Sygn. akt C-293/24
Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
z dnia 8 września 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywy 77/187/EWG i 2001/23/WE – Przejęcie przedsiębiorstw – Ochrona praw pracowniczych – Artykuł 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 – Obowiązek wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE – Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii, które można mu przypisać – Naruszenia, które można przypisać sądowi krajowemu, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego – Uwzględnienie orzecznictwa Trybunału istniejącego w dniu wydania orzeczenia przez ten sąd krajowy, któremu zarzuca się spowodowanie takich szkód
W sprawie C‑293/24
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) postanowieniem z dnia 13 marca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 23 kwietnia 2024 r., w postępowaniu:
João Filipe Ferreira da Silva e Brito i in.
przeciwko
Estado português,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes, T. von Danwitz, wiceprezes, F. Biltgen, K. Jürimäe, L. Arastey Sahún, J. Passer i F. Schalin, prezesi izb, S. Rodin, E. Regan, D. Gratsias, M. Gavalec (sprawozdawca), Z. Csehi, S. Gervasoni, N. Fenger i R. Frendo, sędziowie,
rzecznik generalny: T. Ćapeta,
sekretarz: L. Carrasco Marco, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 czerwca 2025 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
– w imieniu Ferreira da Silva e Brito i in. – J.L. da Cruz Vilaça, I. Domingues Alves, M. Martins Pereira oraz T. Santos Silva, advogados,
– w imieniu rządu portugalskiego – P. Barros da Costa, J. Castello-Branco, C. Freire, S. Leite oraz A. Pimenta, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller oraz R. Kanitz, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu hiszpańskiego – A. Gavela Llopis, w charakterze pełnomocnika,
– w imieniu Komisji Europejskiej – M. Afonso, S. Delaude oraz P. Van Nuffel, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 30 października 2025 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 77/187/EWG z dnia 14 lutego 1977 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich, odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U. 1977, L 61, s. 26), art. 1 ust. 1 dyrektywy Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U. 2001, L 82, s. 16), a także art. 267 akapit trzeci TFUE.
Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy João Filipe Ferreirą da Silvą e Brito i innymi byłymi pracownikami przewoźnika lotniczego Air Atlantis S.A. (zwanego dalej „AIA”) a Estado português (państwem portugalskim) w celu uzyskania naprawienia szkody wyrządzonej im w wyniku naruszenia prawa Unii przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. (zwanym dalej „wyrokiem z dnia 25 lutego 2009 r.”).
Ramy prawne
Prawo Unii
Traktat FUE
Artykuł 267 TFUE stanowi:
„Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym:
a) o wykładni traktatów;
b) o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii.
W przypadku gdy pytanie z tym związane jest podniesione przed sądem jednego z państw członkowskich, sąd ten może, jeśli uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna do wydania wyroku, zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o rozpatrzenie tego pytania.
W przypadku gdy takie pytanie jest podniesione w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, sąd ten jest zobowiązany wnieść sprawę do Trybunału.
[…]”.
Dyrektywa 77/187
Motyw drugi dyrektywy 77/187 stanowił, że „konieczne są przepisy w celu zapewnienia ochrony pracowników w przypadku zmiany pracodawcy, w szczególności w celu zapewnienia przestrzegania ich praw” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej dyrektywy poniżej].
Artykuł 1 tej dyrektywy stanowi w ust. 1:
„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części zakładów przez inne przedsiębiorstwo w wyniku umownego ich przeniesienia lub łączenia”.
Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy w ust. 1 akapit pierwszy stanowi:
„Prawa i obowiązki zbywającego wynikające z umowy o pracę lub stosunku pracy istniejących w dacie przejęcia w rozumieniu art. 1 ust. 1 przechodzą w wyniku tego przejęcia na przejmującego”.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy:
„Przejęcie przedsiębiorstwa, zakładu lub części zakładu nie stanowi samo w sobie podstawy do zwolnienia, czy to przez zbywającego, czy przejmującego. Postanowienie to nie stoi na przeszkodzie zwolnieniom z powodów ekonomicznych, technicznych lub organizacyjnych, powodujących zmiany w stanie zatrudnienia”.
Dyrektywa 2001/23
Dyrektywa 2001/23 dokonała ze skutkiem od dnia 11 kwietnia 2001 r. ujednolicenia dyrektywy 77/187, zmienionej dyrektywą Rady 98/50/WE z dnia 29 czerwca 1998 r. (Dz.U. 1998, L 201, s. 88).
Motyw 3 i 8 dyrektywy 2001/23 głosił:
„(3) Konieczne jest zapewnienie ochrony pracowników w przypadku zmiany pracodawcy, w szczególności zapewnienie przestrzegania ich praw.
[…]
(8) Względy pewności prawnej i przejrzystości wymagały, aby pojęcie prawne przejęcia zostały[o] wyjaśnione w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości. Wyjaśnienie to nie zmienia zakresu stosowania dyrektywy 77/187/EWG, interpretowanej przez Trybunał Sprawiedliwości”.
Artykuł 1 ust. 1 lit. a) i b) tej dyrektywy stanowi:
„a) Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do każdego przypadku przejęcia przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa [lub] zakładu przez innego pracodawcę w wyniku prawnego przeniesienia własności lub łączenia.
b) Zgodnie z lit. a) i dalszymi postanowieniami niniejszego artykułu, przejęcie w rozumieniu niniejszej dyrektywy, następuje wtedy, kiedy przejmowana jest jednostka gospodarcza, któr[a] zachowuje swoją tożsamość, oznaczającą zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie działalności gospodarczej, bez względu na to, czy jest to działalność podstawowa czy pomocnicza”.
Artykuł 3 ust. 1 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Prawa i obowiązki zbywającego wynikające z umowy o pracę lub stosunku pracy istniejącego w momencie przejęcia przechodzą w wyniku tego przejęcia na przejmującego”.
Artykuł 4 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy przewiduje:
„Przejęcie przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa lub zakładu nie stanowi samo w sobie podstawy do zwolnienia, czy to przez zbywającego czy przejmującego. Postanowienie to nie stoi na przeszkodzie zwolnieniom z powodów ekonomicznych, technicznych lub organizacyjnych, powodujących zmiany w stanie zatrudnienia”.
Prawo portugalskie
Artykuł 23 ust. 3 Regime jurídico da cessação do contrato individual de trabalho (systemu prawnego rozwiązania indywidualnej umowy o pracę), zatwierdzonego Decreto-Lei n. 64-A/89 (dekretem z mocą ustawy nr 64-A/89) z dnia 27 lutego 1989 r. (Diário da República, I seria, nr 48, dodatek 2, z dnia 27 lutego 1989 r., zwanego dalej „LCCT”), przewidywał:
„Otrzymanie przez pracownika odprawy, o którym mowa w niniejszym artykule, jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na rozwiązanie stosunku pracy”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
Powodowie w postępowaniu głównym są byłymi pracownikami przewoźnika lotniczego AIA. Zostali oni zwolnieni grupowo ze skutkiem od dnia 30 kwietnia 1993 r. z powodu rozwiązania tej spółki.
Od dnia 1 maja 1993 r. spółka Transportes Aéreos Portugueses S.A. (zwana dalej „TAP”) obsługiwała część lotów czarterowych, które AIA, której była głównym akcjonariuszem, zobowiązała się wykonać w sezonie letnim 1993 Międzynarodowego Stowarzyszenia Transportu Lotniczego (IATA), czyli w okresie od 1 maja do 31 października 1993 r. W celu wykonania tych lotów TAP, która dotychczas nie prowadziła działalności na rynku lotów czarterowych, wykorzystała zasadniczo cztery z ośmiu samolotów eksploatowanych przez AIA, a także sprzęt biurowy i część wyposażenia pokładowego tej ostatniej. TAP korzystała również sporadycznie z własnych samolotów oraz z własnych załóg.
Zgodnie z postanowieniem odsyłającym decyzja TAP o obsłudze tych lotów miała na celu, przynajmniej częściowo, uniknięcie wypłaty wysokich odszkodowań przewidzianych w przypadku niewykonania umów zawartych między AIA a organizatorami podróży. Podobnie w zakresie, w jakim TAP miała płacić opłaty z tytułu czterech samolotów leasingowanych przez AIA, TAP zawarła porozumienie z odnośnymi leasingodawcami w celu korzystania z tych samolotów.
Powodowie w postępowaniu głównym twierdzą, że przyjęli odprawę z tytułu rozwiązania stosunku pracy ze względu na nieuchronny ich zdaniem charakter rozwiązania AIA, biorąc pod uwagę liberalizację międzynarodowego ruchu lotniczego i ogólny kryzys spowodowany pierwszą wojną w Zatoce Perskiej. W chwili ich zwolnienia nie wiedzieli jednak o tym, że po rozwiązaniu z nimi umów o pracę TAP przejęła część sprzętu AIA i kontynuowała jej działalność w zakresie lotów czarterowych.
W związku z tym, po rozwiązaniu AIA, TAP przyjęła do swojego własnego działu handlowego dwie pracownice, które do tej pory oddelegowywała do departamentu handlowego AIA i powierzyła im zadania w dziedzinie lotów czarterowych w sezonie letnim 1993 IATA.
Ponadto w sezonie letnim IATA 1994 TAP wykonywała loty czarterowe, których nigdy wcześniej nie wykonała i które odpowiadały trasom tradycyjnie obsługiwanym przez AIA.
W latach 1993 i 1994 powodowie w postępowaniu głównym zwrócili się do Tribunal do Trabalho de Lisboa (sądu pracy w Lizbonie, Portugalia) w szczególności w celu zakwestionowania ich zwolnienia grupowego i zażądania swojego przywrócenia do pracy w ramach TAP. Podnieśli, że rzeczywistym zamiarem TAP było przejęcie po niższych kosztach działalności AIA na rynku lotów czarterowych, co charakteryzowało przejęcie zakładu.
Wyrokiem z dnia 6 lutego 2007 r. sąd ten nakazał TAP przywrócenie powodów w postępowaniu głównym do pracy i zapłatę na ich rzecz odszkodowania.
Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2008 r. Tribunal da Relação de Lisboa (sąd apelacyjny w Lizbonie, Portugalia) zmienił ten wyrok, uznając, że rozwiązanie AIA wynikało w szczególności z jej złych wyników i że postępowanie likwidacyjne doprowadziło do rozproszenia aktywów przedsiębiorstwa, w związku z czym nie istniał już zakład, który mógłby zostać przejęty.
Sąd ten uznał również, że przeniesienie na TAP niektórych aktywów AIA nie może zostać uznane za przejęcie części zakładu. Jej zdaniem TAP nabyła jedynie pojedyncze elementy wynikające z likwidacji AIA i pozbawione własnej organizacji charakterystycznej dla jednostki gospodarczej zdolnej do samodzielnego działania na rynku. Ponadto żaden z tych elementów nie jest decydujący ani istotny dla wspierania prowadzonej przez TAP działalności w zakresie lotów czarterowych. Ponadto w sezonie letnim IATA 1993 TAP wykorzystywała swoje własne samoloty do wykonywania niektórych lotów, do których wykonania zobowiązała się AIA. Stare samoloty AIA były również wykorzystywane do wykonywania regularnych lotów TAP do czasu ich zwrotu leasingodawcom.
Ponadto, chociaż na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że TAP kontynuuje działalność prowadzoną przez AIA, Tribunal da Relação de Lisboa (sąd apelacyjny w Lizbonie) odrzucił tę wykładnię. Po pierwsze, niewykonanie umów zawartych przez AIA naraziłoby TAP na znaczne odszkodowania. Po drugie, TAP była w stanie sama zapewnić realizację umów zawartych przez AIA. Po trzecie, ponieważ TAP wykorzystywała swoje własne przedsiębiorstwo do działania na rynku lotów czarterowych, nie można stwierdzić przejęcia zakładu. Po czwarte, obsługując w 1994 r. loty czarterowe, TAP dążyła do zdobycia udziału w rynku uwolnionego w wyniku rozwiązania AIA, co nie może świadczyć o przejęciu klientów AIA przez TAP, tym bardziej że taka klientela jest bardzo niestabilna na rynku lotów czarterowych. Po piąte, zakład, który posiadała AIA, był związany z niezbywalną licencją na wykonywanie lotów, co uniemożliwiło zbycie zakładu.
Wyrokiem z dnia 25 lutego 2009 r. Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) oddalił skargę rewizyjną wniesioną przez skarżących w postępowaniu głównym od wyroku Tribunal da Relação de Lisboa (sądu apelacyjnego w Lizbonie) z dnia 16 stycznia 2008 r., uznawszy, po pierwsze, że nie doszło do przejęcia zakładu w rozumieniu dyrektywy 77/187, a po drugie, że nie było potrzeby zwracania się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
W pierwszej kolejności sąd ten zgodził się z rozumowaniem Tribunal da Relação de Lisboa (sądu apelacyjnego w Lizbonie), z wyjątkiem znaczenia przypisywanego okoliczności, że AIA posiadała zakład związany z niezbywalną licencją. W zakresie bowiem, w jakim sama TAP była posiadaczem licencji zezwalającej jej na wykonywanie lotów regularnych i nieregularnych, okoliczność, że licencja, jaką dysponowała AIA na wykonywanie lotów czarterowych, nie podlegała przeniesieniu, nie uniemożliwiła TAP prowadzenia tej działalności.
Niemniej jednak, zdaniem sądu odsyłającego, po likwidacji aktywów AIA nie istniałaby w TAP „żadna jednostka gospodarcza, która byłaby bezpośrednio przeznaczona w sposób niezależny do kontynuowania działalności w zakresie lotów czarterowych wykonywanej uprzednio przez AIA”.
Ponadto, jako głównemu wierzycielowi AIA, w interesie TAP leżało wykonanie umów zawartych przez AIA w celu uniknięcia konieczności zapłaty wysokich odszkodowań przewidzianych w tych umowach w przypadku odwołania lotów. Podobnie porozumienie zawarte z komisją likwidacyjną AIA i leasingodawcami w celu przeniesienia czterech leasingowanyh przez tę ostatnią spółkę samolotów miało na celu złagodzenie strat spowodowanych jej rozwiązaniem, ponieważ TAP była podleasingodawczynią jednego z tych samolotów i gwarantowała leasing trzech pozostałych. Ponadto wspomniane samoloty były wykorzystywane bez rozróżnienia do lotów regularnych i nieregularnych, a następnie zostały zwrócone leasingodawcom po wygaśnięciu umów w latach 1998–2000. Okoliczności te nie wskazują zatem na żaden zamiar wznowienia działalności „czarterowej” AIA i nie wystarczają do stwierdzenia, że działalność ta była prowadzona w sposób samodzielny w ramach TAP.
Sąd odsyłający potwierdził w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r., że w odniesieniu do lotów odbytych w 1994 r. TAP starała się po prostu uzyskać udział w rynku, który zwolnił się w wyniku likwidacji AIA, co zgodnie z orzecznictwem Trybunału nie pozwalało na stwierdzenie przejęcia jednostki gospodarczej pomiędzy tymi dwiema spółkami.
Ponadto przekazanie TAP wyposażenia pokładowego i wyposażenia biurowego AIA nie ma znaczenia nie tylko dlatego, że zostało ono uwzględnione w ramach likwidacji, ale również dlatego, że nie zostało wykazane, iż owo wyposażenie pokładowe i biurowe zostały przeznaczone do działalności „czarterowej”. Nie można zatem twierdzić, że stanowią one część zorganizowanej grupy dóbr i osób specjalnie przeznaczonych do wykonywania lotów nieregularnych.
Wreszcie po rozwiązaniu AIA TAP przywróciła do pracy jedynie dwie pracownice, które do tej pory oddelegowywała do działu handlowego AIA, i przydzieliła im równoważne funkcje w ramach tego działu.
W drugiej kolejności w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) uznał, że z uwagi na dyrektywy 77/187 i 2001/23, ich wykładnię dokonaną przez Trybunał oraz cechy charakterystyczne sporu w postępowaniu głównym nie ma potrzeby zwracania się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Zdaniem tego sądu obowiązek odesłania prejudycjalnego przewidziany w art. 267 akapit trzeci TFUE nie jest „bezwzględny” i nie może być nałożony wyłącznie z tego powodu, że strony w postępowaniu głównym wnoszą o zwrócenie się do Trybunału, gdyż w przeciwnym razie postępowanie prejudycjalne „przekształciłoby się w dostępny im środek zaskarżenia”. Trybunał zresztą „sam przyznał, że »prawidłowe stosowanie prawa wspólnotowego może być na tyle oczywiste, że nie budzi ono żadnych racjonalnych wątpliwości co do rozstrzygnięcia, jakie należy nadać zadanemu pytaniu«”.
Sąd odsyłający dodał, że w niniejszej sprawie „biorąc pod uwagę treść przepisów dyrektyw [77/187 i 2001/23], wykładnię tych przepisów dokonaną przez Trybunał oraz cechy charakterystyczne rozpatrywanej sprawy analizowane w ramach niniejszego wyroku, dokonanie wykładni nie budzi żadnych istotnych wątpliwości, które powodowałyby konieczność odesłania prejudycjalnego, przy czym brak ścisłej identyczności między pytaniami powstałymi w niniejszym postępowaniu a sytuacjami przedłożonymi Trybunałowi nie ma żadnego znaczenia”. Wyjaśnił on w tym względzie, że „Trybunał dostarczył obszernego i utrwalonego orzecznictwa dotyczącego kwestii wykładni przepisów wspólnotowych dotyczących »przejęcia zakładu«” oraz że „[dyrektywa 2001/23] odzwierciedla już konsolidację, zgodnie z tym orzecznictwem, pojęć, które zostały w niej przedstawione i które obecnie są w jasny sposób interpretowane w orzecznictwie (wspólnotowym, a nawet krajowym), tak że pozwala ona w niniejszym przypadku na zwolnienie się z obowiązku uprzedniej konsultacji z Trybunałem”.
Uznając zasadniczo, że wyrok z dnia 25 lutego 2009 r. opierał się na oczywiście błędnej wykładni pojęcia „przejęcia zakładu” w rozumieniu dyrektywy 2001/23 oraz że sąd odsyłający naruszył w nim obowiązek odesłania prejudycjalnego przewidziany w art. 267 akapit trzeci TFUE, powodowie w postępowaniu głównym wnieśli do Varas Cíveis de Lisboa (izb cywilnych w Lizbonie, Portugalia) powództwo zmierzające do pociągnięcia państwa portugalskiego do odpowiedzialności w celu uzyskania naprawienia szkód, jakie wyrządził im ten wyrok.
Sąd ten postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
W wyroku z dnia 9 września 2015 r., Ferreira da Silva e Brito i in. (C‑160/14, zwanym dalej „wyrokiem Ferreira da Silva e Brito I”, EU:C:2015:565), Trybunał w odpowiedzi na to odesłanie prejudycjalne orzekł w szczególności, po pierwsze, że okoliczności sporu w postępowaniu głównym pozwalają na scharakteryzowanie „przejęcia zakładu” w rozumieniu art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23. Po drugie, uznał on, że Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) jest zobowiązany, zgodnie z art. 267 akapit trzeci TFUE, zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym wykładni tego pojęcia „przejęcia zakładu” w okolicznościach charakteryzujących się zarówno rozbieżnymi orzeczeniami sądów niższych instancji w przedmiocie wykładni tego pojęcia, jak i powtarzającymi się trudnościami w jego wykładni w różnych państwach członkowskich, w związku z czym wiele sądów krajowych musiało zwrócić się do Trybunału.
W wyroku wydanym w następstwie ogłoszenia wyroku Ferreira da Silva e Brito I Varas Cíveis de Lisboa (izby cywilne w Lizbonie) oddaliły powództwo powodów w postępowaniu głównym ze względu na to, że nie wykazali oni istnienia oczywistego naruszenia prawa Unii przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy). Po oddaleniu ich również przez Tribunal da Relação de Lisboa (sąd apelacyjny w Lizbonie) wyrokiem z dnia 16 marca 2023 r. powodowie ci wnieśli nadzwyczajną skargę rewizyjną do Supremo Tribunal de Justiça (sądu najwyższego), który jest sądem odsyłającym.
Ponieważ Tribunal da Relação de Lisboa (sąd apelacyjny w Lizbonie) w wyroku z dnia 16 marca 2023 r. zakwestionował wyrok Ferreira da Silva e Brito I w szczególności ze względu na to, że Trybunał dokonał w nim oceny pojęcia „przejęcia zakładu” w świetle wyroków wydanych po dniu 25 lutego 2009 r., sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, czy ocena ta może opierać się wyłącznie na orzecznictwie sprzed dnia 25 lutego 2009 r. Sąd ten zwraca się również do Trybunału o dokonanie konkretnej oceny, czy w niniejszej sprawie wydanie wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. można uznać za wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii. Wreszcie, na wypadek gdyby Trybunał doszedł do wniosku, że okoliczności faktyczne rozpatrywane w postępowaniu głównym stanowią „przejęcie zakładu” w rozumieniu dyrektyw 77/187 i 2001/23, powstaje pytanie, czy art. 23 ust. 3 LCCT, który przewidywał, że otrzymanie przez pracownika odprawy, o której mowa w tym artykule, stanowi zgodę na zwolnienie, jest zgodny z obowiązującym wówczas prawem Unii, a w szczególności z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 77/187.
W tych okolicznościach Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy w świetle przedstawionych powyżej ustalonych okoliczności faktycznych oraz orzecznictwa Trybunału znanego w dniu 25 lutego 2009 r. wykładni dyrektywy [77/187] i dyrektywy [2001/23], a w szczególności art. 1 ust. 1 tej dyrektywy […], który doprecyzował pojęcie »przejęcia«, należało dokonać na tenże dzień 25 lutego 2009 r. w ten sposób, że pojęcie »przejęcia zakładu« obejmowało sytuację, w której spółka działająca na rynku lotów czarterowych została rozwiązana na mocy decyzji jej akcjonariusza większościowego, który sam był przedsiębiorstwem transportu lotniczego i który w ramach likwidacji podjął działania przedstawione bardziej szczegółowo w powyższym opisie stanu faktycznego?
2) W przypadku odpowiedzi twierdzącej, a także biorąc pod uwagę przedstawione powyżej ustalone okoliczności faktyczne oraz orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości na dzień 25 lutego 2009 r., czy rozstrzygnięcie zawarte w wyroku wydanym w tym samym dniu przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia), który, orzekając w ostatniej instancji i w świetle rozpatrywanych przez siebie okoliczności faktycznych, uznał, że wyżej wymienione dyrektywy, w szczególności art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23, należy interpretować w ten sposób, że pojęcie »przejęcia zakładu« nie obejmuje sytuacji opisanej w poprzednim pytaniu, stanowi wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii?
3) Czy w świetle przedstawionych powyżej ustalonych okoliczności faktycznych oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości na dzień 25 lutego 2009 r., rozstrzygnięcie zawarte w wyroku wydanym w tym samym dniu przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy), który orzekając w ostatniej instancji i w świetle rozpatrywanych przez siebie okoliczności faktycznych, uznał, że art. 234 WE (obecnie art. 267 TFUE) należy interpretować w ten sposób, że wspomniany Supremo Tribunal, biorąc pod uwagę okoliczności faktyczne opisane w pytaniu pierwszym oraz okoliczność, że sądy krajowe niższej instancji, które rozpoznawały sprawę, wydały rozbieżne orzeczenia, nie był zobowiązany do zwrócenia się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym prawidłowej wykładni pojęcia »przejęcia zakładu« w rozumieniu art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23, stanowi wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii?
4) W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze i w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na jedno z dwóch poprzednich pytań lub na oba pytania, poprzez stwierdzenie istnienia wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii (w sprawie takiej jak niniejsza, w której ustalono, że pracownicy zgodzili się na otrzymanie odprawy z tytułu zwolnienia grupowego w przekonaniu, że rozwiązanie [AIA], ich pracodawcy, było nieuniknione, i w nieświadomości, że po rozwiązaniu ich umów o pracę, pozwana TAP będzie wykonywała przynajmniej część operacji lotów czarterowych wykonywanych dotychczas przez [AIA] oraz że część wyposażenia tej ostatniej, w tym samoloty, zostanie przekazana TAP – czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 77/187 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu takiemu jak art. 23 ust. 3 dekretu z mocą ustawy w sprawie zasad prawnych zakończenia indywidualnej umowy o pracę, zatwierdzonego przez [LCCT], który został w międzyczasie uchylony, ale miał zastosowanie w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym, zgodnie z którym »pobranie przez pracownika odszkodowania, o którym mowa w niniejszym artykule, jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na zwolnienie«?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Uwagi wstępne
W pytaniach prejudycjalnych sąd krajowy odnosi się zarówno do dyrektywy 77/187, jak i do dyrektywy 2001/23, która skodyfikowała dyrektywę 77/187, zmienioną dyrektywą 98/50. Ponieważ zwolnienie grupowe powodów w postępowaniu głównym weszło w życie w dniu 30 kwietnia 1993 r., zastosowanie powinna mieć pierwsza z tych dyrektyw. Niemniej jednak brzmienie właściwych przepisów tych dyrektyw jest w dużej mierze podobne, w związku z czym odpowiedzi na te pytania nie mogą różnić się w zależności od tego, czy dotyczą jednej czy drugiej z tych dyrektyw.
W przedmiocie pytań od pierwszego do trzeciego
Poprzez pytania od pierwszego do trzeciego, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy odpowiedzialność państwa członkowskiego może powstać z powodu wystarczająco istotnego naruszenia art. 1 ust. 1 dyrektywy 77/187 lub art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23 przez jeden z jego sądów, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, takiego jak wykładnia przyjęta przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. ze względu na zbieg błędów w wykładni właściwego przepisu i naruszenie przez ten sąd ciążącego na nim obowiązku odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE.
Na wstępie należy przypomnieć, że zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii, które można mu przypisać, jest nieodłączną częścią systemu traktatów, na których opiera się Unia (wyrok z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in., C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428, pkt 35). Zasada ta ma zastosowanie do każdego przypadku naruszenia prawa Unii przez państwo członkowskie, niezależnie od tego, który organ władzy dopuścił się tego naruszenia [zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 31, 32; a także z dnia 22 grudnia 2022 r., Ministre de la Transition écologique i Premier ministre (Odpowiedzialność państwa za zanieczyszczenie powietrza), C‑61/21, EU:C:2022:1015, pkt 43].
W związku z tym wspomniana zasada ma również zastosowanie, gdy dane naruszenie wynika z orzeczenia sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji. Trybunał stwierdził już bowiem, że władza sądownicza odgrywa zasadniczą rolę w ochronie praw, które jednostki wywodzą z przepisów prawa Unii, i że sąd orzekający w ostatniej instancji stanowi z definicji ostatnią instancję, przed którą mogą one dochodzić praw przyznanych im przez te przepisy. Trybunał wywiódł z tego, że pełna skuteczność przepisów prawa Unii zostałaby podważona, a ochrona tych praw zostałaby osłabiona, gdyby wykluczono, że jednostki mogą pod pewnymi warunkami uzyskać odszkodowanie za szkody wyrządzone im w wyniku naruszenia prawa Unii, które można przypisać orzeczeniu sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji (zob. podobnie wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 32–36, 59; z dnia 13 czerwca 2006 r., Traghetti del Mediterraneo, C‑173/03, EU:C:2006:391, pkt 31; z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602, pkt 20).
Jeżeli chodzi o przesłanki powstania tej odpowiedzialności, to Trybunał wielokrotnie orzekał, że poszkodowane podmioty mają prawo do odszkodowania, jeżeli spełnione są łącznie trzy przesłanki, a mianowicie: naruszona norma prawa Unii ma na celu przyznanie im uprawnień, naruszenie tej normy jest wystarczająco istotne oraz istnieje bezpośredni związek przyczynowy między tym naruszeniem a szkodą poniesioną przez te podmioty [zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 51; z dnia 22 grudnia 2022 r., Ministre de la Transition écologique i Premier ministre (Odpowiedzialność państwa za zanieczyszczenie powietrza), C‑61/21, EU:C:2022:1015, pkt 44; a także z dnia 18 grudnia 2025 r., Hamoudi/Frontex, C‑136/24 P, EU:C:2025:977, pkt 68].
Te trzy przesłanki są konieczne i wystarczające do pociągnięcia państwa członkowskiego do odpowiedzialności za naruszenie prawa Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 66; z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 57).
Prawo Unii stoi w konsekwencji na przeszkodzie temu, by prawo krajowe nakładało dodatkowe lub bardziej rygorystyczne warunki niż te, o których mowa w pkt 44 niniejszego wyroku. Nie wyklucza ono natomiast w żaden sposób możliwości pociągnięcia państwa do odpowiedzialności za naruszenie tego prawa na mniej restrykcyjnych warunkach na podstawie prawa krajowego (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 66; z dnia 13 marca 2007 r., Test Claimants in the Thin Cap Group Litigation, C‑524/04, EU:C:2007:161, pkt 115; a także z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 65, 66).
Jeżeli chodzi w szczególności o odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone orzeczeniem sądu krajowego, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu i które narusza przepis prawa Unii, z orzecznictwa Trybunału wynika, że odpowiedzialność ta jest regulowana trzema przesłankami wymienionymi w pkt 44 niniejszego wyroku (zob. podobnie wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 52; z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602, pkt 23).
W niniejszym przypadku pierwsza przesłanka powstania odpowiedzialności państwa członkowskiego za naruszenie prawa Unii jest spełniona, ponieważ oczywiste jest, że art. 1 ust. 1 dyrektywy 77/187 i art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23 mają na celu przyznanie praw pracownikom.
Dyrektywy te mają bowiem na celu ochronę pracowników. Zgodnie z motywem drugim dyrektywy 77/187 i motywem 3 dyrektywy 2001/23 oraz zgodnie z samym tytułem tych dyrektyw ich celem jest ochrona pracowników w przypadku zmiany pracodawcy, w szczególności, jak to wielokrotnie podkreślał Trybunał, w celu zapewnienia ochrony ich praw (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 maja 1992 r., Redmond Stichting, C‑29/91, EU:C:1992:220, pkt 11; z dnia 12 listopada 1992 r., Watson Rask i Christensen, C‑209/91 (EU:C:1992:436, pkt 26); z dnia 14 kwietnia 1994 r., Schmidt, C‑392/92, EU:C:1994:134, pkt 15; a także z dnia 15 grudnia 2005 r., Güney-Görres i Demir, C‑232/04 i C‑233/04, EU:C:2005:778, pkt 40).
Celem art. 3 ust. 1 akapit pierwszy i art. 4 ust. 1 akapit pierwszy tych dyrektyw jest zatem w interesie pracowników zapewnienie ochrony ich praw w przypadku zmiany pracodawcy poprzez umożliwienie im pozostania na stanowisku pracy u przejmującego na takich samych warunkach jak uzgodnione ze zbywającym. Przepisy te mają na celu zapewnienie w miarę możliwości kontynuacji stosunku pracy z przejmującym bez zmian, w szczególności poprzez zobowiązanie przejmującego do utrzymania warunków pracy uzgodnionych w układzie zbiorowym oraz poprzez ochronę pracowników przed zwolnieniami motywowanymi samym faktem przejęcia (zob. podobnie wyroki: z dnia 7 lutego 1985 r., Wendelboe i in., 19/83, EU:C:1985:54, pkt 15; z dnia 11 lipca 1985 r., Foreningen af Arbejdsledere i Danmark, 105/84, EU:C:1985:331, pkt 15; z dnia 25 lipca 1991 r., d’Urso i in., C‑362/89, EU:C:1991:326, pkt 9; a także z dnia 27 listopada 2008 r., Juuri, C‑396/07, EU:C:2008:656, pkt 28).
Jeżeli chodzi o drugą przesłankę powstania odpowiedzialności państwa członkowskiego za naruszenie prawa Unii, a mianowicie wymogu wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii, należy wziąć pod uwagę specyfikę funkcji sądowniczej oraz uzasadnione wymogi pewności prawa. W ten sposób odpowiedzialność państwa za naruszenie prawa Unii przez orzeczenie sądu krajowego, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, może powstać jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy sąd w sposób oczywisty naruszył mające zastosowanie prawo (wyrok z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 53).
W celu ustalenia, czy przesłanka ta została spełniona, sąd krajowy rozpatrujący powództwo o naprawienie szkody powinien uwzględnić wszystkie elementy charakteryzujące przedstawioną mu sytuację, w szczególności stopień jasności i precyzji naruszonego przepisu, zakres uznania, jaki naruszona norma pozostawia organom krajowym lub unijnym, umyślny lub nieumyślny charakter popełnionego uchybienia lub wyrządzonej szkody, usprawiedliwiony lub nieusprawiedliwiony charakter ewentualnego naruszenia prawa, okoliczność, że zachowania instytucji Unii mogły przyczynić się do zaniechania, przyjęcia lub utrzymania w mocy przepisów lub praktyk krajowych sprzecznych z prawem Unii, a także niewykonania przez dany sąd ciążącego na nim obowiązku odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE (zob. podobnie wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 54, 55; z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602, pkt 25, 26).
Należy jednak uściślić, że nie wszystkie kryteria wymienione w poprzednim punkcie muszą być spełnione, aby państwo członkowskie mogło zostać pociągnięte do odpowiedzialności.
Ponadto, zważywszy na to, że w ramach sporów dotyczących odpowiedzialności państw członkowskich za naruszenie prawa Unii „wystarczająco istotne naruszenie” tego prawa należy oceniać w chwili wydania danego niezgodnego z prawem orzeczenia (zob. analogicznie wyrok z dnia 10 września 2019 r., HTTS/Rada, C‑123/18 P, EU:C:2019:694, pkt 39, 55), właściwym w tym względzie orzecznictwem jest orzecznictwo istniejące w chwili, gdy sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, wydał sporne orzeczenie.
Jeśli chodzi o niewykonanie przez sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, ciążącego na nim obowiązku odesłania prejudycjalnego, stanowi ono element, którego znaczenie różni się w zależności od okoliczności danej sprawy.
W rzeczywistości bowiem, pomimo iż naruszenie tego obowiązku może przyczynić się do stwierdzenia, że naruszenie prawa Unii przez taki sąd ma oczywisty charakter, nie może ono samo w sobie wystarczać do stwierdzenia wystarczająco istotnego naruszenia normy prawa Unii mającej na celu przyznanie uprawnień podmiotom, a tym samym do powstania odpowiedzialności państwa członkowskiego.
Wspomniany obowiązek wpisuje się w ramy współpracy sądowej ustanowionej między Trybunałem a sądami państw członkowskich w drodze dialogu między poszczególnymi sądami w celu zagwarantowania, po pierwsze, spójności, pełnej skuteczności i swoistego charakteru prawa Unii, a także autonomii systemu prawnego Unii, nad przestrzeganiem którego czuwa Trybunał, a po drugie, prawidłowego stosowania i jednolitej wykładni prawa Unii. Współpraca ta pozwala w szczególności uniknąć ukształtowania w państwie członkowskim orzecznictwa krajowego niezgodnego z przepisami prawa Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 1 grudnia 1965 r., Schwarze, 16/65, EU:C:1965:117, s. 1094; z dnia 24 maja 1977 r., Hoffmann-La Roche, 107/76, EU:C:1977:89, pkt 5; z dnia 15 października 2024 r., KUBERA, C‑144/23, EU:C:2024:881, pkt 33, 35; a także z dnia 24 marca 2026 r., Remling, C‑767/23, EU:C:2026:243, pkt 19, 21 i przytoczone tam orzecznictwo). Oznacza to wspólną odpowiedzialność sądów krajowych, w szczególności tych, których orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, oraz Trybunału za zapewnienie jednolitej i spójnej wykładni prawa Unii.
Należy również przypomnieć, że ustanowiony w art. 267 TFUE system bezpośredniej współpracy między Trybunałem a sądami krajowymi nie stanowi środka zaskarżenia dostępnego dla stron sporu zawisłego przed sądem krajowym. W związku z tym nie wystarczy, że strona utrzymuje, iż spór dotyczy kwestii wykładni prawa Unii, aby dany sąd był zobowiązany uznać, że takie pytanie zostało podniesione w rozumieniu art. 267 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2021 r., Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, pkt 53, 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
Wynika z tego, że aby można było stwierdzić wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii powodujące powstanie odpowiedzialności państwa członkowskiego, naruszeniu obowiązku odesłania prejudycjalnego ustanowionego w art. 267 akapit trzeci TFUE musi towarzyszyć naruszenie innej normy prawa Unii przyznającej uprawnienia podmiotom.
W niniejszej sprawie, jak wynika z pkt 1 i 2 sentencji wyroku Ferreira da Silva e Brito I, w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. naruszono zarówno art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23, jak i obowiązek odesłania prejudycjalnego ustanowiony w art. 267 akapit trzeci TFUE. W tych okolicznościach należy zbadać, czy wykładnię prawa Unii przyjętą przez sąd odsyłający w tym ostatnim wyroku można uznać za wystarczająco istotne naruszenie tego prawa.
W tym względzie należy przypomnieć, że w każdym wypadku naruszenie prawa Unii jest wystarczająco istotne, gdy dane orzeczenie zostało wydane z oczywistym naruszeniem orzecznictwa Trybunału w tej dziedzinie (wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 56; a także z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602, pkt 26).
Niemniej jednak stosowanie kryteriów pozwalających na ustalenie odpowiedzialności państw członkowskich za szkody wyrządzone podmiotom w wyniku naruszenia prawa Unii powinno co do zasady być wykonywane przez sądy krajowe, zgodnie ze wskazówkami udzielonymi przez Trybunał w celu stosowania tych kryteriów [wyroki: z dnia 1 czerwca 1999 r., Konle, C‑302/97, EU:C:1999:271, pkt 59; z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 100; zob. także podobnie wyroki: z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602, pkt 21; z dnia 10 grudnia 2020 r., Euromin Holdings (Cyprus), C‑735/19, EU:C:2020:1014, pkt 70].
W celu udzielenia sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, Trybunał może w duchu współpracy z sądami krajowymi dostarczyć temu sądowi wszelkich wskazówek, które uzna za niezbędne (zob. wyroki: z dnia 21 marca 1985 r., Celestri & C., 172/84, EU:C:1985:137, pkt 12; z dnia 1 lipca 2008 r., MOTOE, C‑49/07, EU:C:2008:376, pkt 30; z dnia 19 marca 2026 r., Oblastní nemocnice Kolín, C‑513/24, EU:C:2026:214, pkt 26).
W tym względzie trzy elementy charakteryzujące wydanie przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. mają decydujące znaczenie dla stwierdzenia, czy wyrok ten stanowi wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii.
W przedmiocie błędów w wykładni prawa Unii w świetle orzecznictwa Trybunału, które Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) powinien wziąć pod uwagę przy wydawaniu wyroku z dnia 25 lutego 2009 r.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w pkt 1 sentencji wyroku Ferreira da Silva e Brito I Trybunał orzekł, że „wykładni art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23 należy dokonywać w ten sposób, iż pojęcie „przejęcia zakładu” obejmuje sytuację, w której spółka działająca na rynku lotów czarterowych zostaje rozwiązana przez swego akcjonariusza większościowego, będącego również przedsiębiorstwem transportu lotniczego, a następnie ta ostatnia spółka wstępuje w prawa rozwiązanej spółki, stając się stroną umów leasingu samolotów i bieżących umów o loty czarterowe, prowadzi działalność wcześniej prowadzoną przez rozwiązaną spółkę, przywraca niektórych pracowników wcześniej oddelegowanych do pracy w rozwiązanej spółce, powierzając im identyczne obowiązki co wcześniej wykonywane oraz przejmuje drobne wyposażenie rozwiązanej spółki”.
Prawdą jest, że w celu dokonania takiej wykładni Trybunał odniósł się w pkt 24, 25 i 27 wyroku Ferreira da Silva e Brito I do dwóch wyroków wydanych po wydaniu wyroku z dnia 25 lutego 2009 r., a mianowicie do wyroków z dnia 29 lipca 2010 r., UGT-FSP (C‑151/09, EU:C:2010:452) i z dnia 6 marca 2014 r., Amatori i in. (C‑458/12, EU:C:2014:124). Podobnie w pkt 33 i 34 wyroku Ferreira da Silva e Brito I Trybunał wspomniał o wyroku z dnia 12 lutego 2009 r., Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85). Tymczasem, biorąc pod uwagę fakt, iż wyrok ten został wydany równocześnie z wyrokiem z dnia 25 lutego 2009 r., nie ma pewności, czy Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) mógł się z nim zapoznać przed wydaniem tego ostatniego wyroku.
Należy zatem przedstawić orzecznictwo Trybunału poprzedzające wyrok z dnia 12 lutego 2009 r., Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85), w celu ustalenia, czy wykładnię art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23 przyjętą w wyroku Ferreira da Silva e Brito I można było łatwo wywieść z tego orzecznictwa.
W tym względzie wydaje się, że w chwili wydania wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. Trybunał opracował już w swoim orzecznictwie metodologię oceny wspólną dla różnych przypadków przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu. Już bowiem w wyroku z dnia 18 marca 1986 r., Spijkers (24/85, EU:C:1986:127), Trybunał wyjaśnił okoliczności faktyczne, które powinny charakteryzować daną transakcję, aby można było przyjąć kwalifikację „przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu”, które następnie były przedmiotem usystematyzowania, w szczególności w wyrokach z dnia 19 maja 1992 r., Redmond Stichting (C‑29/91, EU:C:1992:220) i z dnia 11 marca 1997 r., Süzen (C‑13/95, EU:C:1997:141).
I tak z orzecznictwa wynika już, po pierwsze, że aby można było stwierdzić zachowanie tożsamości danej jednostki gospodarczej po zmianie osoby odpowiedzialnej za prowadzenie przedsiębiorstwa lub zakładu, podmiot ten powinien być zorganizowany w sposób stały, a jego działalność nie może ograniczać się do wykonania określonego obiektu budowlanego. Pojęcie jednostki odsyła zatem do zorganizowanego połączenia osób i mienia umożliwiającego prowadzenie działalności gospodarczej, która realizuje określony cel (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 września 1995 r., Rygaard, C‑48/94, EU:C:1995:290, pkt 20; z dnia 11 marca 1997 r., Süzen, C‑13/95, EU:C:1997:141, pkt 13).
Po drugie, decydującym kryterium dla ustalenia istnienia przejęcia w rozumieniu dyrektywy 77/187 oraz dyrektywy 2001/23 jest to, czy dana jednostka zachowuje swoją tożsamość, co wynika w szczególności z rzeczywistej kontynuacji działalności lub jej przejęcia (wyroki: z dnia 18 marca 1986 r., Spijkers, 24/85, EU:C:1986:127, pkt 11; z dnia 19 maja 1992 r., Redmond Stichting, C‑29/91, EU:C:1992:220, pkt 23; z dnia 11 marca 1997 r., Süzen, C‑13/95, EU:C:1997:141, pkt 10).
Natomiast skoro z samego brzmienia art. 1 dyrektywy 77/187 i art. 1 dyrektywy 2001/23 wynika, że zakres stosowania tych dyrektyw obejmuje wszystkie przypadki zmiany w ramach stosunków umownych osoby fizycznej lub prawnej odpowiedzialnej za prowadzenie przedsiębiorstwa lub zakładu, która w związku z tym przejmuje obowiązki pracodawcy wobec pracowników przedsiębiorstwa, nie ma znaczenia, czy własność składników materialnych zostaje przeniesiona (zob. podobnie wyroki: z dnia 17 grudnia 1987 r., Ny Mølle Kro, 287/86, EU:C:1987:573, pkt 12; z dnia 12 listopada 1992 r., Watson Rask i Christensen, C‑209/91, EU:C:1992:436, pkt 15; z dnia 20 listopada 2003 r., Abler i in., C‑340/01, EU:C:2003:629, pkt 41; a także z dnia 15 grudnia 2005 r., Güney-Görres i Demir, C‑232/04 i C‑233/04, EU:C:2005:778, pkt 37).
Dla stwierdzenia, czy przesłanki przejęcia jednostki gospodarczej zorganizowanej w sposób stały zostały spełnione, należy wziąć pod rozwagę wszystkie okoliczności faktyczne, które charakteryzują dane zachowanie, wśród których znajdują się w szczególności rodzaj przedsiębiorstwa lub zakładu, o który chodzi, przejęcie lub brak przejęcia składników majątkowych takich jak budynki i rzeczy ruchome, wartość składników niematerialnych w chwili przejęcia, przejęcie lub brak przejęcia większości pracowników przez nowego pracodawcę, przejęcie lub brak przejęcia klientów, a także stopień podobieństwa działalności prowadzonej przed przejęciem i po przejęciu oraz czas ewentualnego zawieszenia tej działalności. Okoliczności te stanowią jednakże tylko pojedyncze aspekty oceny, która musi być dokonana całościowo, i stąd nie mogą być one oceniane osobno (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 marca 1986 r., Spijkers, 24/85, EU:C:1986:127, pkt 13; z dnia 19 maja 1992 r., Redmond Stichting, C‑29/91, EU:C:1992:220, pkt 24; a także z dnia 11 marca 1997 r., Süzen, C‑13/95, EU:C:1997:141, pkt 14).
Ponadto, jak już wynika z orzecznictwa, którego znajomości przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) można było racjonalnie oczekiwać w chwili wydania przez ten sąd wyroku z dnia 25 lutego 2009 r., ocena ta powinna w szczególności uwzględniać rodzaj przedsiębiorstwa lub zakładu, o który chodzi. Waga, jaką należy przypisać poszczególnym kryteriom identyfikacji „przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu” w rozumieniu dyrektyw 77/187 i 2001/23, różni się bowiem siłą rzeczy w zależności od prowadzonej działalności, a nawet metod produkcji lub działalności stosowanych w danym przedsiębiorstwie, zakładzie lub części zakładu (zob. podobnie wyroki: z dnia 11 marca 1997 r., Süzen, C‑13/95, EU:C:1997:141, pkt 18; z dnia 10 grudnia 1998 r., Hidalgo i in., C‑173/96 i C‑247/96, EU:C:1998:595, pkt 31; z dnia 2 grudnia 1999 r., Allen i in., C‑234/98, EU:C:1999:594, pkt 28; a także z dnia 15 grudnia 2005 r., Güney-Görres i Demir, C‑232/04 i C‑233/04, EU:C:2005:778, pkt 35).
Tak więc w sektorach, w których działalność opiera się głównie na sile roboczej i w których zbiorowość pracowników, która prowadzi trwale wspólną działalność, może odpowiadać jednostce gospodarczej, należy położyć nacisk na przejęcie pracowników. Taka jednostka może bowiem zachować swoją tożsamość po przejęciu, jeżeli nowy pracodawca nie poprzestaje na kontynuowaniu danej działalności, lecz przejmuje również zasadniczą pod względem liczby i kompetencji część personelu, który jego poprzednik przydzielił specjalnie do tego zadania. W takim przypadku nowy pracodawca nabywa zorganizowaną całość składników, które umożliwią mu kontynuowanie działalności lub niektórych rodzajów działalności przedsiębiorstwa zbywającego w sposób stały (wyrok z dnia 11 marca 1997 r., Süzen, C‑13/95, EU:C:1997:141, pkt 21; z dnia 10 grudnia 1998 r., Hidalgo i in., C‑173/96 i C‑247/96, EU:C:1998:595, pkt 32; a także z dnia 2 grudnia 1999 r., Allen i in., C‑234/98, EU:C:1999:594, pkt 29).
Natomiast w sektorze, w którym składniki materialne przyczyniają się w istotny sposób do wykonywania działalności, takiej jak regularny publiczny transport autobusowy, brak przeniesienia w znaczącym zakresie z poprzedniego na nowego wykonawcę takich elementów, które są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania danej jednostki, musi prowadzić do uznania, że jednostka ta nie zachowuje swojej tożsamości (zob. podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2001 r., Liikenne, C‑172/99, EU:C:2001:59, pkt 42).
Kilka lat przed wydaniem wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. Trybunał wyjaśnił w tym względzie, że w przypadku gdy działalność nie opiera się zasadniczo na sile roboczej, ponieważ wymaga istotnego wyposażenia, przejęcie składników materialnych niezbędnych do wykonywania działalności może okazać się decydujące dla scharakteryzowania przejęcia jednostki gospodarczej (zob. podobnie wyrok z dnia 20 listopada 2003 r., Abler i in., C‑340/01, EU:C:2003:629, pkt 36), nawet jeśli temu przejęciu nie towarzyszy przeniesienie własności tych składników materialnych (zob. podobnie wyrok z dnia 2 grudnia 1999 r., Allen i in., C‑234/98, EU:C:1999:594, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
A contrario, w takim sektorze działalności brak przejęcia przez nowego przedsiębiorcę zasadniczej części, pod względem liczby i kompetencji, pracowników, który jego poprzednik przeznaczał na wykonywanie tej samej działalności, nie wystarcza, aby wykluczyć istnienie przejęcia jednostki zachowującej swoją tożsamość w rozumieniu dyrektyw 77/187 i 2001/23. Przeciwne rozumowanie byłoby sprzeczne z głównym celem tych dyrektyw, jakim jest utrzymanie, nawet wbrew woli przejmującego, umów o pracę pracowników zbywającego (zob. podobnie wyrok z dnia 20 listopada 2003 r., Abler i in., C‑340/01, EU:C:2003:629, pkt 37).
Z pkt 68–77 niniejszego wyroku wynika zatem, że na długo przed ogłoszeniem wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. Trybunał wypracował metodologię oceny pojęcia „przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu”, która wymagała rozróżnienia w zależności od tego, czy w danym sektorze działalność opierała się zasadniczo na sile roboczej, czy też odwrotnie – na istotnym wyposażeniu.
Tymczasem wyrok ten nie zawiera wyraźnego odniesienia do tej metodologii ani elementów, które pozwoliłyby uznać, że Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) zastosował ją w sposób dorozumiany we wspomnianym wyroku. Ponieważ sektor cywilnego transportu lotniczego, którego dotyczy spór w postępowaniu głównym, w sposób oczywisty należy do sektorów, które nie opierają się głównie na sile roboczej, ponieważ wymagają one istotnego wyposażenia, okoliczność ta stanowi naruszenie orzecznictwa Trybunału przypomnianego w szczególności w pkt 75–77 niniejszego wyroku.
Ponadto wspomniana metodologia nie została zmieniona wyrokami z dnia 12 lutego 2009 r., Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85), z dnia 29 lipca 2010 r., UGT-FSP (C‑151/09, EU:C:2010:452) i z dnia 6 marca 2014 r., Amatori i in. (C‑458/12, EU:C:2014:124), na które powołał się Trybunał w wyroku Ferreira da Silva e Brito I.
Po pierwsze, w pkt 24 wyroku Ferreira da Silva e Brito I Trybunał stwierdził, że już „orzekł, iż dyrektywa 77/187, skodyfikowana dyrektywą 2001/23 miała zastosowanie do wszystkich wypadków zmiany, w ramach stosunków umownych, osoby fizycznej lub prawnej odpowiedzialnej za prowadzenie przedsiębiorstwa, która wykonuje obowiązki pracodawcy w stosunku do pracowników przedsiębiorstwa (zob. wyroki [z dnia 7 marca 1996 r.,] Merckx i Neuhuys, C‑171/94 i C‑172/94, EU:C:1996:87, pkt 28; [z dnia 10 grudnia 1998 r.,] Hernández Vidal i in., C‑127/96, C‑229/96 i C‑74/97, EU:C:1998:594, pkt 23, a także [z dnia 6 marca 2014 r.,] Amatori i in., C‑458/12, EU:C:2014:124, pkt 29 oraz przytoczone orzecznictwo)”. Tymczasem pkt 29 wyroku z dnia 6 marca 2014 r., Amatori i in. (C‑458/12, EU:C:2014:124) powtarza dosłownie pkt 28 wyroku z dnia 7 marca 1996 r., Merckx i Neuhuys (C‑171/94 i C‑172/94, EU:C:1996:87).
Czyniąc to, Trybunał ograniczył się w pkt 24 wyroku Ferreira da Silva e Brito I do potwierdzenia dość starego sformułowania, które wywodzi się z wyroku z dnia 17 grudnia 1987 r., Ny Mølle Kro (287/86, EU:C:1987:573, pkt 12) i które następnie wielokrotnie powtarzał, w szczególności w wyrokach: z dnia 15 czerwca 1988 r., Bork International i in. (101/87, EU:C:1988:308, pkt 13); z dnia 19 maja 1992 r., Redmond Stichting (C‑29/91, EU:C:1992:220, pkt 11).
Ponadto w pkt 25 wyroku Ferreira da Silva e Brito I Trybunał odniósł się w szczególności do pkt 30 wyroku z dnia 6 marca 2014 r., Amatori i in. (C‑458/12, EU:C:2014:124), aby wskazać, że decydującym kryterium dla ustalenia istnienia przejęcia w rozumieniu dyrektywy 2001/23 jest okoliczność, że dana jednostka zachowuje swoją tożsamość, co wynika w szczególności z rzeczywistej kontynuacji działalności lub jej przejęcia. Tymczasem ów pkt 30 opiera się w dużej mierze na pkt 11 i 12 wyroku z dnia 18 marca 1986 r., Spijkers (24/85, EU:C:1986:127), które są również przytoczone w owym pkt 25 wyroku Ferreira da Silva e Brito I.
Wreszcie pkt 28 wyroku z dnia 29 lipca 2010 r., UGT-FSP (C‑151/09, EU:C:2010:452), do którego odsyła pkt 27 wyroku Ferreira da Silva e Brito I, powtarza z kolei utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym – jak podkreślono w pkt 73 niniejszego wyroku – waga, jaką należy przypisać poszczególnym kryteriom istnienia przejęcia w rozumieniu dyrektyw 77/187 i 2001/23, siłą rzeczy różni się w zależności od wykonywanej działalności.
Po drugie, w pkt 33 i 34 wyroku Ferreira da Silva e Brito I Trybunał wskazał, że z pkt 46–48 wyroku z dnia 12 lutego 2009 r., Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85), wydanego zaledwie kilka dni przed wyrokiem z dnia 25 lutego 2009 r., wynika, że „to nie zachowanie specyficznej struktury organizacyjnej narzuconej przez zbywającego różnym elementom produkcji, które są przedmiotem przejęcia, ale zachowanie funkcjonalnej więzi współzależności i komplementarności między tymi elementami produkcji” i że w konsekwencji „zachowanie takiej więzi funkcjonalnej pomiędzy różnymi przejmowanymi czynnikami pozwala przejmującemu na wykorzystywanie ich w celu prowadzenia identycznej lub analogicznej działalności gospodarczej, nawet jeśli, po dokonaniu przejęcia, są one włączone w ramy nowej, odmiennej struktury organizacyjnej”.
Niemniej jednak w pkt 44 wyroku z dnia 12 lutego 2009 r., Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85), Trybunał, powołując się na wcześniejsze wyroki, wskazał, że o ile wcześniej orzekł, iż czynnik dotyczący organizacji pracy jest jednym z czynników, za pomocą których definiuje się jednostkę gospodarczą, o tyle orzekł również, że zmiana struktury organizacyjnej przejmowanej jednostki nie może stanowić przeszkody dla stosowania dyrektywy 2001/23.
Tymczasem to z naruszeniem wykładni rozszerzającej pojęcia „przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu”, wynikającej z tego orzecznictwa poprzedzającego wyrok z dnia 12 lutego 2009 r., Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85), sąd odsyłający uznał w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r., że konieczne jest zbadanie, czy działalność „czarterowa” AIA była kontynuowana w sposób autonomiczny w ramach TAP w celu dokonania oceny, czy zbycie przejmowanego podmiotu na rzecz tego ostatniego przedsiębiorstwa lotniczego należało uznać za stanowiące „przejęcie przedsiębiorstwa lub zakładu” w rozumieniu dyrektywy 77/187.
Uzależniając bowiem stwierdzenie takiego przejęcia od warunku, którego Trybunał nigdy nie przyjął w swoim orzecznictwie, by przejmowana jednostka zachowała swoją autonomię organizacyjną w ramach podmiotu, który ją przejmuje, Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) ustanowił wymóg, który nie znajduje oparcia w tych dyrektywach i który odbiega od metodologii przyjętej w odnoszącym się do nich orzecznictwie Trybunału i w odniesieniu do którego można było racjonalnie oczekiwać, że sąd odsyłający uwzględni je przy wydawaniu wyroku z dnia 25 lutego 2009 r.
Ponadto należy podkreślić, że w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. sąd odsyłający uznał, iż „zachowanie TAP [było] spójne z gospodarczego punktu widzenia”, ponieważ polegało na „zaproponowaniu rozwiązania AIA ze względu na to, że jej działalność gospodarcza nie była rentowna, a w ramach likwidacji [na] przejęciu lotów, do których wykonania zobowiązała się wcześniej AIA w celu uniknięcia wysokich odszkodowań”.
Postępując w ten sposób w celu uzasadnienia swojej wykładni pojęcia „przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu”, sąd odsyłający przyjął subiektywne podejście do takiej operacji, umieszczając ją systematycznie w kontekście likwidacji AIA i celu TAP, jakim było zmniejszenie strat spowodowanych tą likwidacją. Tymczasem z orzecznictwa Trybunału, którego uwzględnienia przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) można było racjonalnie oczekiwać przy wydawaniu wyroku z dnia 25 lutego 2009 r., wynikało jasno, że pojęcie to opiera się na obiektywnych kryteriach. Jak podkreślono w pkt 69 niniejszego wyroku, decydującym kryterium dla ustalenia istnienia przejęcia przedsiębiorstwa, zakładu lub części zakładu w rozumieniu dyrektyw 77/187 i 2001/23 jest to, czy dana jednostka zachowuje swoją tożsamość, co wynika w szczególności z rzeczywistej kontynuacji działalności lub jej przejęcia.
Wynika z tego, że sąd odsyłający powinien był pominąć zarówno kontekst likwidacji AIA, jak i cel TAP polegający na zmniejszeniu strat spowodowanych tą likwidacją i wziąć pod uwagę liczne obiektywne przesłanki świadczące o tym, że TAP rzeczywiście prowadził działalność w zakresie lotów czarterowych prowadzoną dotychczas przez AIA. W tym względzie najistotniejszą wskazówką jest eksploatacja przez TAP przez znaczny okres, ponieważ rozpoczęła się ona od 1993 r., do czasu ich zwrotu po wygaśnięciu umów leasingu między 1998 r. a 2000 r. czterech z ośmiu samolotów leasingowanych przez AIA.
Z uwagi na orzecznictwo, które Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) powinien był wziąć pod uwagę, wydaje się, że zbieg błędów w wykładni prawa Unii, jakich dopuścił się ów sąd w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r., wskazanych w pkt 79, 87, 88 i 90 niniejszego wyroku, powoduje wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii.
W przedmiocie naruszenia przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) obowiązku odesłania prejudycjalnego przewidzianego w art. 267 akapit trzeci TFUE
W drugiej kolejności wskazówkę w tym względzie stanowi również naruszenie przez sąd odsyłający ciążącego na nim obowiązku odesłania prejudycjalnego z naruszeniem art. 267 akapit trzeci TFUE. Jak bowiem wynika z pkt 2 sentencji wyroku Ferreira da Silva e Brito I, Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) naruszył ten obowiązek w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r.
W wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. sąd odsyłający wyjaśnił, jak wskazano w pkt 33 niniejszego wyroku, że nie był zobowiązany jego zdaniem do zwrócenia się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Uznał on w tym względzie, że „biorąc pod uwagę treść przepisów dyrektyw [77/187 i 2001/23], wykładnię tych przepisów dokonaną przez Trybunał oraz cechy charakterystyczne [sporu w postępowaniu głównym] […] dokonanie wykładni nie budzi żadnych istotnych wątpliwości, które powodowałyby konieczność odesłania prejudycjalnego, przy czym brak ścisłej identyczności między pytaniami powstałymi w niniejszym postępowaniu a sytuacjami przedłożonymi Trybunałowi nie ma żadnego znaczenia”. Dodał on, że „Trybunał dostarczył obszernego i utrwalonego orzecznictwa dotyczącego kwestii wykładni przepisów wspólnotowych dotyczących »przejęcia zakładu«” oraz że [dyrektywa 2001/23] odzwierciedla już konsolidację, zgodnie z tym orzecznictwem, pojęć, które zostały w niej przedstawione i które obecnie są w jasny sposób interpretowane w orzecznictwie (wspólnotowym, a nawet krajowym), tak że pozwala ona w niniejszym przypadku na zwolnienie się z obowiązku uprzedniej konsultacji z Trybunałem”.
Odnosząc się przede wszystkim do dokonanej przez Trybunał wykładni dyrektyw 77/187 i 2001/23, następnie do faktu, że „brak ścisłej identyczności między pytaniami powstałymi w niniejszym postępowaniu a sytuacjami przedłożonymi Trybunałowi nie ma żadnego znaczenia” i wreszcie do dostarczenia przez Trybunał „obszernego i dobrze utrwalonego orzecznictwa dotyczącego problemu wykładni przepisów wspólnotowych dotyczących »przejęcia zakładu«”, sąd odsyłający najwyraźniej uznał, że w niniejszej sprawie został zwolniony z przewidzianego w art. 267 akapit trzeci TFUE obowiązku odesłania prejudycjalnego ze względu na to, że odpowiedź na podniesione pytanie wynikała z utrwalonego orzecznictwa Trybunału rozstrzygającego rozpatrywaną kwestię prawną, nawet w braku ścisłej identyczności spornych pytań.
Tymczasem, jeżeli w prawie krajowym nie istnieje żaden środek zaskarżenia orzeczenia sądu krajowego, sąd ten jest co do zasady zobowiązany zwrócić się do Trybunału na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE, jeżeli została podniesiona przed nim kwestia dotycząca wykładni prawa Unii lub ważności aktu prawa wtórnego (zob. podobnie wyroki: z dnia 6 października 1982 r., Cilfit, 283/81, EU:C:1982:335, pkt 11; z dnia 4 listopada 1997 r., Parfums Christian Dior, C‑337/95, EU:C:1997:517, pkt 26; z dnia 18 lipca 2013 r., Consiglio Nazionale dei Geologi, C‑136/12, EU:C:2013:489, pkt 25; a także z dnia 24 marca 2026 r., Remling, C‑767/23, EU:C:2026:243, pkt 20).
Taki sąd krajowy może w konsekwencji zostać zwolniony z tego obowiązku tylko wtedy, gdy znajduje się w jednej z trzech sytuacji przewidzianych przez Trybunał w wyroku z dnia 6 października 1982 r., Cilfit (283/81, EU:C:1982:335, pkt 21), innymi słowy, gdy podniesiona przed nim kwestia prawa Unii nie ma znaczenia dla sprawy, gdy dany przepis prawa Unii był już przedmiotem wykładni Trybunału lub gdy prawidłowa wykładnia prawa Unii jest na tyle oczywista, że nie pozostawia miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości.
Jak przypomniano w pkt 57 niniejszego wyroku, sądy krajowe, a tym bardziej te, których orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu, oraz Trybunał, w ramach współpracy sądowej ustanowionej w art. 267 TFUE, która oznacza wspólną odpowiedzialność, i w poszanowaniu swoich odpowiednich kompetencji, mają obowiązek bezpośredniego i wzajemnego przyczyniania się do wypracowania orzeczenia w celu zapewnienia jednolitego stosowania prawa Unii we wszystkich państwach członkowskich.
Tymczasem odpowiedzialność ta, w połączeniu z zasadniczym obowiązkiem sądów, których orzeczenia nie podlegają odwołaniu, do zwracania się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, oznacza, że gdy sąd taki uzna, iż odpowiedź na podniesione przed nim pytanie dotyczące prawa Unii wynika z orzecznictwa Trybunału, taki sąd krajowy dysponuje jedynie ograniczonym zakresem swobody oceny, który sprowadza się do wyboru między zastosowaniem się do interpretacji ustalonej wcześniej przez Trybunał a skierowaniem do niego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w celu uzyskania dodatkowych wyjaśnień lub zasugerowania zmiany orzecznictwa.
Nie podważając bowiem zarówno wiążącego charakteru wyroków prejudycjalnych dla sądów krajowych w odniesieniu do wykładni przepisów prawa Unii, których one dotyczą [zob. podobnie wyroki: z dnia 3 lutego 1977 r., Benedetti, 52/76, EU:C:1977:16, pkt 26; z dnia 11 czerwca 1987 r., X, 14/86, EU:C:1987:275, pkt 12; a także z dnia 22 lutego 2022 r., RS (Skutki wyroków sądu konstytucyjnego), C‑430/21, EU:C:2022:99, pkt 74], jak i logiki współpracy sądowej nierozerwalnie związanej z postępowaniem prejudycjalnym, sąd krajowy nie może, bez zwrócenia się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, odstąpić z własnej inicjatywy od wykładni, jaką Trybunał wypracował wcześniej w odniesieniu do przepisu prawa Unii mającego zastosowanie do sporu zawisłego przed tym sądem krajowym.
W okolicznościach takich jak w sprawie w postępowaniu głównym, w której Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) dokonał wykładni pojęcia „przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu”, odbiegając od metodologii przyjętej w odpowiednim orzecznictwie Trybunału w tej dziedzinie, orzeczenie wydane jednostronnie przez ten sąd krajowy ma zatem istotny wpływ na ocenę istnienia wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii.
W przedmiocie usprawiedliwionego lub nieusprawiedliwionego charakteru naruszenia prawa Unii przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy)
W trzeciej i ostatniej kolejności, jak przypomniano w pkt 52 niniejszego wyroku, Trybunał wskazał w pkt 55 wyroku z dnia 30 września 2003 r., Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513), że usprawiedliwiony lub nieusprawiedliwiony charakter ewentualnego naruszenia prawa należy do istotnych elementów charakteryzujących sytuację przedstawioną sądowi krajowemu rozpatrującemu powództwo o naprawienie szkody w celu dokonania oceny istnienia wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii.
W niniejszej sprawie, jak podkreślono w pkt 88 niniejszego wyroku, wyrok z dnia 25 lutego 2009 r. opierał się na założeniu, że stwierdzenie przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu w rozumieniu dyrektyw 77/187 i 2001/23 jest uzależnione od warunku, by przejmowana jednostka zachowała swoją niezależność organizacyjną w ramach jednostki, która ją przejęła.
Tymczasem należy stwierdzić, że Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) nie mógł nie wiedzieć, że zgodność takiego założenia z pojęciem „przejęcia przedsiębiorstwa lub zakładu” w rozumieniu tych dyrektyw była właśnie przedmiotem postępowania prejudycjalnego przed Trybunałem, w którym opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2008:614) została przedstawiona w dniu 6 listopada 2008 r.
W tym względzie należy przypomnieć, że jeżeli rozstrzygnięcie sporu zawisłego przed sądem krajowym zależy od wykładni prawa Unii, która jest przedmiotem jednoczesnego postępowania prejudycjalnego przed Trybunałem dotyczącego tych samych aspektów tego prawa, z obowiązku lojalnej współpracy ustanowionego w art. 4 ust. 3 akapit pierwszy TUE wynika, że sąd krajowy powinien w celu uniknięcia wydania orzeczenia, które jest w danym przypadku sprzeczne z orzeczeniem Trybunału, podjąć niezbędne kroki w celu zapewnienia uwzględnienia wyroku wydanego w tym postępowaniu prejudycjalnym, w którym opinia rzecznika generalnego Trybunału była dostępna kilka miesięcy przed ogłoszeniem tego wyroku.
Wynika z tego, że w niniejszej sprawie okoliczności przedstawione w pkt 104 niniejszego wyroku powinny były zwrócić uwagę Supremo Tribunal de Justiça (sądu najwyższego) na ryzyko, że założenie przypomniane w pkt 103 niniejszego wyroku zostanie w istocie odrzucone przez Trybunał. Okoliczności te mogą zatem zmniejszyć prawdopodobieństwo, że błędna wykładnia prawa Unii dokonana przez ten sąd we wspomnianym wyroku może zostać uznana za usprawiedliwioną.
Wnioski w przedmiocie pierwszych trzech pytań
To właśnie z należytym uwzględnieniem rozważań zawartych w pkt 65–106 niniejszego wyroku do sądu odsyłającego będzie należało stwierdzenie w ramach oceny wszystkich elementów charakteryzujących przedstawioną mu sytuację w rozumieniu pkt 54 i 55 wyroku z dnia 30 września 2003 r., Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513), czy w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r., Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) naruszył prawo Unii w sposób wystarczająco istotny.
Do sądu odsyłającego należy również zbadanie, czy – jak wydaje się wynikać z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi – istnieje bezpośredni związek przyczynowy między naruszeniem art. 1 ust. 1 dyrektywy 77/187 a wszystkimi lub częścią szkód poniesionych przez powodów w postępowaniu głównym w następstwie procedury zwolnienia grupowego, której zostali poddani (zob. podobnie wyroki: z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 59; z dnia 4 października 2018, Kantarev, C‑571/16, EU:C:2018:807, pkt 116).
Z uwagi na powyższe rozważania na pytania od pierwszego do trzeciego należy odpowiedzieć, że do ustalenia, iż Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. naruszył w sposób wystarczająco istotny art. 1 ust. 1 dyrektywy 77/187, przyczyniają się, po pierwsze, okoliczność, że wyrok ten jest dotknięty szeregiem błędów w wykładni prawa Unii, ocenianych w świetle orzecznictwa Trybunału, w odniesieniu do którego można było racjonalnie oczekiwać, iż zostanie ono uwzględnione przez ten sąd przy wydawaniu tego wyroku, po drugie, okoliczność, że wyrok z dnia 25 lutego 2009 r. został wydany z naruszeniem obowiązku odesłania prejudycjalnego ciążącego na tym sądzie na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE, i po trzecie, okoliczność, że Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) nie mógł nie wiedzieć, iż zgodność z prawem Unii podejścia metodologicznego przyjętego we wspomnianym wyroku stanowiła zasadniczy przedmiot wniosku prejudycjalnego oczekującego na rozstrzygnięcie przez Trybunał.
W przedmiocie pytania czwartego
Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 77/187 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/23 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które przewidują, że pobranie przez pracownika przewidzianej w ustawie odprawy należnej w wyniku zwolnienia grupowego jest równoznaczne z zaakceptowaniem przez niego zwolnienia, w związku z czym traci on możliwość zakwestionowania tego zwolnienia i dochodzenia zachowania praw przysługujących mu na podstawie tych dyrektyw.
W tym względzie wystarczy stwierdzić, że ochrona, jaką dyrektywy 77/187 i 2001/23 mają zapewnić pracownikom, których dotyczy przejęcie przedsiębiorstwa lub zakładu, ma charakter bezwzględnie wiążący i w związku z tym nie pozostaje w dyspozycji stron umowy o pracę. Przepisy tych dyrektyw, w szczególności dotyczące ochrony pracowników przed zwolnieniem z powodu przejęcia, należy zatem uznać za bezwzględnie obowiązujące w tym znaczeniu, że nie jest dopuszczalne odstępstwo od nich na niekorzyść pracowników. Wynika z tego, że pracownicy, których to dotyczy, nie mają możliwości zrzeczenia się praw przyznanych im na mocy tych dyrektyw i że ograniczenie tych praw jest niedopuszczalne nawet za ich zgodą (wyrok z dnia 10 lutego 1988 r., Foreningen af Arbejdsledere i Danmark, 324/86, EU:C:1988:72, pkt 14, 15).
W konsekwencji na pytanie czwarte trzeba odpowiedzieć, iż art. 3 ust. 1 dyrektywy 77/187 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/23 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które przewidują, że pobranie przez pracownika przewidzianej w ustawie odprawy należnej w wyniku zwolnienia grupowego jest równoznaczne z zaakceptowaniem przez niego zwolnienia, w związku z czym traci on możliwość zakwestionowania tego zwolnienia i dochodzenia zachowania praw przysługujących mu na podstawie tych dyrektyw.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
1) Do ustalenia, iż Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) w wyroku z dnia 25 lutego 2009 r. naruszył w sposób wystarczająco istotny art. 1 ust. 1 dyrektywy Rady 77/187/EWG z dnia 14 lutego 1977 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich, odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów, przyczyniają się, po pierwsze, okoliczność, że wyrok ten jest dotknięty szeregiem błędów w wykładni prawa Unii, ocenianych w świetle orzecznictwa Trybunału, w odniesieniu do którego można było racjonalnie oczekiwać, iż zostanie ono uwzględnione przez ten sąd przy wydawania tego wyroku, po drugie, okoliczność, że wyrok z dnia 25 lutego 2009 r. został wydany z naruszeniem obowiązku odesłania prejudycjalnego ciążącego na tym sądzie na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE, i po trzecie, okoliczność, że Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) nie mógł nie wiedzieć, iż zgodność z prawem Unii podejścia metodologicznego przyjętego we wspomnianym wyroku stanowiła zasadniczy przedmiot wniosku prejudycjalnego oczekującego na rozstrzygnięcie przez Trybunał.
2) Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 77/187 i art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów
należy interpretować w ten sposób, że:
stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które przewidują, że pobranie przez pracownika przewidzianej w ustawie odprawy należnej w wyniku zwolnienia grupowego jest równoznaczne z zaakceptowaniem przez niego zwolnienia, w związku z czym traci on możliwość zakwestionowania tego zwolnienia i dochodzenia zachowania praw przysługujących mu na podstawie tych dyrektyw.
Podpisy
* Język postępowania: portugalski.
