Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 stycznia 2026 r., C-286/24

Sygn. akt C-286/24

62024CJ0286

WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)

z dnia 29 stycznia 2026 r. ( *1 )

Odesłanie prejudycjalne – Powództwa o odszkodowanie w prawie krajowym za naruszenia przepisów prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej – Dyrektywa 2014/104/UE – Artykuł 5 ust. 1 – Zakres stosowania – Specjalne powództwo o ustalenie dotyczące ujawnienia dokumentów poprzedzające ewentualne wniesienie powództwa o odszkodowanie – Ocena uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego

W sprawie C‑286/24

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) postanowieniem z dnia 4 marca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 23 kwietnia 2024 r., w postępowaniu:

Meliá Hotels International, S.A.

przeciwko

Associação Ius Omnibus,

TRYBUNAŁ (druga izba),

w składzie: K. Jürimäe (sprawozdawczyni), prezeska izby, K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego drugiej izby, F. Schalin, M. Gavalec i Z. Csehi, sędziowie,

rzecznik generalny: M. Szpunar,

sekretarz: A. Calot Escobar,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–

w imieniu Meliá Hotels International, S.A. – F. Aguilar de Carvalho, T.L. Faria i G. Neves Lima, advogados,

w imieniu Associação Ius Omnibus – M. Sousa Ferro, advogado,

w imieniu rządu portugalskiego – C. Alves i P. Barros da Costa, w charakterze pełnomocników,

w imieniu Komisji Europejskiej – S. Baches Opi i P. Caro de Sousa, w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 czerwca 2025 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 5 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego (Dz.U. 2014, L 349, s. 1).

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Meliá Hotels International, S.A. (zwaną dalej „spółką Meliá”) a Associação Ius Omnibus (stowarzyszeniem Ius Omnibus, zwanym dalej „Ius Omnibus”) w ramach powództwa szczególnego o ustalenie wniesionego przez to stowarzyszenie w celu ujawnienia dokumentów związanych z naruszeniem prawa konkurencji popełnionym przez spółkę Meliá.

Ramy prawne

Prawo Unii

Rozporządzenie (WE) nr 1/2003

Artykuł 7 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), zatytułowany „Stwierdzenie i zaprzestanie naruszenia”, w ust. 1 zdanie pierwsze stanowi:

„Jeżeli Komisja, działając z urzędu lub na wniosek, stwierdzi naruszenie art. [101] lub [102 TFUE], może w drodze decyzji nakazać przedsiębiorstwom lub związkom przedsiębiorstw, których sprawa dotyczy, by zaprzestały takiego naruszenia”.

Artykuł 16 tego rozporządzenia, zatytułowany „Jednolite stosowanie wspólnotowego prawa konkurencji”, stanowi w ust. 1:

„Jeżeli krajowe sądy orzekają w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy art. [101] lub [102 TFUE], które są już przedmiotem decyzji Komisji [Europejskiej], nie mogą wydawać decyzji sprzecznych z decyzją wydaną przez Komisję. Sądy muszą również unikać wydawania decyzji pozostających w sprzeczności z decyzją rozważaną przez Komisję w trakcie postępowania, które Komisja wszczęła. W tym celu sąd krajowy może rozważyć, czy konieczne jest zawieszenie toczącego się postępowania. Obowiązek ten pozostaje bez uszczerbku dla praw i obowiązków wynikających z art. [267 TFUE]”.

Dyrektywa 2014/104

Motywy 6, 14–16, 22, 27 i 47 dyrektywy 2014/104 mają następujące brzmienie:

„(6)

Aby egzekwowanie prawa na drodze prywatnoprawnej na mocy prawa cywilnego oraz egzekwowanie prawa na drodze publicznoprawnej przez organy ochrony konkurencji było skuteczne, oba te narzędzia muszą ze sobą współdziałać w celu zapewnienia jak największej skuteczności reguł konkurencji. […]

[…]

(14)

Powództwa o odszkodowanie z tytułu szkody wynikającej z naruszenia unijnego lub krajowego prawa konkurencji zwykle wymagają przeprowadzenia złożonych analiz stanu faktycznego i analiz ekonomicznych. Dowody niezbędne do udowodnienia zasadności roszczenia często są w posiadaniu wyłącznie strony przeciwnej lub osób trzecich i nie są w wystarczającym stopniu znane ani dostępne powodowi. W takiej sytuacji surowe wymogi prawne nakazujące powodowi szczegółowe przedstawienie na początku postępowania wszystkich faktycznych okoliczności sprawy oraz przedłożenie dokładnie określonych środków dowodowych mogą nadmiernie utrudnić skuteczne korzystanie z gwarantowanego w TFUE prawa do odszkodowania.

(15)

Dowody są ważnym elementem dochodzenia odszkodowania z tytułu szkód wynikających z naruszenia unijnego lub krajowego prawa konkurencji. Ponieważ jednak sprawy z zakresu prawa konkurencji charakteryzuje asymetria w dostępie do informacji, należy zapewnić powodom prawo skutecznego żądania ujawnienia dowodów dotyczących ich sprawy, bez konieczności wskazywania przez nich konkretnych materiałów dowodowych. Aby zapewnić stronom równe szanse, środki te powinny być udostępnione również pozwanym w postępowaniach o odszkodowanie, tak aby mogli oni zwrócić się o ujawnienie dowodów przez powoda. Sądy krajowe powinny również mieć możliwość nakazania ujawnienia dowodów przez osoby trzecie, w tym organy publiczne. […]

(16)

Na wniosek strony sądy krajowe powinny mieć możliwość, pod ich ścisłą kontrolą, nakazać, by ujawnione zostały konkretne środki dowodowe lub dowody konkretnej kategorii, szczególnie w odniesieniu do konieczności i proporcjonalności środka nakazującego ujawnienie. Z wymogu proporcjonalności wynika, że procedurę wydania nakazu ujawnienia dowodów można wszcząć dopiero wówczas, gdy powód uprawdopodobni na podstawie racjonalnie dostępnych mu faktów, że poniósł szkodę spowodowaną przez pozwanego. […]

(22)

Aby zapewnić skuteczną ochronę prawa do odszkodowania, nie jest konieczne, aby ujawniać powodowi wszystkie dokumenty związane z postępowaniem na mocy art. 101 lub 102 TFUE jedynie z powodu, że powód zamierza wytoczyć powództwo o odszkodowanie, gdyż jest bardzo mało prawdopodobne, że powództwo to będzie musiało się opierać na wszystkich dowodach z akt związanych z tym postępowaniem.

(27)

Przewidziane w niniejszej dyrektywie przepisy o ujawnieniu dokumentów innych niż oświadczenia przedsiębiorców w ramach programu łagodzenia kar i propozycje ugodowe zapewniają osobom poszkodowanym wystarczająco dużo innych możliwości uzyskania dostępu do istotnych dowodów niezbędnych im do przygotowania powództwa o odszkodowanie. […]

(47)

Aby zaradzić kwestii asymetrii w dostępie do informacji i niektórym problemom związanym z ustalaniem wysokości szkody wynikającej z naruszenia prawa konkurencji oraz aby zapewnić skuteczność roszczeń odszkodowawczych, należy domniemywać, że naruszenie popełnione przez kartel spowodowało szkodę, w szczególności na skutek wpływu na ceny. W zależności od okoliczności sprawy kartel prowadzi do podwyższenia cen lub uniemożliwia obniżenie cen, które nastąpiłoby, gdyby naruszenie nie miało miejsca. Takie domniemanie nie powinno obejmować konkretnej wartości szkody. Sprawcy naruszenia powinni mieć prawo wzruszyć to domniemanie. Takie wzruszalne domniemanie należy ograniczyć do karteli z uwagi na ich tajny charakter, który zwiększa asymetrię w dostępie do informacji i utrudnia powodom uzyskanie dowodów niezbędnych do dowiedzenia szkody”.

Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Przedmiot i zakres”, stanowi:

„1. Niniejsza dyrektywa ustanawia określone przepisy niezbędne do zapewnienia, by każdy, kto poniósł szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji przez przedsiębiorstwo lub związek przedsiębiorstw, mógł skutecznie korzystać z prawa dochodzenia od tego przedsiębiorstwa lub związku pełnego odszkodowania z tytułu tej szkody. Ustanawia ona przepisy sprzyjające niezakłóconej konkurencji na rynku wewnętrznym oraz usuwające przeszkody w jego właściwym działaniu, zapewniając równoważną ochronę w całej Unii każdemu, kto poniósł taką szkodę.

2. Niniejsza dyrektywa ustanawia przepisy służące skoordynowaniu egzekwowania reguł konkurencji przez organy ochrony konkurencji oraz egzekwowania tych reguł podczas dochodzenia roszczeń odszkodowawczych przed sądami krajowymi”.

Artykuł 2 pkt 4 i 14 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„Do celów niniejszej dyrektywy zastosowanie mają następujące definicje:

»powództwo o odszkodowanie« oznacza powództwo na mocy prawa krajowego, za pomocą którego przed sądem krajowym dochodzone jest roszczenie odszkodowawcze przez domniemanego poszkodowanego lub przez osobę występującą w imieniu co najmniej jednego domniemanego poszkodowanego – o ile prawo Unii lub prawo krajowe przewidują taką możliwość – lub przez osobę fizyczną lub prawną, która wstąpiła w prawa domniemanego poszkodowanego, w tym osobę, która nabyła roszczenie;

14)

»kartel« oznacza porozumienie lub uzgodnione praktyki co najmniej dwóch konkurentów zmierzające do koordynowania działań konkurencyjnych na rynku lub do wpływania na istotne czynniki konkurencji poprzez takie praktyki, jak – choć niewyłącznie – ustalanie lub koordynowanie cen nabycia lub sprzedaży lub innych warunków transakcji handlowych […]”.

Artykuł 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Ujawnianie dowodów”, stanowi w ust. 1–3 i 8:

„1. Państwa członkowskie zapewniają, by w postępowaniu o odszkodowanie w Unii na wniosek powoda przedstawiającego uzasadnienie zawierające racjonalnie dostępne fakty i dowody, które są wystarczające do uprawdopodobnienia jego roszczenia odszkodowawczego, sądy krajowe miały możliwość nakazać pozwanemu lub osobie trzeciej ujawnienie istotnych dowodów, które znajdują się w ich dyspozycji – zgodnie z warunkami określonymi w niniejszym rozdziale. Państwa członkowskie zapewniają, aby sądy krajowe miały możliwość, na wniosek pozwanego, nakazać powodowi lub osobie trzeciej ujawnienie istotnych dowodów.

2. Państwa członkowskie zapewniają, by sądy krajowe miały możliwość nakazać ujawnienie dokładnie określonych środków dowodowych lub istotnych kategorii dowodów jak najdokładniej i jak najwęziej określonych w oparciu o racjonalnie dostępne fakty przedstawione w uzasadnieniu.

3. Państwa członkowskie zapewniają, by sądy krajowe ograniczały ujawnianie dowodów, tak by było ono proporcjonalne. Ustalając, czy ujawnienie dowodów, o które wnioskuje strona, jest proporcjonalne, sądy krajowe biorą pod uwagę uzasadnione interesy wszystkich zainteresowanych stron i osób trzecich. W szczególności biorą one pod uwagę:

stopień, w jakim roszczenie lub argumentacja strony pozwanej są potwierdzone dostępnymi faktami i dowodami uzasadniającymi wniosek o ujawnienie dowodów;

zakres i koszt ujawnienia dowodów, szczególnie dla zainteresowanych osób trzecich, w tym by zapobiec ogólnemu wyszukiwaniu informacji, które prawdopodobnie nie byłyby istotne dla stron postępowania;

to, czy w dowodach, które mają zostać ujawnione, znajdują się informacje poufne, szczególnie dotyczące osób trzecich, oraz sposób ochrony takich informacji poufnych.

8. Bez uszczerbku dla ust. 4 i 7 oraz art. 6 niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody dla utrzymania w mocy lub wprowadzenia przez państwa członkowskie przepisów prowadzących do szerszego ujawniania dowodów”.

Artykuł 6 dyrektywy 2014/104, zatytułowany „Ujawnianie dowodów znajdujących się w aktach organu ochrony konkurencji”, stanowi w ust. 4 lit. b):

„Oceniając, zgodnie z art. 5 ust. 3, proporcjonalność nakazu ujawnienia informacji, sądy krajowe biorą dodatkowo pod uwagę:

czy strona wnioskująca o ujawnienie czyni to w związku z powództwem o odszkodowanie wniesionym przed sąd krajowy […]”.

Artykuł 17 tej dyrektywy, zatytułowany „Ustalanie wysokości szkody”, przewiduje w ust. 2:

„Domniemywa się, że naruszenia kartelowe wyrządzają szkodę. Sprawca naruszenia ma prawo obalić to domniemanie”.

Prawo portugalskie

Dyrektywa 2014/104 została transponowana do prawa portugalskiego przez Lei n.o 23/2018 (ustawę nr 23/2018) z dnia 5 czerwca 2018 r. (Diário da República, 1.a série, nr 290 z dnia 5 czerwca 2018 r.).

Artykuł 12 ustawy nr 23/2018, zatytułowany „Ujawnianie środków dowodowych w ramach powództwa o odszkodowanie”, stanowi w ust. 1–4:

„1. Sąd może, na wniosek każdej ze stron postępowania wszczętego powództwem o odszkodowanie, nakazać drugiej stronie lub osobie trzeciej, w tym podmiotom publicznym, ujawnienie środków dowodowych znajdujących się w ich posiadaniu, z zastrzeżeniem ograniczeń określonych w niniejszym rozdziale.

2. Wniosek, o którym mowa w poprzednim ustępie, opiera się na racjonalnie dostępnych faktach i środkach dowodowych wystarczających do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego lub obrony przed tym roszczeniem oraz wskazuje fakty, które mają zostać udowodnione.

3. Wniosek określa w sposób możliwie najbardziej precyzyjny i ścisły środki dowodowe lub kategorie dowodów, o których ujawnienie się wnosi, na podstawie danych faktycznych, na których jest on oparty.

4. Sąd nakazuje ujawnienie środków dowodowych, jeżeli uzna to za proporcjonalne i istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, przy czym oddala się wnioski zmierzające do bezkrytycznego wyszukiwania informacji”.

Artykuł 13 tej ustawy, zatytułowany „Dostęp do środków dowodowych przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie”, stanowi:

„1. Kto, zgodnie z brzmieniem i do celów art. 573–576 kodeksu cywilnego, pragnie uzyskać informacje lub ujawnienie środków dowodowych, w tym tych, których osoba znajdująca się w ich posiadaniu nie chce mu ujawnić, może, uzasadniając konieczność zastosowania tego środka i z zastrzeżeniem innych ograniczeń określonych w niniejszym rozdziale, zwrócić się do właściwego sądu o wezwanie osoby, która odmówiła ich ujawnienia, do ich ujawnienia w dniu, o godzinie i w miejscu wyznaczonych przez sąd, na warunkach przewidzianych w art. 1045–1047 kodeksu postępowania cywilnego.

2. Przepisy ust. 2–9 poprzedniego artykułu stosuje się odpowiednio do wniosków o udzielenie dostępu, o których mowa w poprzednim ustępie”.

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

W dniu 21 lutego 2020 r. Komisja wydała decyzję C(2020) 893 final dotyczącą postępowania na mocy art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG [sprawa AT.40528 – Meliá (Holiday Pricing)], której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 2 czerwca 2020 r. (Dz.U. 2020, C 182, s. 9).

W decyzji tej, skierowanej do spółki Meliá, Komisja stwierdziła, że w okresie od 1 stycznia 2014 r. do 31 grudnia 2015 r. spółka Meliá naruszyła art. 101 TFUE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r. (Dz.U. 1994, L 1, s. 3) w ten sposób, że wprowadziła w życie w drodze umowy praktyki wertykalne, które różnicują konsumentów ze względu na ich przynależność państwową lub państwo zamieszkania, ograniczając w ten sposób aktywną i pasywną sprzedaż zakwaterowania w hotelach, którymi zarządza lub których jest właścicielem, konsumentom pochodzącym z określonych przez siebie państw członkowskich lub w nich zamieszkałym.

Ius Omnibus wniosło do właściwego sądu pierwszej instancji specjalne powództwo o ustalenie na podstawie art. 13 ustawy nr 23/2018. Powództwo to miało na celu uzyskanie ujawnienia dokumentów znajdujących się w posiadaniu spółki Meliá, które Ius Omnibus uważało za konieczne do ustalenia i udowodnienia, po pierwsze, zakresu i skutków praktyki antykonkurencyjnej stwierdzonej przez Komisję, a po drugie, szkody wyrządzonej konsumentom w wyniku tej praktyki i jej obliczenia. Ius Omnibus podkreśliło, że powództwo to poprzedza ewentualne wniesienie powództwa zbiorowego o odszkodowanie, które zamierzało ono wnieść, korzystając z prawa do wniesienia skargi powszechnej w imieniu poszkodowanych konsumentów zamieszkałych w Portugalii, w przypadku gdyby na podstawie żądanych dokumentów mogło wykazać naruszenie interesów tych konsumentów, którego przyczyną była stwierdzona przez Komisję praktyka antykonkurencyjna spółki Meliá.

Sąd ów uwzględnił specjalne powództwo o ustalenie wniesione przez Ius Omnibus. Po rozpatrzeniu apelacji wniesionej przez spółkę Meliá Tribunal da Relação (sąd apelacyjny, Portugalia) utrzymał w mocy, w całości, wyrok wydany w pierwszej instancji.

Spółka Meliá wniosła zatem skargę kasacyjną do Supremo Tribunal de Justiça (sądu najwyższego, Portugalia), będącego sądem odsyłającym.

Sąd ten podkreśla, że do niego należy dokonanie po raz pierwszy wykładni art. 5 ust. 1–3 dyrektywy 2014/104 oraz art. 12 i 13 ustawy nr 23/2018, która transponowała tę dyrektywę do portugalskiego porządku prawnego. Zdaniem tego sądu konieczne jest w tym względzie określenie, w jaki sposób należy oceniać kryteria uprawdopodobnienia, niezbędności i proporcjonalności w kontekście specjalnego powództwa o ustalenie mającego na celu ujawnienie dokumentów, takiego jak powództwo wniesione przez Ius Omnibus. Wspomniany sąd zastanawia się w szczególności, czy samo powołanie się na decyzję Komisji jest wystarczające dla uzasadnienia ujawnienia żądanych dokumentów.

W tych okolicznościach Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)

Czy art. 5 ust. 1 dyrektywy [2014/104] ma zastosowanie do pozwu o udzielenie dostępu do dowodów przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie w rozumieniu art. 2 pkt 4 tej dyrektywy?

W przypadku odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie:

Czy wymóg uprawdopodobnienia szkody wynikający z art. 5 ust. 1 dyrektywy [2014/104] zawsze wymaga od powoda wykazania, że w danej sprawie bardziej prawdopodobne jest wyrządzenie szkody reprezentowanym konsumentom, w tym przypadku zamieszkałym w Portugalii, niż odwrotnie?

Czy sądy krajowe mogą opierać kryterium uprawdopodobnienia szkody w rozumieniu art. 5 ust. 1 dyrektywy [2014/104] wyłącznie na istnieniu decyzji właściwych organów ochrony konkurencji? W szczególności, jaki wpływ na tę ocenę ma fakt, że chodzi o decyzję wydaną w postępowaniu ugodowym dotyczącą wertykalnego naruszenia europejskiego prawa konkurencji?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego

Na wstępie należy w tym względzie przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytanie (zob. wyroki: z dnia 17 lipca 1997 r., Krüger,C‑334/95, EU:C:1997:378, pkt 22, 23; z dnia 28 listopada 2000 r., Roquette Frères,C‑88/99, EU:C:2000:652, pkt 18; z dnia 16 lutego 2023 r., Tráficos Manuel Ferrer,C‑312/21, EU:C:2023:99, pkt 31).

W niniejszym przypadku należy wskazać, że – jak zauważył rzecznik generalny w pkt 23 opinii – pytanie pierwsze wpisuje się w kontekst prawa portugalskiego, które wyraźnie przewiduje możliwość złożenia wniosku o ujawnienie dowodów przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie za szkodę poniesioną w wyniku naruszenia prawa konkurencji. W niniejszej sprawie nie ma zatem potrzeby ustalania, czy dyrektywa 2014/104 nakłada na państwa członkowskie obowiązek przewidzenia takiej możliwości.

Należy natomiast ustalić, czy powództwo poprzedzające mające na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych przed ewentualnym wniesieniem powództwa o odszkodowanie, jeżeli jest przewidziane w prawie krajowym, wchodzi w zakres art. 5 ust. 1 tej dyrektywy.

W tych okolicznościach należy uznać, że poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie do powództwa poprzedzającego mającego na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie w rozumieniu art. 2 pkt 4 tej dyrektywy, jeżeli takie powództwo poprzedzające jest przewidziane w prawie krajowym.

W tym względzie należy przypomnieć, że art. 5 wspomnianej dyrektywy ustanawia pewną liczbę reguł o charakterze ogólnym w dziedzinie ujawniania dowodów w postępowaniach dotyczących powództw o odszkodowanie za naruszenia prawa konkurencji (wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., RegioJet,C‑57/21, EU:C:2023:6, pkt 55).

Zgodnie z art. 5 ust. 1 akapit pierwszy zdanie pierwsze dyrektywy 2014/104 państwa członkowskie zapewniają, by w postępowaniu o odszkodowanie w Unii na wniosek powoda przedstawiającego uzasadnienie zawierające racjonalnie dostępne fakty i dowody, które są wystarczające do uprawdopodobnienia jego roszczenia odszkodowawczego, sądy krajowe miały możliwość nakazać pozwanemu lub osobie trzeciej ujawnienie istotnych dowodów, które znajdują się w ich dyspozycji – zgodnie z warunkami określonymi w rozdziale II tej dyrektywy, dotyczącym ujawniania dowodów.

Do celów wykładni tego przepisu należy, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, uwzględnić nie tylko brzmienie przepisu prawa Unii, który ma być interpretowany, ale również jego kontekst i cele regulacji, której część on stanowi (zob. wyroki: z dnia 17 listopada 1983 r., Merck,292/82, EU:C:1983:335, pkt 12; z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in., C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).

W pierwszej kolejności, co się tyczy wykładni literalnej art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, należy zauważyć, że brzmienie tego przepisu różni się w zależności od wersji językowych.

Otóż w niektórych wersjach językowych tego przepisu użyte jest wyrażenie oznaczające „postępowania dotyczące powództw o odszkodowanie”, w szczególności w wersji francuskiej („procédures relatives aux actions en dommages et intérêts”), hiszpańskiej („procedimientos relativos a acciones por daños”), czeskiej („řízeních týkajících se žaloby o náhradu škody”), estońskiej („kahju hüvitamise hagiga seotud menetluses”), angielskiej („proceedings relating to an action for damages in the Union”) i włoskiej („procedimenti relativi a un’azione per il risarcimento del danno”). W tych wersjach przepis art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 jest więc sformułowany w sposób szeroki ze względu na użycie wyrażenia o charakterze nieokreślonym „postępowania dotyczące”. Przepis ten może zatem obejmować, poza powództwem o odszkodowanie sensu stricto w rozumieniu art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104, powództwo poprzedzające to powództwo, takie jak powództwo mające na celu uzyskanie na podstawie prawa krajowego środków dowodowych związanych z przyszłym powództwem o odszkodowanie.

Jednak inne wersje językowe art. 5 ust. 1 tej dyrektywy, takie jak wersja w języku greckim („διαδικασίες αγωγής αποζημίωσης”) lub polskim („w postępowaniu o odszkodowanie”) są sformułowane w sposób węższy, ponieważ odnoszą się, odpowiednio, do „postępowań w sprawie powództwa o odszkodowanie” lub „postępowania o odszkodowanie”. Wyrażenia te można rozumieć w ten sposób, że przepis ten nie ma zastosowania do powództwa poprzedzającego powództwo o odszkodowanie i mającego na celu uzyskanie dokumentów dowodowych.

W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sformułowania użytego w jednej z wersji językowych przepisu prawa Unii nie można traktować jako jedynej podstawy wykładni tego przepisu lub przyznawać mu w tym zakresie pierwszeństwa względem innych wersji językowych. Konieczność jednolitej wykładni i jednolitego stosowania wszystkich przepisów prawa Unii wyklucza ich rozpatrywanie w jednej, w oderwaniu od innych, wersji językowej i wymaga interpretowania ich z uwzględnieniem ogólnej systematyki i celu regulacji, której część przepis ten stanowi [zob. podobnie wyroki: z dnia 12 listopada 1969 r., Stauder,29/69, EU:C:1969:57, pkt 2, 3; a także z dnia 29 lutego 2024 r., Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (Późniejsza konwersja religijna),C‑222/22, EU:C:2024:192, pkt 42].

W drugiej kolejności, co się tyczy kontekstu, w jaki jest wpisany art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, należy zauważyć, po pierwsze, że jak wynika z tytułu tej dyrektywy i jej art. 1, wspomniana dyrektywa ustanawia określone przepisy niezbędne do zapewnienia, by każdy, kto poniósł szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji, mógł skutecznie korzystać z prawa dochodzenia pełnego odszkodowania, oraz ustanawia przepisy służące skoordynowaniu egzekwowania reguł konkurencji przez organy ochrony konkurencji oraz egzekwowania tych reguł podczas dochodzenia roszczeń odszkodowawczych przed sądami krajowymi.

Mając na uwadze art. 1 dyrektywy 2014/104, Trybunał orzekł już, że przedmiotowy zakres stosowania tej dyrektywy jest ograniczony wyłącznie do powództw o odszkodowanie wnoszonych z tytułu naruszeń reguł konkurencji i nie obejmuje innych rodzajów powództw mających za przedmiot naruszenia przepisów prawa konkurencji (zob. podobnie wyrok z dnia 20 kwietnia 2023 r., Repsol Comercial de Productos Petrolíferos,C‑25/21, EU:C:2023:298, pkt 30, 31). O ile Trybunał zamierzał w ten sposób wyłączyć z zakresu stosowania tej dyrektywy w szczególności powództwa o stwierdzenie nieważności wnoszone na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE, o tyle nie wypowiedział się jednak w przedmiocie stosowania tej dyrektywy – a w szczególności jej art. 5 ust. 1 – do powództw poprzedzających powództwa o odszkodowanie i mających na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych.

Po drugie, należy wskazać, że określone przepisy dyrektywy 2014/104 wyrażają wolę prawodawcy Unii, aby nie wyłączać z zakresu stosowania tej dyrektywy owych powództw poprzedzających.

W tym względzie w art. 6 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2014/104 dotyczącym dowodów znajdujących się w aktach organu ochrony konkurencji uściślono bowiem, że gdy sądy krajowe badają proporcjonalność nakazu ujawnienia informacji zgodnie z art. 5 ust. 3 tej dyrektywy, biorą dodatkowo pod uwagę, czy „strona wnioskująca o ujawnienie czyni to w związku z powództwem o odszkodowanie wniesionym przed sąd krajowy”.

W tym kontekście motyw 22 dyrektywy 2014/104 wymienia wyraźnie, aby zapewnić skuteczną ochronę prawa do odszkodowania, ujawnienie dokumentów powodowi, który „zamierza wytoczyć powództwo o odszkodowanie”. Podobnie motyw 27 tej dyrektywy podkreśla jeszcze wyraźniej, że przewidziane w tej dyrektywie przepisy o ujawnieniu dokumentów zapewniają osobom poszkodowanym możliwość uzyskania dostępu do istotnych dokumentów niezbędnych do „przygotowania powództwa o odszkodowanie”.

Prawodawca Unii nie zamierzał zatem co do zasady wyłączyć z zakresu stosowania dyrektywy 2014/104 wszelkich powództw poprzedzających zmierzających do uzyskania dostępu do środków dowodowych przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie zmierzającego do uzyskania odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji. Przeciwnie, okazuje się, że – przynajmniej w pewnych okolicznościach – dyrektywa ta wyraźnie obejmuje przypadek, gdy wniosek o ujawnienie dowodów zostaje złożony przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie w celu przygotowania tego powództwa.

Elementy te potwierdzają więc szeroką wykładnię art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, zgodnie z którą przepis ten ma zastosowanie do powództwa poprzedzającego, mającego na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie, jeżeli powództwo takie jest przewidziane w prawie krajowym.

W trzeciej kolejności cele realizowane przez dyrektywę 2014/104 również mogą stanowić potwierdzenie takiej wykładni.

W tym względzie należy przypomnieć, że przyjmując dyrektywę 2014/104, prawodawca Unii wyszedł z założenia, że walka z antykonkurencyjnymi zachowaniami podejmowana z inicjatywy sfery publicznej, czyli Komisji i krajowych organów ochrony konkurencji, nie była wystarczająca do zapewnienia pełnego poszanowania art. 101 i 102 TFUE i że należy ułatwić sferze prywatnej możliwość przyczynienia się do realizacji tego celu, jak pokazuje motyw 6 tej dyrektywy (wyrok z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in., C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 55).

Osiągnięcie tych celów zakładało zastosowanie narzędzi pozwalających zaradzić asymetrii w dostępie do informacji między stronami sporów dotyczących odszkodowania za szkody wynikające z naruszenia prawa konkurencji, charakteryzującej co do zasady te spory na niekorzyść poszkodowanego, jak przypomniano w motywie 15 dyrektywy 2014/104, i utrudniającej mu uzyskanie informacji niezbędnych do wytoczenia powództwa o odszkodowanie (zob. podobnie wyrok z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in., C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 32, 59).

Artykuł 5 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2014/104 ma właśnie na celu zaradzenie tej asymetrii w dostępie do informacji w zakresie, w jakim zobowiązuje on państwa członkowskie do przyznania sądom krajowym szczególnych uprawnień w ramach rozpatrywania sporów dotyczących powództw o odszkodowanie mających na celu uzyskanie odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku naruszeń prawa konkurencji (zob. podobnie wyroki: z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in., C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 32; a także z dnia 12 stycznia 2023 r., RegioJet,C‑57/21, EU:C:2023:6, pkt 41).

Tymczasem wykładnia art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 oznaczająca, że ma on zastosowanie wyłącznie do powództw o odszkodowanie sensu stricto, z wyłączeniem powództw poprzedzających przewidzianych w prawie krajowym i mających na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych, byłaby sprzeczna z celami tej dyrektywy polegającymi na ułatwieniu korzystania z prawa do odszkodowania, ze względu na konieczność zaradzenia charakteryzującej te spory asymetrii w dostępie do informacji, i na zapewnieniu w ten sposób skutecznego egzekwowania prawa konkurencji na drodze prywatnoprawnej.

Powództwo poprzedzające zmierzające do uzyskania dostępu do środków dowodowych przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie może bowiem właśnie przyczynić się do skuteczności tego ostatniego powództwa i zaradzić tej asymetrii w dostępie do informacji.

Taka wykładnia pozwala również chronić uzasadnione interesy wszystkich zainteresowanych stron i osób trzecich.

Tak więc, jeżeli takie powództwo poprzedzające jest objęte zakresem stosowania art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, podlega ono ogólnym przepisom w dziedzinie ujawniania dowodów w postępowaniach dotyczących powództw o odszkodowanie z tytułu naruszeń prawa konkurencji przewidzianych w art. 5 tej dyrektywy. Artykuł ten ustanawia w ust. 2 i 3 – w celu zapewnienia skutecznego korzystania z prawa do odszkodowania, a jednocześnie uniknięcia nadużywania takich powództw – mechanizm wyważenia uzasadnionych interesów wszystkich zainteresowanych stron i osób trzecich, pod ścisłą kontrolą sądów krajowych rozpatrujących sprawę (zob. podobnie wyrok z dnia 10 listopada 2022 r., PACCAR i in., C‑163/21, EU:C:2022:863, pkt 57, 64).

Poddanie przewidzianych w prawie krajowym powództw poprzedzających mających na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych przed wytoczeniem powództwa o odszkodowanie tym przepisom o charakterze ogólnym pozwala zatem zapobiec „poszukiwaniom o charakterze rozpoznawczym”, czyli zgodnie z art. 5 ust. 3 lit. b) wspomnianej dyrektywy ogólnemu wyszukiwaniu informacji, które prawdopodobnie nie byłyby istotne dla stron postępowania.

W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie pierwsze brzmi: art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie do powództwa poprzedzającego mającego na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie w rozumieniu art. 2 pkt 4 tej dyrektywy, jeżeli takie powództwo poprzedzające jest przewidziane w prawie krajowym.

W przedmiocie pytania trzeciego

Na wstępie należy zauważyć, podobnie jak uczyniła to Komisja, że pytanie trzecie, które należy zbadać przed pytaniem drugim, dotyczy wykładni art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104, a w szczególności kryterium opartego na „uprawdopodobnieniu szkody”.

W tym względzie należy podkreślić, że art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 uzależnia uzyskanie żądanych dowodów od przedstawienia przez powoda uzasadnienia zawierającego racjonalnie dostępne fakty i dowody, które są wystarczające do „uprawdopodobnienia jego roszczenia odszkodowawczego”.

Ponadto z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że każdy ma prawo żądać naprawienia poniesionej szkody, jeżeli między rzeczoną szkodą a naruszeniem prawa konkurencji Unii istnieje związek przyczynowy. Szkoda jest zatem tylko jednym z elementów niezbędnych do wytoczenia powództwa o odszkodowanie, pozostałe dwa to istnienie naruszenia prawa konkurencji oraz istnienie związku przyczynowego między tym naruszeniem a szkodą (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 lipca 2006 r., Manfredi i in., od C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461, pkt 61; a także z dnia 22 czerwca 2022 r., Volvo i DAF Trucks, C‑267/20, EU:C:2022:494, pkt 58, 60).

W tych okolicznościach należy, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 21 niniejszego wyroku i w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, przeformułować pytanie trzecie.

Wobec tego należy uznać, że poprzez to pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że decyzja Komisji stwierdzająca istnienie naruszenia prawa konkurencji Unii mającego postać ograniczenia wertykalnego ze względu na cel jest wystarczająca do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego, i czy na odpowiedź na to pytanie ma wpływ okoliczność, że decyzja ta została wydana po zakończeniu postępowania ugodowego.

Jak wynika z pkt 50 i 51 niniejszego wyroku, art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 wymaga w istocie, aby poszkodowany w wyniku naruszenia prawa konkurencji przedstawił na poparcie swojego wniosku o ujawnienie dowodów uzasadnienie zawierające racjonalnie dostępne dane fakty i dowody, które są wystarczające do uprawdopodobnienia jego żądania odszkodowawczego, to znaczy uprawdopodobnienia istnienia naruszenia, szkody i związku przyczynowego między tym naruszeniem a tą szkodą.

W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, jeżeli krajowe sądy orzekają w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy w szczególności art. 101 TFUE, które są już przedmiotem decyzji Komisji, nie mogą wydawać orzeczeń sprzecznych z decyzją wydaną przez Komisję.

Zgodnie z orzecznictwem Trybunału ten spoczywający na sądzie krajowym obowiązek niewydawania orzeczeń sprzecznych z decyzją Komisji stwierdzającą naruszenie art. 101 TFUE ciąży na sądzie krajowym, nawet jeśli decyzja ta nie jest jeszcze ostateczna. Po pierwsze, 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 nie wymaga bowiem, aby decyzja Komisji stała się prawomocna, zanim sąd krajowy będzie zobowiązany się do niej zastosować. Po drugie, nieprawomocna jeszcze decyzja Komisji, w której stwierdza ona naruszenie prawa konkurencji, jest wiążąca, dopóki nie zostanie stwierdzona jej nieważność, zaś do sądu krajowego należy wyciągnięcie odpowiednich konsekwencji w ramach toczącego się przed nim postępowania [zob. podobnie wyrok z dnia 18 kwietnia 2024 r., Heureka Group (Internetowe porównywarki cen),C‑605/21, EU:C:2024:324, pkt 74, 77].

Z orzecznictwa Trybunału wynika również, że wspomniany obowiązek niewydawania przez sąd krajowy orzeczeń sprzecznych z decyzją Komisji stwierdzającą naruszenie art. 101 TFUE wymaga, aby sąd ów uznał istnienie zakazanego porozumienia lub praktyki. Natomiast istnienie szkody i bezpośredniego związku przyczynowego między tą szkodą a danym porozumieniem lub praktyką podlega ocenie sądu krajowego (zob. podobnie wyrok z dnia 6 listopada 2012 r., Otis i in., C‑199/11, EU:C:2012:684, pkt 65).

Wynika z tego, że – jak zauważył rzecznik generalny w pkt 43 i 45 opinii – decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE pozwala sądowi krajowemu na stwierdzenie, że wykazano istnienie naruszenia i, a fortiori, że uprawdopodobniono to naruszenie. Wpływ takiego stwierdzenia, opartego na tej decyzji, dotyczy jednak jedynie charakteru naruszenia, jak również jego zakresu przedmiotowego, podmiotowego, czasowego i terytorialnego określonego przez Komisję. Natomiast wspomniana decyzja nie jest sama w sobie wystarczająca w każdych okolicznościach uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego. W tym celu należy jeszcze uprawdopodobnić szkodę i związek przyczynowy.

W tym względzie w drugiej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z art. 17 ust. 2 dyrektywy 2014/104 domniemywa się, iż naruszenia kartelowe wyrządzają szkodę. Sprawca naruszenia ma jednak prawo obalić to domniemanie.

Z treści tego przepisu wynika, że ustanawia on wzruszalne domniemanie istnienia szkody będącej rezultatem kartelu. Jak wynika z motywu 47 dyrektywy 2014/104, prawodawca Unii ograniczył to domniemanie do spraw kartelowych z uwagi na ich tajny charakter, który zwiększa asymetrię w dostępie do informacji i utrudnia poszkodowanym uzyskanie dowodów niezbędnych do wykazania istnienia szkody (zob. podobnie wyrok z dnia 22 czerwca 2022 r., Volvo i DAF Trucks, C‑267/20, EU:C:2022:494, pkt 91).

Z art. 2 pkt 14 tej dyrektywy wynika zaś, że do celów tej dyrektywy kartel oznacza horyzontalne ograniczenie konkurencji co najmniej dwóch konkurentów.

Wobec tego wzruszalne domniemanie istnienia szkody przewidziane w art. 17 ust. 2 dyrektywy 2014/104 nie ma zastosowania w przypadku wertykalnego ograniczenia konkurencji dotyczącego przedsiębiorstw niebędących konkurentami, które działają na różnych poziomach łańcucha produkcji lub dystrybucji.

Jak z tego wynika, w przypadku decyzji Komisji stwierdzającej istnienie kartelu zakazanego przez art. 101 TFUE uprawdopodobnienie szkody spowodowanej naruszeniem należy uznać za wykazane, chyba że strona pozwana obali domniemanie.

Natomiast decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE w formie wertykalnego ograniczenia konkurencji nie pozwala sama w sobie na stwierdzenie, że uprawdopodobniono szkodę wyrządzoną naruszeniem.

Wniosek ten nasuwa się również wtedy, gdy ograniczenie wertykalne stwierdzone w decyzji Komisji stanowi ograniczenie konkurencji „ze względu na cel”.

W tym względzie należy przypomnieć, że art. 101 ust. 1 TFUE wprowadza wyraźne rozróżnienie pomiędzy pojęciami „ograniczeń ze względu na cel” i „ograniczeń ze względu na skutek”, wobec czego każde z nich podlega odrębnym regułom dowodowym [wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in., C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 63]. Zatem, jeżeli ustalono istnienie antykonkurencyjnego celu porozumienia, nie ma potrzeby poszukiwać jego skutków dla konkurencji (wyroki: z dnia 20 stycznia 2016 r., Toshiba Corporation/Komisja,C‑373/14 P, EU:C:2016:26, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas,C‑211/22, EU:C:2023:529, pkt 31).

Jednakże, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 53 opinii, stwierdzenie wertykalnego ograniczenia konkurencji ze względu na cel nie oznacza, że szkoda została wyrządzona konkretnej osobie ani że istnieje związek przyczynowy między tym ograniczeniem a tą ewentualną szkodą. Wobec tego, jak również wyjaśnił rzecznik generalny w pkt 54 opinii, stopień uprawdopodobnienia wymagany do celów wniosku o ujawnienie dowodów na podstawie art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 powinien też zostać osiągnięty przez powoda w odniesieniu do szkody i bezpośredniego związku przyczynowego.

Niemniej jednak decyzja stwierdzająca ograniczenie wertykalne ze względu na cel może zawierać elementy istotne dla oceny uprawdopodobnienia szkody i związku przyczynowego, w połączeniu z innymi faktami i środkami dowodowymi, które są racjonalnie dostępne dla strony skarżącej i przez nią przedstawione.

W niniejszym przypadku z pkt 46 i 49 decyzji Komisji z dnia 21 lutego 2020 r. wynika, że przedmiotowe umowy ograniczały zdolność biur podróży do swobodnej sprzedaży zakwaterowania we wszystkich państwach Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). To stwierdzenie Komisji stanowi wskazówkę, że rozpatrywane naruszenie mogło mieć wpływ na konsumentów portugalskich. Wskazówka ta może, w połączeniu z innymi racjonalnie dostępnymi faktami i dowodami przedstawionymi przez Ius Omnibus, zostać wzięta pod uwagę do celów oceny uprawdopodobnienia szkody i związku przyczynowego między szkodą a tym naruszeniem.

W trzeciej kolejności, biorąc pod uwagę wątpliwości sądu odsyłającego, należy dodać, że okoliczność, iż decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE została wydana w ramach postępowania ugodowego, jest pozbawiona znaczenia w kontekście odpowiedzi na pytanie trzecie.

Decyzja wydana po zakończeniu postępowania ugodowego stanowi bowiem decyzję wydaną na podstawie art. 7 i 23 rozporządzenia nr 1/2003, w której Komisja stwierdza udział adresatów decyzji w naruszeniu prawa konkurencji.

W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie trzecie brzmi: art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że decyzja Komisji stwierdzająca istnienie naruszenia prawa konkurencji Unii mającego postać ograniczenia wertykalnego ze względu na cel nie jest wystarczająca do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego, ponieważ uprawdopodobnienie to wymaga nie tylko uprawdopodobnienia takiego naruszenia, stwierdzonego w takiej decyzji, lecz również uprawdopodobnienia szkody i związku przyczynowego między tą szkodą a tym naruszeniem. Okoliczność, że decyzja ta została wydana po przeprowadzeniu postępowania ugodowego, nie wymaga odmiennej odpowiedzi.

W przedmiocie pytania drugiego

Poprzez pytanie drugie, które należy przeformułować zgodnie z rozważaniami przedstawionymi w pkt 21 i 50–52 niniejszego wyroku, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że uprawdopodobnienie roszczenia odszkodowawczego w rozumieniu tego przepisu wymaga udowodnienia, iż jest bardziej prawdopodobne niż nieprawdopodobne, że spełnione są przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji.

Jak zostało przypomniane w pkt 54 niniejszego wyroku, art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 wymaga w istocie, aby poszkodowany w wyniku naruszenia prawa konkurencji przedstawił na poparcie swojego wniosku o ujawnienie dowodów uzasadnienie zawierające racjonalnie dostępne fakty i dowody wystarczające do uprawdopodobnienia jego roszczenia odszkodowawczego.

W tym względzie należy podkreślić, że dyrektywa 2014/104 nie definiuje, co należy rozumieć przez „uprawdopodobnienie” roszczenia odszkodowawczego, ani nie odsyła do prawa państw członkowskich w celu zdefiniowania takiego pojęcia. Pojęciu temu należy zatem nadawać w prawie Unii autonomiczną wykładnię, uwzględniającą nie tylko brzmienie tego przepisu, ale także jego kontekst i cele realizowane przez regulację, której część on stanowi [zob. podobnie wyroki: z dnia 18 stycznia 1984 r., Ekro,327/82, EU:C:1984:11, pkt 11; z dnia 30 kwietnia 2024 r., M.N. (EncroChat),C‑670/22, EU:C:2024:372, pkt 109; z dnia 9 stycznia 2025 r., Delda,C‑583/23, EU:C:2025:6, pkt 27].

W pierwszej kolejności, zgodnie z jego zwykłym znaczeniem pojęcie „uprawdopodobnienia” odnosi się do wiarygodności lub prawdopodobieństwa. Uprawdopodobnionym jest to, co wydaje się możliwe do przyjęcia, zaakceptowania lub uznania za prawdziwe, to, co jest akceptowalne, dopuszczalne, wiarygodne, możliwe, przekonujące lub prawdopodobne.

Rozumiane w ten sposób pojęcie „uwiarygodnienia” nie wymaga, aby osoba uważana za poszkodowaną w wyniku naruszenia prawa konkurencji wykazała szczególnie wysoki stopień prawdopodobieństwa, że trzy przesłanki powstania odpowiedzialności są spełnione. Przeciwnie, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 76 opinii, z uwagi na jego zwyczajowe znaczenie pojęcie „uwiarygodnienia” roszczenia odszkodowawczego sugeruje, że konieczne i wystarczające jest, aby osoba ta przekonała sąd krajowy orzekający w przedmiocie jej wniosku o ujawnienie dowodów, że hipoteza, zgodnie z którą spełnione są te trzy przesłanki, jest racjonalnie akceptowalna.

W drugiej kolejności wykładnię tę potwierdza analiza kontekstowa zawartego w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 pojęcia „uprawdopodobnienia” roszczenia odszkodowawczego.

W tym względzie należy, po pierwsze, zauważyć, że w ogólnej systematyce art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 w związku w szczególności z motywami 6, 14 i 15 tej dyrektywy uprawdopodobnienie roszczenia odszkodowawczego prowadzi nie do przyznania odszkodowania w ramach powództwa co do istoty, lecz do uzyskania nakazu uprzedniego ujawnienia dowodów, które jest niezbędne do zapewnienia skuteczności takiego powództwa. Aby nie doszło do pomylenia uregulowań proceduralnych dotyczących powództwa co do istoty i wniosku o ujawnienie środków dowodowych oraz do nadmiernego ich utrudnienia, a nawet uniemożliwienia, standard dowodowy wymagany do uzyskania środków dowodowych niezbędnych do celów powództwa co do istoty powinien sytuować się na poziomie niższym niż wymagany do ustalenia spełnienia przesłanek powstania odpowiedzialności co do istoty.

Po drugie, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 powód musi uprawdopodobnić roszczenie odszkodowawcze, przedstawiając „uzasadnienie zawierające racjonalnie dostępne fakty i dowody, które są wystarczające”. Ponadto zgodnie z motywem 16 tej dyrektywy „[z] wymogu proporcjonalności [przewidzianego w art. 5 ust. 3 wspomnianej dyrektywy] wynika, że procedurę wydania nakazu ujawnienia dowodów można wszcząć dopiero wówczas, gdy powód uprawdopodobni na podstawie racjonalnie dostępnych mu faktów, że poniósł szkodę spowodowaną przez pozwanego”.

W świetle tych elementów należy uznać, że okoliczność, iż „uprawdopodobnienie” roszczenia odszkodowawczego powinno zostać dokonane wyłącznie na podstawie faktów i dowodów „racjonalnie dostępnych” powodowi, odzwierciedla wolę prawodawcy Unii, aby nie nakładać na tego powoda nadmiernego ciężaru dowodu. Przeciwnie, chodzi po prostu o „uprawdopodobnienie” przez wspomnianego powoda, że naruszenie prawa konkurencji wyrządziło mu szkodę.

Elementy te potwierdzają zatem wykładnię przedstawioną w pkt 77 niniejszego wyroku, zgodnie z którą uprawdopodobnienie przez powoda jego żądania odszkodowawczego wymaga w sposób konieczny lecz wyłączny, aby udało mu się przekonać sąd krajowy orzekający w przedmiocie jego wniosku o ujawnienie dowodów, że hipoteza, zgodnie z którą spełnione są trzy kumulatywne przesłanki powstania odpowiedzialności, jest racjonalnie akceptowalna.

W trzeciej kolejności wykładnia ta jest również jedyną wykładnią możliwą do pogodzenia z celami dyrektywy 2014/104.

W tym względzie, jak wynika z pkt 40–42 niniejszego wyroku, dyrektywa ta ma w szczególności na celu ułatwienie korzystania z prawa do odszkodowania i zapewnienie w ten sposób skutecznego egzekwowania prawa konkurencji na drodze prywatnoprawnej.

W tym celu wspomniana dyrektywa zmierza w szczególności do zaradzenia asymetrii w dostępie do informacji, charakteryzującej, jak wynika z motywu 14 tej dyrektywy, powództwa o odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji. Jak bowiem podkreślono w tym motywie, dowody niezbędne do udowodnienia zasadności roszczenia często są w posiadaniu wyłącznie strony przeciwnej lub osób trzecich i nie są w wystarczającym stopniu znane ani dostępne powodowi. W tych okolicznościach, jak wynika z motywów 14–16 dyrektywy 2014/104, powód nie powinien podlegać „surowym wymogom prawnym”, które mogłyby niesłusznie uniemożliwić skuteczne skorzystanie przez niego z prawa do odszkodowania.

Zmuszenie powoda do wykazania na poparcie jego wniosku o ujawnienie dowodów niezbędnych do celów jego powództwa o odszkodowanie, że jest bardziej prawdopodobne niż nieprawdopodobne, iż przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji zostały spełnione, stanowiłoby zaś surowy wymóg prawny mogący niesłusznie uniemożliwić skuteczne skorzystanie przez niego z prawa do odszkodowania. Taki wymóg dowodowy byłby nie do pogodzenia z celem polegającym na ułatwieniu dochodzenia powództw o odszkodowanie, ponieważ wymagany standard dowodowy byłby taki, że praktycznie uniemożliwiałby lub nadmiernie utrudniał powodowi dochodzenie powództwa o odszkodowanie.

Cele dyrektywy 2014/104 przemawiają zatem za wykładnią pojęcia „uwiarygodnienia” roszczenia odszkodowawczego i ciężaru dowodu spoczywającego na powodzie, zgodnie z którą powinien on, na podstawie racjonalnie dostępnych mu elementów, przekonać sąd krajowy orzekający w przedmiocie jego wniosku o ujawnienie dowodów, że hipoteza, zgodnie z którą spełnione są trzy kumulatywne przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji, jest racjonalnie akceptowalna.

W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie drugie brzmi: art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy interpretować w ten sposób, że uprawdopodobnienie roszczenia odszkodowawczego w rozumieniu tego przepisu nie wymaga wykazania, iż jest bardziej prawdopodobne niż nieprawdopodobne, że spełnione są przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji. Wystarczy, że powód wykaże, iż hipoteza, zgodnie z którą spełnione są trzy kumulatywne przesłanki powstania odpowiedzialności, jest racjonalnie akceptowalna.

W przedmiocie kosztów

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego,

należy interpretować w ten sposób, że:

ma on zastosowanie do powództwa poprzedzającego mającego na celu uzyskanie dostępu do środków dowodowych przed wniesieniem powództwa o odszkodowanie w rozumieniu art. 2 pkt 4 tej dyrektywy, jeżeli takie powództwo poprzedzające jest przewidziane w prawie krajowym.

Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy 2014/104

decyzja Komisji Europejskiej stwierdzająca istnienie naruszenia prawa konkurencji Unii mającego postać ograniczenia wertykalnego ze względu na cel nie jest wystarczająca do uprawdopodobnienia roszczenia odszkodowawczego, ponieważ uprawdopodobnienie to wymaga nie tylko uprawdopodobnienia takiego naruszenia, stwierdzonego w takiej decyzji, lecz również uprawdopodobnienia szkody i związku przyczynowego między tą szkodą a tym naruszeniem. Okoliczność, że decyzja ta została wydana po przeprowadzeniu postępowania ugodowego, nie wymaga odmiennej odpowiedzi.

uprawdopodobnienie roszczenia odszkodowawczego w rozumieniu tego przepisu nie wymaga wykazania, iż jest bardziej prawdopodobne niż nieprawdopodobne, że spełnione są przesłanki powstania odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji. Wystarczy, że powód wykaże, iż hipoteza, zgodnie z którą spełnione są trzy kumulatywne przesłanki powstania odpowiedzialności, jest racjonalnie akceptowalna.

Podpisy

( *1 ) Język postępowania: portugalski.