Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 19 marca 2026 r., C-649/23

Sygn. akt C-649/23

62023CJ0649

WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)

z dnia 19 marca 2026 r. ( *1 )

Odesłanie prejudycjalne – Zbliżanie ustawodawstw – Dyrektywa 2001/29/WE – Harmonizacja niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym – Prawo do zwielokrotniania – Artykuł 2 lit. a) – Pojęcie „utworu” – Prawnoautorska ochrona utworów – Przesłanki – Dyrektywa 2006/116/WE – Artykuł 5 – Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych – Artykuł 2 – Wydanie krytyczne wcześniej istniejącego utworu mające na celu odtworzenie rękopisu w języku łacińskim – Twórczość intelektualna stanowiąca odzwierciedlenie osobowości autora przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach – Przedmiot możliwy do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności

W sprawie C‑649/23

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia) postanowieniem z dnia 6 grudnia 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 31 października 2023 r., w postępowaniu:

Institutul de Istorie şi Teorie Literară „G. Călinescu”,

Fundaţia Naţională pentru Ştiinţă şi Artă

przeciwko

HK, jako spadkobiercy TB,

VP,

GR,

TRYBUNAŁ (pierwsza izba),

w składzie: F. Biltgen, prezes izby, T. von Danwitz, wiceprezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego pierwszej izby, I. Ziemele (sprawozdawczyni), A. Kumin i S. Gervasoni, sędziowie,

rzecznik generalny: D. Spielmann,

sekretarz: R. Şereş, administratorka,

uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 19 marca 2025 r.,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–

w imieniu Institutul de Istorie şi Teorie Literară „G. Călinescu” – P. Buta, avocat,

w imieniu rządu rumuńskiego – E. Gane, L. Ghiță i A. Rotăreanu, w charakterze pełnomocników,

w imieniu rządu francuskiego – T. Lechevallier i B. Travard, w charakterze pełnomocników,

w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino i G. Palmieri, w charakterze pełnomocników, których wspierał D.G. Pintus, avvocato dello Stato,

w imieniu Komisji Europejskiej – A. Biolan i J. Samnadda, w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 26 czerwca 2025 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10).

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Institutul de Istorie și Teorie Literară „G. Călinescu” (instytutem historii i teorii literatury „G. Călinescu”, zwanym dalej „Institutem Călinescu”) i Fundația Națională pentru Știință și Artă (narodową fundacją nauki i sztuki, zwaną dalej „FNSA”) a HK – jako spadkobiercą TB – oraz VP i GR, w przedmiocie tego, czy wydaniu krytycznemu dzieła, które stało się własnością publiczną, przysługuje status utworu chronionego prawem autorskim.

Ramy prawne

Prawo międzynarodowe

Konwencja berneńska

Artykuł 1 Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych, podpisanej w Bernie w dniu 9 września 1886 r. (akt paryski z dnia 24 lipca 1971 r.), w brzmieniu uwzględniającym zmiany z dnia 28 września 1979 r. (zwanej dalej „konwencją berneńską”), stanowi:

„Państwa, do których ma zastosowanie niniejsza konwencja, tworzą związek w celu ochrony praw autorów do ich dzieł literackich i artystycznych”.

Artykuł 2 tej konwencji przewiduje:

„1)

Określenie »dzieła literackie i artystyczne« obejmuje wszystkie dzieła literackie, naukowe i artystyczne, bez względu na sposób lub formę ich wyrażenia, takie jak książki, broszury i inne pisma; odczyty, przemówienia, kazania i inne dzieła tego rodzaju; dzieła dramatyczne lub dramatyczno‑muzyczne; dzieła choreograficzne i pantomimy; dzieła muzyczne ze słowami lub bez słów; dzieła filmowe oraz zrównane z nimi dzieła wyrażane w podobny sposób jak film; dzieła rysunkowe, malarstwo, dzieła architektoniczne, rzeźby, dzieła rytownicze i litograficzne; dzieła fotograficzne oraz zrównane z nimi dzieła wyrażane w podobny sposób jak fotografia; dzieła sztuki użytkowej, ilustracje, mapy geograficzne, plany, szkice i dzieła plastyczne dotyczące geografii, topografii, architektury lub innych nauk.

Zastrzega się jednak, że ustawodawstwo państw należących do związku może przewidywać, iż dzieła literackie i artystyczne bądź jedna lub kilka ich kategorii korzystają z ochrony tylko w wypadku, gdy zostały utrwalone w pewnej materialnej formie.

Bez uszczerbku dla praw autora dzieła oryginalnego na równi z utworami oryginalnymi podlegają ochronie tłumaczenia, adaptacje, układy muzyczne i inne opracowania dzieła literackiego lub artystycznego”.

Artykuł 9 ust. 1 wspomnianej konwencji ma następujące brzmienie:

„Autorzy dzieł literackich i artystycznych chronionych przez niniejszą konwencję korzystają z wyłącznego prawa udzielania zezwolenia na reprodukcję tych dzieł, bez względu na sposób i na formę, w których miałaby ona nastąpić”.

Artykuł 12 tej konwencji stanowi:

„Autorzy dzieł literackich lub artystycznych korzystają z wyłącznego prawa do udzielania zezwoleń na adaptację, aranżację i inne przeróbki swych dzieł”.

Traktat WIPO o prawie autorskim

Traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) o prawie autorskim, podpisany w Genewie w dniu 20 grudnia 1996 r., został zatwierdzony w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2000/278/WE z dnia 16 marca 2000 r. (Dz.U. 2000, L 89, s. 6).

Artykuł 1 traktatu WIPO o prawie autorskim, zatytułowany „Stosunek do konwencji berneńskiej”, przewiduje w ust. 4:

„Umawiające się Strony zastosują się do artykułów 1 do 21 oraz załącznika do konwencji berneńskiej”.

Porozumienie TRIPS

Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS) z dnia 15 kwietnia 1994 r. (Dz.U. 1994, L 336, s. 214; zwane dalej „porozumieniem TRIPS”) stanowi załącznik 1 C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), które zostało podpisane w Marrakeszu w dniu 15 kwietnia 1994 r. i zatwierdzone decyzją Rady 94/800/WE z dnia 22 grudnia 1994 r. dotyczącą zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej, w dziedzinach wchodzących w zakres jej kompetencji, porozumień, będących wynikiem negocjacji wielostronnych w ramach Rundy Urugwajskiej (1986–1994) (Dz.U. 1994, L 336, s. 1). Stronami porozumienia TRIPS są członkowie WTO, w tym wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej oraz sama Unia.

Artykuł 9 porozumienia TRIPS stanowi:

Członkowie zastosują się do artykułów 1–21 konwencji berneńskiej […] oraz załącznika do niej […].

Ochrona w zakresie praw autorskich dotyczy wyłącznie sposobu wyrażania, a nie idei, procedur, metod działania lub koncepcji matematycznych”.

Prawo Unii

Dyrektywa 93/98/EWG

Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy Rady 93/98/EWG z dnia 29 października 1993 r. w sprawie harmonizacji czasu ochrony prawa autorskiego i niektórych praw pokrewnych (Dz.U. 1993, L 290, s. 9) przewidywał ochronę na podstawie prawa autorskiego utworu literackiego lub artystycznego w rozumieniu art. 2 konwencji berneńskiej w okresie życia autora tego utworu i przez okres 70 lat, licząc od dnia jego śmierci.

Artykuł 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Publikacje krytyczne i naukowe”, stanowił:

„Państwa członkowskie mogą chronić publikacje krytyczne lub naukowe utworów, które stały się własnością publiczną. Maksymalny czas ochrony tych praw wynosi 30 lat, licząc od dnia pierwszego opublikowania zgodnego z prawem”.

Dyrektywa 93/98 została uchylona przez dyrektywę 2006/116/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie czasu ochrony prawa autorskiego i niektórych praw pokrewnych (Dz.U. 2006, L 372, s. 12), która dokonuje ujednolicenia dyrektywy 93/98 i zawiera w istocie te same przepisy co ta ostatnia. Dyrektywa 2006/116 weszła w życie w dniu 16 stycznia 2007 r.

Dyrektywa 2001/29

Artykuł 2 dyrektywy 2001/29, zatytułowany „Prawo do zwielokrotniania utworu”, stanowi:

„Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo:

dla autorów – w odniesieniu do ich utworów;

[…]”.

Dyrektywa 2006/116

Motyw 19 dyrektywy 2006/116 głosi:

„Państwa członkowskie powinny mieć możliwość swobodnego decydowania o utrzymaniu lub wprowadzeniu ochrony innych praw pokrewnych, szczególnie w odniesieniu do ochrony wydań krytycznych i naukowych. W celu zapewnienia przejrzystości na poziomie wspólnotowym niezbędne jest, aby państwa członkowskie, które wprowadziły ochronę nowych praw pokrewnych, powiadamiały o tym Komisję [Europejską]”.

Artykuł 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Publikacje krytyczne i naukowe”, stanowi:

Prawo rumuńskie

Artykuł 16 Legea nr. 8/1996 privind dreptul de autor și drepturile conexe (ustawy nr 8/1996 o prawie autorskim i prawach pokrewnych) z dnia 14 marca 1996 r. (Monitorul Oficial al României, część I, nr 60 z dnia 26 marca 1996 r.), w brzmieniu obowiązującym w 2001 r., przewidywał:

„Autorowi utworu przysługuje wyłączne prawo majątkowe do zezwalania na tłumaczenie, publikację w zbiorach, adaptację, a także każde inne przekształcenie jego utworu, w wyniku którego powstaje utwór zależny”.

Artykuł 8 ustawy nr 8/1996 o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w brzmieniu obowiązującym w 2015 r. i w brzemieniu obecnie obowiązującym (Monitorul Oficial al României, część I, nr 489 z dnia 14 czerwca 2018 r.), stanowi:

„Bez uszczerbku dla praw autora dzieła oryginalnego prawem autorskim objęte są również utwory zależne stworzone na podstawie jednego lub większej liczby wcześniej istniejących utworów, a mianowicie:

tłumaczenia, adaptacje, adnotacje, utwory dokumentalne, opracowania muzyczne i wszelkie inne przekształcenia utworu literackiego, artystycznego lub naukowego stanowiące twórczość intelektualną;

kompilacje utworów literackich, artystycznych lub naukowych, takie jak encyklopedie i antologie, zbiory lub kompilacje materiałów lub danych, chronionych lub nie, w tym bazy danych, które ze względu na wybór lub układ materiału stanowią wytwory intelektu”.

Zgodnie z art. 23 ustawy nr 8/1996 o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w brzmieniu obowiązującym w 2015 r. i w brzmieniu obecnie obowiązującym:

„»Stworzenie utworu zależnego« w rozumieniu niniejszej ustawy oznacza tłumaczenie, publikację w zbiorach, adaptację, a także każde inne przekształcenie wcześniej istniejącego utworu, jeżeli stanowi to twórczość intelektualną”.

Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

Profesor Dan Slușanschi jest autorem krytycznego wydania dzieła napisanego po łacinie przez księcia Dimitriego Cantemira na początku XVIII wieku, zatytułowanego Incrementorum et decrementorum Aulae Othman[n]icae siue Aliothma[n]icae historiae a prima gentis origine ad nostra usque tempora deductae libri tres (Historia wzrostu i upadku Imperium Osmańskiego od początków do czasów współczesnych, w trzech księgach), które to dzieło stało się własnością publiczną (dalej „wydanie krytyczne Slușanschiego”). To wydanie krytyczne zostało opublikowane po raz pierwszy w 2001 r. przez wydawnictwo Amarcord z siedzibą w Timișoarze (Rumunia). Drugie wydanie krytyczne, zmienione i poprawione przez profesora Slușanschiego, zostało opublikowane w 2008 r. przez wydawnictwo Paideia z siedzibą w Bukareszcie (Rumunia) i wznowione w 2010 i 2012 r.

Wydanie krytyczne Slușanschiego zostało opracowane na podstawie rękopisu Dimitriego Cantemira w języku łacińskim, odnalezionego w 1984 r. na Uniwersytecie Harvarda (Stany Zjednoczone), który jest właścicielem tego rękopisu od 1901 r.

W szczególności profesor Slușanschi wykorzystał do pierwszej edycji wydania krytycznego Slușanschiego faksymile tego rękopisu opublikowane w Rumunii w 1999 r., a do jego drugiej edycji – fotograficzne kopie wspomnianego rękopisu, udostępnione mu przez właściciela utworu Dimitriego Cantemira.

W 2013 r., po śmierci profesora Slușanschiego, TB i VP, jako jego spadkobiercy, zawarli z Institut Călinescu umowę przyznającą temu instytutowi prawo do wykorzystania transkrypcji i tłumaczeń profesora Slușanschiego w odniesieniu do różnych tekstów z dzieł Dimitriego Cantemira, w tym wydania krytycznego Slușanschiego, z myślą o pełnym wydaniu dzieł zebranych Dimitriego Cantemira. Instytut ten udostępnił prace profesora Slușanschiego FNSA.

W 2015 r. FNSA wydała utwór zatytułowany Dimitrie Cantemir – Istoria măririi și decăderii Curții othomane (Dimitrie Cantemir – Historia powstania i upadku dworu ottomańskiego) w dwujęzycznej wersji łacińsko-rumuńskiej w dwóch tomach, który zawierał łaciński tekst tego utworu wraz z uwagami krytycznymi opracowanymi przez autorów z FNSA (zwany dalej „wydaniem FNSA”). Dzieło to zawierało tekst wydania krytycznego Slușanschiego opublikowanego w 2001 r.

W dniu 8 grudnia 2015 r. TB i VP wnieśli do Tribunalul București (sądu okręgowego w Bukareszcie, Rumunia) powództwo o naruszenie prawa autorskiego w odniesieniu do wydania krytycznego Slușanschiego.

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2017 r. Tribunalul București (sąd okręgowy w Bukareszcie) orzekł, że wydanie krytyczne Slușanschiego zostało w całości powielone w wydaniu FNSA, która wykorzystała również nieopublikowane wówczas uzupełnienia i poprawki, które profesor Slușanschi wprowadził do własnego wydania i które zamierzał wykorzystać w przyszłości. Na profesora Slușanschiego powołano się zaś jedynie w zawartych w wydaniu FNSA przypisach. W tych okolicznościach sąd ten stwierdził naruszenie przez Institut Călinescu i FNSA praw osobistych profesora Slușanschiego do uznania go za autora wydania krytycznego Slușanschiego oraz autorskich praw majątkowych przysługujących jego spadkobiercom, TB i VP, oraz zasądził od pozwanych zapłatę zadośćuczynienia i odszkodowania za owe szkody niemajątkowe i majątkowe.

Institut Călinescu i FNSA wniosły apelację od tego wyroku do Curtea de Apel București (sądu apelacyjnego w Bukareszcie, Rumunia).

Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2021 r. Curtea de Apel București (sąd apelacyjny w Bukareszcie) uznał między innymi, że wydanie krytyczne Slușanschiego stanowi utwór zależny w rozumieniu ustawy nr 8/1996, ponieważ wymagało ono twórczego wysiłku i było wynikiem działalności intelektualnej jego autora. Ów sąd apelacyjny potwierdził w ten sposób ustalone przez sąd pierwszej instancji naruszenie prawa autorskiego, obniżając jednocześnie kwotę należnego solidarnie od Institut Călinescu i FNSA zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową.

Institut Călinescu i FNSA wniosły środek odwoławczy od tego wyroku do Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższego sądu kasacyjnego, Rumunia), który jest sądem odsyłającym.

Kwestionują one w istocie stwierdzenie Curtea de Apel București (sądu apelacyjnego w Bukareszcie) dotyczące statusu utworu w odniesieniu do wydania krytycznego takiego jak wydanie krytyczne Slușanschiego, zarzucając temu sądowi, że nie zastosował kryteriów wynikających z orzecznictwa Trybunału do oceny ochrony takiego wydania krytycznego na podstawie prawa autorskiego.

Zdaniem Institut Călinescu i FNSA stopień swobody autora wydania krytycznego jest niezwykle ograniczony, a wręcz nieistniejący, w przypadku utworu o charakterze naukowym napisanego w dawnym języku, takim jak łacina, którego zasady składni i budowy zdań są precyzyjne.

Uważają one w tym względzie, że w przypadku wydania krytycznego swobodne i twórcze wybory autora są wykluczone, ponieważ jego jedynym celem jest wykorzystanie swoich kompetencji zawodowych do zidentyfikowania – w przypadkach, w których intencja autora utworu oryginalnego nie wynika jasno z wykorzystanych rękopisów – wersji tekstu najbardziej zbliżonych do intencji autora utworu oryginalnego, ale nigdy zastąpienie jej intencją autora wydania krytycznego.

Możliwość wyboru spośród różnych tłumaczeń dotyczących użytych słów lub sformułowań nie oznacza, że autor wydania krytycznego wniósł oryginalny wkład twórczy, wobec czego nie można utrzymywać w niniejszym przypadku, że wydanie krytyczne Slușanschiego odzwierciedla osobowość autora.

W tym kontekście sąd odsyłający stawia pytanie, czy wydanie krytyczne utworu można zakwalifikować jako „utwór” chroniony prawem autorskim na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29.

Przypomina on, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału pojęcie „utworu” zakłada spełnienie dwóch kumulatywnych kryteriów, a mianowicie, po pierwsze, istnienie oryginalnego przedmiotu, w tym znaczeniu, że konieczne i zarazem wystarczające jest to, aby stanowił on odzwierciedlenie osobowości jego autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach, a po drugie, istnienie przedmiotu możliwego do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności.

Co się zaś tyczy pierwszego kryterium, sąd odsyłający zastanawia się nad rzeczywistym istnieniem swobodnego i twórczego wyboru po stronie autora wydania krytycznego, który ustala treść istniejącego wcześniej tekstu w formie zrozumiałej i jak najbardziej zbliżonej do intencji autora utworu oryginalnego, zgodnie z jego stylem i ekspresją językową, opatrując tekst uwagami krytycznymi, komentarzami i objaśnieniami dotyczącymi poprawek, zamiany słów lub uzupełnień ewentualnie niezbędnych dla zrozumienia tekstu odręcznego.

Co się tyczy drugiego kryterium, sąd odsyłający zastanawia się również, czy zostało ono spełnione, ponieważ pozostaje otwarta kwestia, czy wydanie krytyczne należy uznawać za utwór odrębny od utworu oryginalnego, czy też, przeciwnie, pokrywa się ono z utworem oryginalnym, biorąc pod uwagę, że jego celem jest właśnie ustalenie tekstu wcześniej istniejącego utworu.

Sąd ten podnosi, że w przypadku wydania krytycznego zamierzony przez autora rezultat polega na odtworzeniu utworu oryginalnego w formie możliwie najbardziej zbliżonej do tej opracowanej przez autora tego utworu oryginalnego. Autor wydania krytycznego zapoznaje się zdaniem tego sądu z rękopisem utworu oryginalnego i w stosownym przypadku wprowadza do niego poprawki lub uzupełnienia, aby zapewnić zachowanie sensu, dołączając do niego komentarze i objaśnienia mające uzasadnić wybór właściwych terminów. Tym samym zawarty aparat krytyczny wymaga wysiłku intelektualnego, który odzwierciedla często niezwykle żmudną i długotrwałą pracę badawczą.

Tak więc z tego punktu widzenia wytworu autora wydania krytycznego nie można zrównać z kopiowaniem lub transkrypcją faksymile rękopisu danego utworu oryginalnego. Co najmniej same uwagi krytyczne, komentarze i objaśnienia załączone do tekstu mogłyby stanowić przedmiot możliwy do zidentyfikowania w sposób precyzyjny i obiektywny, wobec czego w takim przypadku status utworu, który może być chroniony prawem autorskim, zostałby przyznany jedynie tym częściom wydania krytycznego, których przedmiot jest możliwy do zidentyfikowania.

Ponadto wspomniany sąd przypomina, że zgodnie z art. 2 ust. 3 konwencji berneńskiej „bez uszczerbku dla praw autora dzieła oryginalnego na równi z utworami oryginalnymi podlegają ochronie tłumaczenia, adaptacje, układy muzyczne i inne opracowania dzieła literackiego lub artystycznego”.

W tym względzie sąd ten zauważa, że w sprawie w postępowaniu głównym utwór oryginalny w języku łacińskim jest bezsprzecznie „dziełem literackim” w rozumieniu konwencji berneńskiej, ponieważ konwencja ta wśród przykładów „dzieł literackich i artystycznych”, które wylicza w art. 2 ust. 1, umieszcza dzieła naukowe.

Natomiast, aby wydanie krytyczne, takie jak wydanie krytyczne Slușanschiego, mogło być chronione jako utwór oryginalny, zgodnie z art. 2 ust. 3 tej konwencji musi chodzić o „opracowanie” dzieła literackiego.

Zdaniem zaś sądu odsyłającego, choć Unia nie jest stroną konwencji berneńskiej, to jednak jest zobowiązana – na mocy art. 1 ust. 4 traktatu WIPO o prawie autorskim, którego jest stroną i którego wdrożenie ma na celu dyrektywa 2001/29 – podporządkować się art. 1–21 tej konwencji.

Wreszcie sąd odsyłający zauważa, że Trybunał nie wypowiedział się jeszcze w kwestii, czy i pod jakim warunkiem wydanie krytyczne utworu oryginalnego może samo w sobie zostać zakwalifikowane jako „utwór” w rozumieniu art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 lub, w stosownym przypadku, innego przepisu aktu prawa Unii, co uzasadnia wystąpienie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 TFUE.

W tych okolicznościach Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy przepisy art. 2 lit. a) dyrektywy [2001/29] należy interpretować w ten sposób, że wydanie krytyczne utworu, którego celem jest ustalenie tekstu utworu pierwotnego poprzez zapoznanie się z rękopisem [i opatrzenie go] komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, może zostać uznane za utwór chroniony prawem autorskim?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego

Poprzez swoje jedyne pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że wydanie krytyczne utworu, który stał się własnością publiczną, mające na celu odtworzenie tekstu tego utworu poprzez opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, można uznać za utwór chroniony, w rozumieniu tego przepisu, prawem autorskim.

Należy przypomnieć, że dyrektywa 2001/29 stanowi w swych art. 2–4, że państwa członkowskie przewidują zespół praw wyłącznych dotyczących w przypadku autorów ich „utworów”, a także ustanawia w swym art. 5 szereg wyjątków i ograniczeń w odniesieniu do tych praw. Dyrektywa ta nie zawiera zaś żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w celu określenia znaczenia i zakresu pojęcia „utworu”. W rezultacie – i ze względu na wymogi zarówno jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości – pojęciu temu należy zasadniczo nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię (wyrok z dnia 13 listopada 2018 r., Levola Hengelo, C‑310/17, EU:C:2018:899, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

Wynika z tego, że wydanie krytyczne wcześniej istniejącego utworu, takie jak wydanie krytyczne Slușanschiego, może być chronione prawem autorskim na podstawie dyrektywy 2001/29 tylko wtedy, gdy takie wydanie można zakwalifikować jako „utwór” w rozumieniu tej dyrektywy.

W tym względzie należy przypomnieć, że pojęcie „utworu” zakłada spełnienie dwóch przesłanek mających charakter kumulatywny. Po pierwsze, oznacza ono, że istnieje oryginalny przedmiot, w tym znaczeniu, że stanowi on własną twórczość intelektualną jego autora. Po drugie, kwalifikacja jako „utwór” jest zastrzeżona dla elementów stanowiących wyraz takiej twórczości intelektualnej (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

W odniesieniu w pierwszej kolejności do kryterium oryginalności z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że aby przedmiot można było uznać za oryginalny, konieczne i zarazem wystarczające jest, by stanowił on odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach. Natomiast w przypadku gdy wykonanie przedmiotu jest uwarunkowane względami technicznymi, zasadami lub ograniczeniami, które nie pozostawiają miejsca na swobodę twórczą, przedmiotu tego nie można postrzegać jako wykazującego oryginalność niezbędną do uznania go za utwór (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 30, 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

Tak więc okoliczność, że dany przedmiot stanowi odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach, stanowi decydujący element pojęcia „oryginalności”, a w konsekwencji ochrony tego przedmiotu na podstawie prawa autorskiego w prawie Unii.

W tym względzie Trybunał uznał już, że artykuły prasowe mogą stanowić „utwory” chronione prawem autorskim, w przypadku których własna twórczość intelektualna ich autora wynika ze sposobu przedstawienia tematu i ze sposobu ekspresji językowej tego autora (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 44).

Trybunał orzekł natomiast, że nie mogą stanowić „utworów” ani słowa jako takie (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 46), ani raporty wojskowe, których treść jest zasadniczo określana przez zawarte w nich informacje, w związku z czym owe informacje i ich wyrażenie w tych raportach przenikają się, a wspomniane raporty charakteryzują się wyłącznie funkcją techniczną, wykluczającą wszelką oryginalność (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2019:623, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo).

W celu ustalenia, czy przedmiot literacki, taki jak wydanie krytyczne Slușanschiego, ma oryginalny charakter, należy zbadać, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 56 opinii, czy w trakcie jego opracowania autor mógł dokonać swobodnych i twórczych wyborów mogących nadać jego twórczości oryginalność, przy czym oryginalność ta nie wynika z samych słów rozpatrywanych oddzielnie, ale z ich wyboru, układu i połączenia, poprzez które autor wyraził swoją twórczość w sposób oryginalny i doprowadził do rezultatu stanowiącego wyraz twórczości intelektualnej, natomiast umiejętności związane z realizacją tego wytworu są w tym względzie pozbawione znaczenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 45, 46; a także z dnia 29 lipca 2019 r., Funke Medien NRW, C‑469/17, EU:C:2019:623, pkt 23).

W tym kontekście, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 63 opinii, dokonywane przez autora wydania krytycznego wybory gramatyczne, leksykalne, literackie i stylistyczne mogą najprawdopodobniej być podyktowane jego wieloletnim doświadczeniem, wiedzą filologiczną, znajomością i rozumieniem epoki, w której sporządzono dany utwór oryginalny, oraz okresu historycznego, który ten utwór oryginalny obejmuje, jego wiedzą o autorze wspomnianego utworu oryginalnego, o jego stylu i ekspresji językowej, a także jego interpretacją tego, co postrzega jako intencję owego autora, lub przynajmniej wymienione czynniki będą miały na owe wybory wpływ.

Wreszcie, jak zauważył również rzecznik generalny w pkt 65 opinii, przesłanka oryginalności może być również oceniana w odniesieniu do kompozycji danego wydania krytycznego, struktury nadanej danej pracy, jej formy, a także układu tekstu oryginalnego względem komentarzy i aparatu krytycznego.

W niniejszym przypadku z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że wydanie krytyczne Slușanschiego nie stanowi zwykłej transkrypcji łacińskiego rękopisu utworu Dimitriego Cantemira ani faksymile tego rękopisu. Celem wydania krytycznego Slușanschiego było bowiem, poprzez wprowadzenie poprawek i uzupełnień, odtworzenie tekstu utworu oryginalnego w formie kompletnej, zrozumiałej i jak najbardziej zbliżonej do intencji jego autora, czyli Dimitriego Cantemira.

Ponadto z postanowienia odsyłającego wynika, że komentarze i aparat krytyczny zawarte w wydaniu krytycznym Slușanschiego, dotyczące poprawek, zamiany słów i uzupełnień ewentualnie niezbędnych do zrozumienia rękopisu utworu Dimitriego Cantemira oraz różnych wersji językowych lub wariantów słów lub wyrażeń, które uznano za pominięte, również wynikają z twórczości intelektualnej profesora Slușanschiego.

W konsekwencji, o ile redakcja wydania krytycznego Slușanschiego nie była podyktowana względami czysto technicznymi, zasadami lub ograniczeniami pozbawionymi jakiejkolwiek swobody twórczej, wydaje się, że to wydanie krytyczne spełnia kryterium oryginalności, czego ocena będzie jednak należeć do sądu odsyłającego.

Co się tyczy w drugiej kolejności kryterium dotyczącego możliwości zidentyfikowania danego przedmiotu, Trybunał wyjaśnił, że pojęcie „utworu” w sposób konieczny oznacza istnienie przedmiotu możliwego do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności. Po pierwsze, organy odpowiedzialne za zapewnienie ochrony praw wyłącznych nierozerwalnie związanych z prawem autorskim powinny bowiem móc rozpoznać w sposób jasny i precyzyjny chroniony w ten sposób przedmiot. Powyższe dotyczy także osób trzecich, wobec których autor danego przedmiotu może powoływać się na ochronę. Po drugie, konieczność wykluczenia wszelkich elementów subiektywności, które nie służą pewności prawnej, w procesie identyfikacji przedmiotu objętego ochroną wymaga, by przedmiot taki był wyrażony w sposób obiektywny (zob. podobnie wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 32, 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

W niniejszym przypadku sąd odsyłający nie wyklucza, że wydanie krytyczne Slușanschiego można by uznać za pokrywające się z rękopisem utworu Dimitriego Cantemira, ponieważ celem tego wydania było odtworzenie tekstu tego wcześniej istniejącego utworu. Jednakże sąd ten uznaje, że autor wydania krytycznego może dokonać dostosowań lub uzupełnień w utworze w celu odtworzenia pierwotnego sensu rękopisu tego utworu, wobec czego to wydanie krytyczne mogłoby spełniać drugie kryterium.

W tym względzie, jak przypomniano w pkt 60 niniejszego wyroku, pojęcie „utworu”, o którym mowa w dyrektywie 2001/29, w sposób konieczny oznacza istnienie sposobu wyrażenia, który czyni go możliwym do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności (zob. podobnie wyrok z dnia 13 listopada 2018 r., Levola Hengelo, C‑310/17, EU:C:2018:899, pkt 40) w stosunku do części odpowiadających utworowi oryginalnemu.

Jak zaś zauważył rzecznik generalny w pkt 70 opinii, wydanie krytyczne utworu oryginalnego może stanowić w całości przedmiot możliwy do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności.

Niekoniecznie bowiem należy dokonywać rozróżnienia między częściami odpowiadającymi utworowi oryginalnemu, które w stosownym przypadku były przedmiotem modyfikacji tekstowych, a towarzyszącymi im komentarzami, uwagami krytycznymi lub objaśnieniami, aby w stosownym przypadku zidentyfikować te części, które mogą być objęte ochroną na podstawie prawa autorskiego. Takie podejście niosłaby ze sobą ryzyko rozczłonkowania utworu, który ma sens jedynie jako całość, zwłaszcza gdy tego rodzaju komentarze, uwagi lub objaśnienia uzupełniają konkretną część tekstu utworu oryginalnego, którą komentują lub odtwarzają, lub się do takiej części odnoszą.

Wobec tego w niniejszym przypadku, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, przy uwzględnieniu specyfiki wydania krytycznego Slușanschiego, którego celem jest odtworzenie częściowo utraconego tekstu utworu oryginalnego poprzez opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, to wydanie krytyczne można uznać za „utwór” w rozumieniu art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, pod warunkiem że jest ono twórczością intelektualną stanowiącą odzwierciedlenie osobowości autora przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach oraz że można owo wydanie zidentyfikować z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności.

Co się tyczy w trzeciej kolejności zakresu ochrony utworu, należy przypomnieć, że w razie gdy wydanie krytyczne wykazuje cechy przypomniane w pkt 49 niniejszego wyroku, a zatem stanowi utwór, powinno ono w tym charakterze korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego zgodnie z dyrektywą 2001/29, przy czym należy zauważyć, że zakres tej ochrony nie zależy od stopnia swobody twórczej, jaką dysponował jego autor, oraz że nie jest on w związku z tym węższy od zakresu ochrony, z której korzysta jakikolwiek utwór objęty zastosowaniem tej dyrektywy (wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel, C‑683/17, EU:C:2019:721, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

Należy dodać, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 73 opinii, że naruszenie prawa autorskiego niekoniecznie obejmuje pełne zwielokrotnienie utworu, lecz może polegać na zwielokrotnieniu częściowym. Poszczególne części utworu również podlegają bowiem ochronie na podstawie art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, pod warunkiem że zawarte są w nich elementy stanowiące wyraz własnej twórczości intelektualnej autora utworu (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 39), co może mieć miejsce w przypadku, gdy autor stara się odtworzyć częściowo utracony utwór literacki w formie, którą uważa za możliwie najbardziej zbliżoną do tej opracowanej przez autora utworu oryginalnego.

Wreszcie, niezależnie od powyższych rozważań, uznanie prawa autorskiego do wydania krytycznego utworu literackiego, który stał się własnością publiczną, nie powoduje, że ów utwór staje się własnością prywatną, i nie może skutkować przyznaniem autorowi tego wydania krytycznego wyłącznego prawa do tego wcześniej istniejącego utworu.

W świetle całości powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, iż art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że wydanie krytyczne utworu, który stał się własnością publiczną, mające na celu odtworzenie tekstu tego utworu poprzez opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, można uznać za utwór chroniony prawem autorskim w rozumieniu tego przepisu, pod warunkiem że jest ono twórczością intelektualną stanowiącą odzwierciedlenie osobowości autora przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach oraz może być zidentyfikowane z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności.

W przedmiocie kosztów

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 2 lit. a) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym

należy interpretować w ten sposób, że:

wydanie krytyczne utworu, który stał się własnością publiczną, mające na celu odtworzenie tekstu tego utworu poprzez opatrzenie go komentarzami i niezbędnym aparatem krytycznym, można uznać za utwór chroniony prawem autorskim w rozumieniu tego przepisu, pod warunkiem że jest ono twórczością intelektualną stanowiącą odzwierciedlenie osobowości autora przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach oraz może być zidentyfikowane z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności.

Podpisy

( *1 ) Język postępowania: rumuński.