę na podstawie tego rozporządzenia, powinny przestrzegać wymogów wynikających z praw podstawowych w niej ustanowionych.

Jako instrument współpracy sądowej rozporządzenie 2020/1783 konkretyzuje bowiem w sprawach cywilnych i handlowych zasadę wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi, która ma w prawie Unii fundamentalne znaczenie, ponieważ umożliwia utworzenie i utrzymywanie przestrzeni bez granic wewnętrznych. Zasada ta wymaga w szczególności w odniesieniu do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, by każde z tych państw uznawało – z zastrzeżeniem wyjątkowych okoliczności – iż wszystkie inne państwa członkowskie przestrzegają prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych uznanych w tym prawie [opinia 2/13 (Przystąpienie Unii do EKPC) z dnia 18 grudnia 2014 r., EU:C:2014:2454, pkt 191].

Tym samym przy wykonywaniu prawa Unii państwa członkowskie mogą być zobowiązane na mocy tegoż właśnie prawa do przyjmowania domniemania co do przestrzegania praw podstawowych przez inne państwa członkowskie, tak że nie tylko nie mogą one żądać od innego państwa członkowskiego wyższego poziomu ochrony krajowej praw podstawowych od poziomu zapewnionego w prawie Unii, lecz także – z zastrzeżeniem wyjątkowych przypadków – nie mogą one sprawdzać, czy to inne państwo członkowskie rzeczywiście przestrzegało w konkretnym wypadku praw podstawowych zagwarantowanych przez Unię [opinia 2/13 (Przystąpienie Unii do EKPC) z dnia 18 grudnia 2014 r., EU:C:2014:2454, pkt 192].

Jak wynika z pkt 43 niniejszego wyroku, zgodnie z rozporządzeniem 2020/1783 to do sądu wzywającego należy określenie, zgodnie z prawem jego państwa członkowskiego, środka dowodowego, który należy przeprowadzić w toczącym się przed nim postępowaniu sądowym. W związku z tym wyłącznie do tego sądu wzywającego należy również zbadanie, czy jego decyzja o zarządzeniu takiego środka jest zgodna z prawami podstawowymi gwarantowanymi przez Unię.

W niniejszej sprawie, w świetle okoliczności sporu w postępowaniu głównym streszczonych w pkt 19 niniejszego wyroku, wydaje się, że rozpatrywany środek dowodowy, a mianowicie ekshumacja zwłok domniemanego ojca połączona z pobraniem DNA na potrzeby danego badania genetycznego, został zarządzony dopiero po tym, jak uznane przez tego ojca dzieci odmówiły poddania się badaniom niezbędnym do przeprowadzenia opinii hematologicznej pozwalającej na ustalenie, czy powód w postępowaniu głównym posiada cechy genetyczne odpowiadające cechom genetycznym pozwanych w postępowaniu głównym, i po złożeniu przez nich wniosku o przeprowadzenie badania genetycznego na zwłokach ich ojca w miejscu, gdzie spoczywają jego szczątki.

W tym względzie należy zauważyć, że art. 7 Karty, dotyczący prawa każdego do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, domu i komunikowania się, zawiera co najmniej te same gwarancje co gwarancje przewidziane w art. 8 EKPC, które zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty należy uwzględnić jako próg minimalnej ochrony (zob. podobnie wyrok z dnia 4 października 2024 r., Mirin, C‑4/23, EU:C:2024:845, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącym art. 8 EKPC prawo do tożsamości uznaje się za integralną część pojęcia życia prywatnego, które obejmuje również prawo danej osoby do poznania i uznania jej pochodzenia. Zgodnie bowiem z tym orzecznictwem interes osób starających się wykazać swoje pochodzenie w uzyskaniu informacji, które są im niezbędne do odkrycia prawdy co do ważnego aspektu ich tożsamości osobistej, stanowi interes życiowy chroniony przez EKPC, nawet jeśli interes ten należy wyważyć z prawem osób trzecich do nienaruszalności zwłok zmarłego, prawem do poszanowania zmarłych oraz interesem publicznym w ochronie pewności prawa [zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawie Jäggi przeciwko Szwajcarii, CE:ECHR:2006:0713JUD005875700, §§ 38, 39].

W tym kontekście Europejski Trybunał Praw Człowieka zauważył już, że ochrona interesów domniemanego rodzica nie może sama w sobie stanowić argumentu wystarczającego do pozbawienia osoby, która zamierza ustalić swoje pochodzenie, praw przysługujących jej w świetle art. 8 EKPC. Orzekł on w szczególności, że w świetle okoliczności danej sprawy odmowa przeprowadzenia pośmiertnego badania genetycznego oparta na braku wyraźnej i uprzedniej zgody domniemanego rodzica biologicznego stanowi nieuzasadnione naruszenie prawa powoda do poznania swojego pochodzenia [zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 16 czerwca 2011 r. w sprawie Pascaud przeciwko Francji, CE:ECHR:2011:0616JUD001953508, §§ 64, 65, 68].

Tymczasem, jeżeli chodzi o wątpliwości sądu odsyłającego co do poszanowania prawa do godności ludzkiej ustanowionego w art. 1 Karty, nic w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wskazuje na to, że przy wyważaniu konkurencyjnych interesów w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym Tribunale di Genova (sąd w Genui) nie uwzględnił należycie tego prawa.

Ponadto wystarczy stwierdzić, że w niniejszej sprawie żadna okoliczność nie pozwala przypuszczać, iż chodzi o wyjątkowy przypadek w rozumieniu orzecznictwa Trybunału przypomnianego w pkt 62 i 63 niniejszego wyroku, w którym sąd wezwany miałby prawo zakwestionować okoliczność, że środek dowodowy będący przedmiotem postępowania głównego jest zgodny z prawami podstawowymi gwarantowanymi przez Unię.

Z uwagi na ogół powyższych rozważań na przedstawione pytania trzeba odpowiedzieć w ten sposób, iż art. 12 ust. 2 rozporządzenia 2020/1783 w świetle art. 1 i 7 Karty należy interpretować w ten sposób, iż nie pozwala on wezwanemu sądowi na odmowę wykonania wniosku o przeprowadzenie czynności mającej na celu uzyskanie dowodu w postaci pobrania próbki materiału genetycznego dokonanego po ekshumacji zwłok domniemanego rodzica, przekazanego na podstawie tego rozporządzenia przez sąd wzywający w ramach sporu dotyczącego pochodzenia dziecka, ze względu na to, że przepis prawa materialnego państwa członkowskiego sądu wezwanego zakazuje pozyskania takiego dowodu.

W przedmiocie kosztów

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 12 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1783 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych (przeprowadzanie dowodów), w świetle art. 1 i 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej,

należy interpretować w ten sposób, że:

nie pozwala on wezwanemu sądowi na odmowę wykonania wniosku o przeprowadzenie czynności mającej na celu przeprowadzenie dowodu w postaci pobrania próbki materiału genetycznego dokonanego po ekshumacji zwłok domniemanego rodzica, przekazanego na podstawie tego rozporządzenia przez sąd wzywający w ramach sporu dotyczącego pochodzenia dziecka, ze względu na to, że przepis prawa materialnego państwa członkowskiego sądu wezwanego zakazuje przeprowadzenia takiego dowodu.

Podpisy

* Język postępowania: francuski.

i Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.