Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 stycznia 2026 r., C-654/24

Sygn. akt C-654/24

62024CJ0654

WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)

z dnia 29 stycznia 2026 r. ( *1 )

Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Dyrektywa 1999/70/WE – Porozumienie ramowe w sprawie pracy na czas określony zawarte przez UNICE, CEEP oraz ETUC – Klauzula 4 – Zasada niedyskryminacji – Dodatek przyznawany w formie karty elektronicznej mający na celu wspieranie kształcenia ustawicznego nauczycieli i podnoszenie ich kwalifikacji zawodowych – Przyznanie zarezerwowane dla nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony – Dyskryminacja nauczycieli zatrudnionych na czas określony – Orzecznictwo krajowe wykluczające przyznanie a posteriori rozpatrywanej korzyści zainteresowanym nauczycielom, jeżeli nie należą oni już do kadry pedagogicznej – Zastąpienie, pod pewnymi warunkami, prawem do odszkodowania za poniesioną szkodę

W sprawie C‑654/24 [Bariello] ( i )

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale ordinario di Ravenna (sąd w Rawennie, Włochy) postanowieniem z dnia 8 października 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 października 2024 r., w postępowaniu:

M.M.

przeciwko

Ministero dell’Istruzione e del Merito,

TRYBUNAŁ (piąta izba),

w składzie: M.L. Arastey Sahún, prezeska izby, J. Passer, E. Regan, D. Gratsias i B. Smulders (sprawozdawca), sędziowie,

rzecznik generalny: J. Richard de la Tour,

sekretarz: A. Calot Escobar,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–

w imieniu M.M. – S. Solidoro, avvocato,

w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino, w charakterze pełnomocnika, którego wspierała L. Fiandaca, avvocata dello Stato,

w imieniu Komisji Europejskiej – S. Delaude i D. Recchia, w charakterze pełnomocników,

podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,

wydaje następujący

Wyrok

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni klauzuli 4 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r. (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”), stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (Dz.U. 1999, L 175, s. 43), a także wykładni art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy M.M., byłą nauczycielką zatrudnioną na czas określony, a Ministero dell’Istruzione e del Merito (ministerstwem edukacji, Włochy, zwanym dalej „ministerstwem”) w przedmiocie odmowy przyznania M.M., za lata szkolne od 2020/2021 do 2023/2024, corocznego dodatku w formie karty elektronicznej umożliwiającej nauczycielom zakup różnych towarów i usług, przyznawanego w celu wspierania ich kształcenia ustawicznego oraz podnoszenia ich kwalifikacji zawodowych.

Ramy prawne

Prawo Unii

Zgodnie z art. 1 dyrektywy 1999/70 jej celem jest „wykonanie [porozumienia ramowego]”.

Klauzula 2 porozumienia ramowego, zatytułowana „Zakres”, przewiduje w pkt 1:

„Niniejsze Porozumienie ma zastosowanie do pracowników zatrudnionych na czas określony, na podstawie umowy lub w ramach stosunku pracy określonego przez ustawodawstwo, układy zbiorowe lub praktykę obowiązującą w każdym z państw członkowskich”.

Klauzula 3 porozumienia ramowego, zatytułowana „Definicje”, stanowi:

„1.

Do celów niniejszego porozumienia »pracownik zatrudniony na czas określony« oznacza osobę, która zawarła umowę o pracę lub stosunek pracy bezpośrednio między pracodawcą a pracownikiem, a termin wygaśnięcia umowy o pracę lub stosunku pracy jest określony przez obiektywne warunki, takie jak nadejście dokładnie określonej daty, wykonanie określonego zadania lub nastąpienie określonego wydarzenia.

Do celów niniejszego porozumienia »porównywalny pracownik zatrudniony na czas nieokreślony« oznacza pracownika, który zawarł umowę o pracę lub stosunek pracy na czas nieokreślony w tym samym zakładzie i mającego pracę/zawód taki sam lub podobny, uwzględniając kwalifikacje/umiejętności. […]”.

Klauzula 4 porozumienia ramowego, zatytułowana „Zasada niedyskryminacji”, przewiduje w pkt 1:

„Jeżeli chodzi o warunki pracy, pracownicy zatrudnieni na czas określony nie będą traktowani w sposób mniej korzystny niż porównywalni pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony, jedynie z tego powodu, że pracują na czas określony, chyba że zróżnicowane traktowanie uzasadnione jest powodami o charakterze obiektywnym”.

Prawo włoskie

Artykuł 1 legge n. 107 – Riforma del sistema nazionale di istruzione e formazione e delega per il riordino delle disposizioni legislative vigenti (ustawy nr 107 o reformie krajowego systemu nauczania i delegowaniu dokonania zmian w obowiązujących przepisach ustawowych) z dnia 13 lipca 2015 r. (GURI nr 162 z dnia 15 lipca 2015 r., zwanej dalej „ustawą nr 107/2015”) stanowi w ust. 121–122:

„121. Aby wspierać kształcenie ustawiczne nauczycieli i podnosić ich kwalifikacje zawodowe, tworzy się elektroniczną kartę w celu doskonalenia zawodowego i kształcenia nauczycieli mianowanych zatrudnionych w placówkach szkolnych wszelkiego rodzaju i wszystkich szczebli, z zastrzeżeniem granicy wydatków, o której mowa w ust. 123. Karta o wartości nominalnej 500 EUR corocznie na każdy rok szkolny może być wykorzystywana do zakupu książek i podręczników, w tym w formacie cyfrowym, publikacji, czasopism przydatnych do doskonalenia zawodowego, sprzętu komputerowego i oprogramowania, do zapisów na kursy doskonalące i kwalifikacyjne w zakresie umiejętności zawodowych prowadzone przez akredytowane przez [ministra] podmioty, na studia licencjackie, magisterskie – specjalistyczne lub jednolite – związane z profilem zawodowym, na studia podyplomowe lub na uniwersyteckie programy studiów magisterskich związane z profilem zawodowym, do uczestniczenia w przedstawieniach teatralnych i [projekcjach] filmowych, do uzyskiwania wstępu do muzeów, na wystawy, wydarzenia kulturalne i występy na żywo, a także do uczestniczenia w inicjatywach zgodnych z działaniami określonymi w ramach trzyletniego planu dotyczącego oferty edukacyjnej szkół i krajowego planu kształcenia, o którym mowa w ust. 124. Kwota zapisana na karcie nie stanowi dodatkowego wynagrodzenia ani dochodu podlegającego opodatkowaniu.

122. W drodze dekretu prezesa rady ministrów, w porozumieniu z [ministrem] oraz ministrem gospodarki i finansów, który to dekret zostanie przyjęty w terminie 60 dni od wejścia w życie niniejszej ustawy, zostaną określone kryteria i szczegółowe zasady przyznawania i wykorzystywania karty, o której mowa w ust. 121, kwota przyznana w ramach dostępnych środków, o których mowa w ust. 123, z uwzględnieniem publicznego systemu zarządzania tożsamością cyfrową, a także szczegółowe zasady przyznawania ułatwień i korzyści związanych z kartą”.

Decreto del Presidente del Consiglio dei Ministri recante Disciplina delle modalità di assegnazione e utilizzo della Carta elettronica per l’aggiornamento e la formazione del docente di ruolo delle istituzioni scolastiche di ogni ordine e grado (dekret prezesa rady ministrów regulujący zasady przyznawania i wykorzystywania karty elektronicznej doskonalenia zawodowego i kształcenia nauczycieli mianowanych wszystkich szczebli) z dnia 28 listopada 2016 r. (GURI nr 281 z dnia 1 grudnia 2016 r.), przyjęty na podstawie art. 1 ust. 122 ustawy nr 107/2015, stanowi w art. 3 ust. 2:

„Karta [o której mowa w art. 1 ust. 121 ustawy nr 107/2015] nie może być wykorzystywana po zakończeniu służby”.

Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

W ciągu czterech lat szkolnych od 2020/2021 do 2023/2024 M.M. była zatrudniona w ministerstwie jako nauczycielka na czas określony.

Ponieważ M.M. nie zostało przyznane prawo do karty elektronicznej przewidzianej w art. 1 ust. 121 ustawy nr 107/2015 (zwanej dalej „rozpatrywaną kartą elektroniczną”) za te lata szkolne, w dniu 5 kwietnia 2024 r. wniosła ona powództwo do Tribunale ordinario di Ravenna (sądu w Rawennie, Włochy), będącego sądem odsyłającym, w którym wnosi ona o nakazanie ministerstwu, tytułem żądania głównego, przyznania jej, zgodnie z zasadami dotyczącymi przyznawania i korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej, corocznego dodatku w wysokości 500 EUR, czyli kwoty, jaką ta karta przedstawia za każdy z wymienionych wyżej rok szkolny, oraz, tytułem żądania ewentualnego, o wypłacenie jej łącznej kwoty 2000 EUR.

Sąd odsyłający wskazuje przede wszystkim, że rozpatrywana karta elektroniczna, której celem jest wspieranie ustawicznego kształcenia nauczycieli, przybiera formę aplikacji internetowej, która generuje kod zakupu lub bon na zakup dla nauczyciela w odniesieniu do towarów lub usług, które wcześniej wybrał, oraz że dany przedsiębiorca może zaakceptować tę kartę wyłącznie w odniesieniu do produktów zgodnych z ramami regulacyjnymi. Po dokonaniu zakupu produktu lub usługi przedsiębiorcy przysługuje wierzytelność w kwocie im odpowiadającej wobec ministerstwa.

Sąd ten wyjaśnia ponadto, że na mocy art. 1 ust. 121 ustawy nr 107/2015, rozpatrywana karta elektroniczna była początkowo przyznawana wyłącznie nauczycielom zatrudnionym na czas nieokreślony. Z postanowienia z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna) (C‑450/21, EU:C:2022:411), wynika jednak, że ustawa ta jest sprzeczna z klauzulą 4 pkt 1 porozumienia ramowego w zakresie, w jakim wyłącza z prawa do korzystania z tej karty nauczycieli, takich jak M.M., którzy są zatrudnieni na czas określony.

Zdaniem sądu odsyłającego z postanowienia tego wydawało się wynikać prawo nauczycieli zatrudnionych na czas określony do przyznania im rozpatrywanej karty elektronicznej. Tymczasem Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) ograniczył, wyrokiem nr 29961/2023 z dnia 4 października 2023 r., pod wieloma względami zasady wnoszenia powództwa, wnoszonego w celu skorzystania z takiego prawa, w szczególności sąd ten orzekł, że spośród osób, które niesłusznie zostały pozbawione możliwości korzystania z tej karty, prawo do jej przyznania z mocą wsteczną przysługuje jedynie tym, które w dniu wydania przez sąd orzeczenia w sprawie ich prawa nadal należą do kadry pedagogicznej w zakresie, w jakim są odpowiedzialne za pełnienie zastępstw, są uwzględniane na listach rezerwowych w celu pełnienia zastępstw lub zostały nauczycielami mianowanymi.

Natomiast zgodnie z tym wyrokiem, jeżeli zainteresowany w międzyczasie przestał należeć do kadry pedagogicznej, jak ma to miejsce w przypadku M.M., której ostatnia umowa o pracę wygasła w dniu 30 czerwca 2024 r. i która nie pełni już żadnej funkcji dydaktycznej ani nie jest uwzględniana na wspomnianych listach rezerwowych, zobowiązanie pieniężne związane z rozpatrywaną kartą elektroniczną powinno wygasnąć z mocą wsteczną, a wniosek o przyznanie tej karty powinien zostać oddalony co do istoty.

Prawdą jest, że we wspomnianym wyroku Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) orzekł, że w takiej sytuacji były nauczyciel może, zamiast wniosku o przyznanie rozpatrywanej karty elektronicznej, dochodzić odszkodowania za szkodę poniesioną w związku z nieprzyznaniem tej karty.

Jednakże takie powództwo odszkodowawcze podlega szeregowi dodatkowych warunków, zarówno materialnych, jak i proceduralnych. Tym samym do zainteresowanego należy w szczególności wykazanie i udowodnienie, że poniósł konkretną szkodę, inną niż szkoda związana jedynie ze stratą kwoty 500 EUR corocznie. Ponadto nie można domniemywać istnienia szkody, a o ile sąd może oszacować szkodę na zasadzie słuszności, o tyle takie oszacowanie oznaczałoby co do zasady przyznanie kwoty wyrównawczej niższej od tej kwoty.

Tymczasem w niniejszej sprawie, w świetle tych warunków, powództwo wniesione przez M.M. powinno zostać oddalone, w szczególności w zakresie, w jakim nie twierdziła ona ani nie wykazała istnienia szczególnej szkody, różnej od zwykłej utraty korzyści ekonomicznej w wysokości 500 EUR corocznie.

Zdaniem tego sądu wspomniane warunki są sprzeczne z zakazem dyskryminacji, o którym mowa w klauzuli 4 porozumienia ramowego, ponieważ nie mają zastosowania do nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony.

Ponadto uważa on, że szkoda polega w niniejszym przypadku na samym fakcie, że M.M. została pozbawiona, z naruszeniem tej klauzuli 4, kwoty związanej z rozpatrywaną kartą elektroniczną, przy czym brak zapłaty takiej kwoty jest co do zasady wystarczający, aby sąd automatycznie przyznał zainteresowanemu odszkodowanie wraz z odsetkami.

W konsekwencji nałożenie na byłego nauczyciela zatrudnionego na czas określony obowiązku spełnienia szczególnych warunków w celu uzyskania odszkodowania za szkodę wynikającą z nieprzyznania rozpatrywanej karty elektronicznej naruszałoby skuteczność (effet utile) prawa Unii i podważyłoby prawo takiego nauczyciela do skutecznego środka prawnego w rozumieniu art. 47 Karty.

Sąd odsyłający dodaje, po pierwsze, że cel wprowadzenia rozpatrywanej karty elektronicznej, jakim jest wspieranie ustawicznego kształcenia nauczycieli, nie może uzasadniać takich warunków, ponieważ karta ta pozwala na zakup produktów codziennego użytku, które nie są narzędziami kształcenia sensu stricto, lecz mają jedynie potencjał w tym zakresie.

Po drugie, nie ma praktycznych lub prawnych przeszkód dla przyznania nauczycielowi, który nie należy już do kadry pedagogicznej, dodatku w wysokości 500 EUR związanego z rozpatrywaną kartą elektroniczną lub dla wypłaty automatycznej rekompensaty w wysokości tego dodatku, ponieważ w prawie włoskim wykonanie zobowiązania pieniężnego jest zawsze możliwe, a zobowiązanie to nie może wygasnąć z mocą wsteczną.

Tak więc, zdaniem sądu odsyłającego, sprzeczne z klauzulą 4 porozumienia ramowego, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał w postanowieniu, o którym mowa w pkt 12 niniejszego wyroku, byłoby pozbawienie M.M., z mocą wsteczną, przyznania w formie rozpatrywanej karty elektronicznej, łącznej kwoty 2000 EUR za lata szkolne od 2020/2021 do 2023/2024 z tego tylko powodu, że nie należy już do kadry pedagogicznej.

W tych okolicznościach Tribunale ordinario di Ravenna (sąd w Rawennie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy klauzulę 4 [porozumienia ramowego] (również w celu zapewnienia skuteczności prawa Unii i zagwarantowania skutecznego środka prawnego w rozumieniu art. 47 Karty) należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie wskazanym w uzasadnieniu [wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym] ograniczeniom (w przypadku gdy powód nie należy już do kadry pedagogicznej) wprowadzonym w orzecznictwie krajowym w odniesieniu do przyznania [rozpatrywanej karty elektronicznej] i czy w związku z tym konieczne i wystarczające jest, aby również byli nauczyciele (osoby nienależące do kadry pedagogicznej) w celu uzyskania zapłaty kwot, do których byli uprawnieni w trakcie trwania stosunku pracy z tytułu [rozpatrywanej karty elektronicznej] (500 EUR corocznie), wnieśli powództwo o zapłatę tych kwot bądź na zasadach określonych w [rozpatrywanej karcie elektronicznej], bądź bezpośrednio w formie środków pieniężnych będących prawnymi środkami płatniczymi, bez dodatkowych obciążeń, jakie wiążą się z wniesieniem powództwa, przedstawieniem zarzutów lub ciężarem dowodu?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego

W przedmiocie dopuszczalności

Rząd włoski twierdzi, że zadane pytanie jest niedopuszczalne z kilku powodów. Po pierwsze, pytanie to miałoby nie wprowadzać rozróżnienia między różnymi kategoriami nauczycieli zatrudnionych na czas określony, podczas gdy w szczególności kategoria nauczycieli pełniących krótkoterminowe zastępstwa nie ma w żadnym razie prawa do otrzymania rozpatrywanej karty elektronicznej. Po drugie, rzeczone pytanie miałoby być niezrozumiałe w zakresie, w jakim odnosi się do całości uzasadnienia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Po trzecie, to samo pytanie miałoby dotyczyć odmiennego traktowania ze względu nie na określony czas stosunku pracy, lecz jedynie na fakt, że dany nauczyciel przestał należeć do kadry pedagogicznej, i to niezależnie od powodu. Po czwarte wreszcie, ponieważ powódka w postępowaniu głównym nie pozostawała już w służbie szkolnej, porozumienie ramowe nie ma już do niej zastosowania.

W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie przedstawionego przez sąd krajowy pytania prejudycjalnego jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (wyrok z dnia 4 września 2025 r., Pelavi, C‑253/24, EU:C:2025:660, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

W niniejszej sprawie sąd odsyłający zauważa, że M.M. żąda w istocie zapłaty dodatku związanego z rozpatrywaną kartą elektroniczną za lata szkolne od 2020/2021 do 2023/2024, w których pracowała jako nauczycielka zatrudniona na czas określony. Sąd ten uważa, że co do zasady należy uwzględnić ten wniosek, lecz wskazuje, że na przeszkodzie jego uwzględnieniu stoją warunki przyznania a posteriori takiej karty ustanowione w orzecznictwie Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego).

Wydaje się zatem przede wszystkim, że wbrew temu, co zdaje się sugerować rząd włoski, sąd ten wychodzi z założenia, że M.M. nie należy do kategorii nauczycieli, która byłaby w każdym razie wykluczona z możliwości skorzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej.

Następnie należy zauważyć, że we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający dokładnie opisuje zakres warunków określonych w orzecznictwie Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego), przedstawionych w pkt 13–16 niniejszego wyroku. O ile prawdą jest, że brzmienie tego pytania odsyła do „uzasadnienia” tego wniosku, o tyle poza wyjaśnieniami zawartymi w tym uzasadnieniu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, pytanie to jest zrozumiałe jako takie.

Ponadto należy stwierdzić, że analiza argumentu rządu włoskiego, zgodnie z którym warunki wynikające z orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) mają zastosowanie niezależnie od czasu trwania stosunku pracy zainteresowanych, w związku z czym nie są one dyskryminujące w świetle klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, należy do istoty zadanego pytania.

Wreszcie rząd ten niesłusznie powołuje się na okoliczność, że w momencie składania wniosku M.M. nie pozostawała już w służbie szkolnej, w celu stwierdzenia, że porozumienie ramowe nie ma zastosowania do sporu w postępowaniu głównym. Z wyjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający wynika bowiem, że wniosek o wydanie rozpatrywanej karty elektronicznej odnosi się do okresów, w których M.M. była zatrudniona jako nauczycielka na czas określony, a zatem była „pracownikiem zatrudnionym na czas określony” w rozumieniu klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego w związku z klauzulą 3 pkt 1 tego porozumienia.

Ponieważ sprzeczna z klauzulą 4 porozumienia ramowego dyskryminacja, której ofiarą jest, jak sama twierdzi, M.M., dotyczy okresów zatrudnienia w charakterze pracownika zatrudnionego na czas określony, nie ma znaczenia dla sprawy okoliczność, że w międzyczasie utraciła ona ten status (zob. podobnie wyrok z dnia 18 października 2012 r., Valenza i in., od C‑302/11 do C‑305/11, EU:C:2012:646, pkt 35).

Wynika stąd, że zadane pytanie jest dopuszczalne.

Co do istoty

Poprzez swoje jedyne pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego, w świetle zasady skutecznej ochrony sądowej, ustanowionej w art. 47 Karty, należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym, w odniesieniu do powództwa wytoczonego przez nauczyciela zatrudnionego na czas określony w celu zaradzenia bezpodstawnemu pozbawieniu, ze względu na zastosowanie uregulowań krajowych sprzecznych z pierwszym z tych przepisów, prawa do otrzymania korzyści finansowej w wysokości 500 EUR corocznie, przyznawanej za pośrednictwem karty elektronicznej, umożliwiającej zakup towarów i usług, mających służyć wspieraniu ustawicznego kształcenia nauczycieli – po pierwsze, przyznanie tej karty a posteriori jest uzależnione od warunku, by nauczyciel ten nadal należał do kadry pedagogicznej, a po drugie, w braku przyznania tej karty a posteriori, wspomniany nauczyciel może dochodzić odszkodowania za szkodę poniesioną z powodu tego nieprzyznania jedynie z zastrzeżeniem spełnienia szczególnych warunków.

Na wstępie należy przypomnieć, że Trybunał orzekł już, w istocie, w postanowieniu z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna) (C‑450/21, EU:C:2022:411, pkt 48), że klauzulę 4 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zastrzegają prawo do korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej wyłącznie przez stały personel dydaktyczny ministerstwa, a nie przez personel dydaktyczny zatrudniony na czas określony w tym ministerstwie.

W niniejszej sprawie postępowanie główne dotyczy tych samych uregulowań krajowych co uregulowania rozpatrywane w sprawie, w której wydano to postanowienie, a mianowicie art. 1 ust. 121 i 122 ustawy nr 107/2015, który przewiduje wprowadzenie „karty elektronicznej w celu doskonalenia zawodowego i kształcenia nauczycieli mianowanych w jednostkach nauczania wszystkich szczebli […], której wartość nominalna wynosi 500 EUR corocznie w odniesieniu do każdego roku szkolnego”.

W tym kontekście sąd odsyłający wychodzi z założenia, że nauczyciele zatrudnieni na czas określony, tacy jak M.M., co do których wykazano, że zostali pozbawieni prawa do korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej z naruszeniem klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, mają prawo do przyznania im tej karty a posteriori lub przynajmniej do zapłaty kwoty stanowiącej jej wartość nominalną.

Z orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego), późniejszego w stosunku do rzeczonego postanowienia, wynika jednak, że powództwo mające na celu dochodzenie tego prawa jest uzależnione od spełnienia pewnych warunków. I tak sąd odsyłający wskazuje, po pierwsze, że nauczyciele ci muszą jeszcze pozostawać w służbie szkolnej w dniu wydania decyzji w przedmiocie ich wniosku o przyznanie takiej karty a posteriori, w związku z czym nie mają już prawa do skorzystania z tej karty, gdy w międzyczasie „przestali należeć do kadry pedagogicznej”, co ma miejsce, gdy nauczyciele ci nie pełnią już zastępstw, nie są już uwzględnieni na listach rezerwowych w celu pełnienia zastępstw lub nie zostali nauczycielami mianowanymi. Po drugie, w tej sytuacji wspomniani nauczyciele mają jedynie możliwość wniesienia powództwa o naprawienie szkody poniesionej z powodu nieprzyznania wspomnianej karty, które jednak może zostać uwzględnione jedynie przy spełnieniu pewnych dodatkowych warunków o charakterze materialnym i proceduralnym, takich jak te, o których mowa w pkt 16 niniejszego wyroku.

W celu udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie należy zatem w pierwszej kolejności zbadać, czy takie warunki są sprzeczne z klauzulą 4 pkt 1 porozumienia ramowego w zakresie, w jakim – jak wydaje się uważać sąd odsyłający – prowadzą one do mniej korzystnego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony w porównaniu z porównywalnymi pracownikami zatrudnionymi na czas nieokreślony w odniesieniu do warunków zatrudnienia, które to traktowanie nie jest uzasadnione powodami o charakterze obiektywnym.

W tym kontekście należy przypomnieć, po pierwsze, jak wynika z pkt 31 niniejszego wyroku, że zadane pytanie opiera się na założeniu, zgodnie z którym nauczyciel, taki jak M.M., jest objęty zakresem stosowania porozumienia ramowego w rozumieniu klauzuli 2 pkt 1 porozumienia ramowego w związku z klauzulą 3 pkt 1 tego porozumienia, w odniesieniu do okresów, w których wykonywał pracę jako pracownik zatrudniony na czas określony. Ponadto, jak wspomniano w pkt 32 niniejszego wyroku, założenia tego nie może podważyć okoliczność, że zainteresowany w międzyczasie utracił ten status.

Podobnie, po drugie, rozpatrywaną kartę elektroniczną należy uznać za objętą pojęciem „warunków zatrudnienia” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego (wyrok z dnia 3 lipca 2025 r., Lalfi, C‑268/24, EU:C:2025:526, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

Po trzecie, co się tyczy w szczególności istnienia odmiennego traktowania w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, należy przypomnieć, że wystarczy, aby dani pracownicy zatrudnieni na czas określony byli traktowani w sposób mniej korzystny niż pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony znajdujący się w porównywalnej sytuacji do tego, żeby ci pierwsi pracownicy mieli podstawy powołania się na tę klauzulę (wyrok z dnia 3 lipca 2025 r., Lalfi, C‑268/24, EU:C:2025:526, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).

Niemniej jednak odmienne traktowanie, które wynika z kryterium innego niż nawiązanie stosunku pracy na czas określony albo nieokreślony, nie jest objęte zakazem ustanowionym w klauzuli 4 porozumienia ramowego (wyrok z dnia 4 września 2025 r., Gnattai, C‑543/23, EU:C:2025:653, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

W niniejszej sprawie sąd odsyłający wydaje się uważać, że warunki, o których mowa w jego pytaniu, oznaczają odmienne traktowanie w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego na niekorzyść nauczycieli zatrudnionych na czas określony, ponieważ te warunki, regulujące powództwa wnoszone przez tych ostatnich „nie mają zastosowania do nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony”.

Ze swej strony rząd włoski twierdzi, jak wskazano w pkt 25 i 30 niniejszego wyroku, że przeciwnie, te same warunki mają zastosowanie do wszystkich nauczycieli, w tym nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony, w przypadku gdy nie należą oni już do kadry pedagogicznej, i to z jakiegokolwiek powodu.

Tymczasem informacje udzielone przez sąd odsyłający nie pozwalają na ustalenie, czy warunki określone w orzecznictwie Corte suprema di Cassazione (sądu kasacyjnego) mają zastosowanie również do nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony, jeżeli – podobnie jak nauczyciel zatrudniony na czas określony, taki jak M.M. – zostali oni niesłusznie pozbawieni, z powodów innych niż związane z czasem trwania ich stosunku pracy, prawa do korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej, a w ramach powództwa wniesionego w celu zaradzenia temu bezpodstawnemu pozbawieniu, domagają się przyznania jej a posteriori, dopiero po tym, jak przestali należeć do kadry pedagogicznej. Do sądu odsyłającego należy jednak dokonanie niezbędnych ustaleń w tym względzie.

Jeżeli w wyniku tych ustaleń sąd ten stwierdzi, że warunki te mają zastosowanie – spośród nauczycieli, którzy przestali należeć do kadry pedagogicznej i złożyli wniosek o przyznanie a posteriori rozpatrywanej karty elektronicznej – wyłącznie do byłych nauczycieli zatrudnionych na czas określony, natomiast już nie do byłych nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony, należy stwierdzić, że stosowanie tych warunków wprowadza odmienne traktowanie w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, ze szkodą dla tych pierwszych nauczycieli w porównaniu z byłymi nauczycielami zatrudnionymi na czas nieokreślony.

W takiej sytuacji do wspomnianego sądu będzie należało dokonanie oceny, czy te dwie kategorie byłych nauczycieli znajdują się w porównywalnych sytuacjach, a jeśli tak, to czy istnieją w danym wypadku „powody o charakterze obiektywnym” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, które mogłyby uzasadniać to odmienne traktowanie, przy czym akta sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie zawierają wskazówek mogących sugerować, że ocena, jakiej należy dokonać w tym względzie, powinna opierać się na czynnikach znacząco odmiennych od tych, które Trybunał wziął pod uwagę, aby stwierdzić, w sprawie, w której wydano postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., Ministero dell’istruzione (Karta elektroniczna) (C‑450/21, EU:C:2022:411), oraz w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 3 lipca 2025 r., Lalfi (C‑268/24, EU:C:2025:526), że klauzula 4 pkt 1 stała na przeszkodzie uregulowaniom, zastrzegającym prawo do korzystania z tej karty elektronicznej dla nauczycieli mianowanych, z wyłączeniem nauczycieli zatrudnionych na czas określony, nawet jeśli ci ostatni realizują zastępstwa krótkoterminowe.

Jeżeli natomiast sąd odsyłający stwierdzi, że te same warunki mają zastosowanie, bez rozróżnienia, do wszystkich nauczycieli, o których mowa w pkt 47 niniejszego wyroku, nie można wtedy uznać, że wprowadzają one odmienne traktowanie w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, i to nawet wówczas, gdy uregulowania krajowe, na podstawie których nauczyciele zatrudnieni na czas określony zostali początkowo pozbawieni prawa do korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej, są sprzeczne z tą klauzulą.

Niemniej jednak, biorąc pod uwagę wątpliwości wyrażone przez sąd odsyłający, należy w drugiej kolejności zbadać, czy warunki ustanowione w orzecznictwie Corte suprema di Cassazione (sądu kasacyjnego), o których mowa w przedłożonym pytaniu, mogą jednak być sprzeczne z klauzulą 4 pkt 1 porozumienia ramowego w zakresie, w jakim – nawet pozbawione dyskryminującego charakteru – zagrażałyby skuteczności (effet utile) tego przepisu lub prawu do skutecznego środka prawnego, ustanowionemu w art. 47 Karty, ponieważ byli nauczyciele zatrudnieni na czas określony byliby pozbawieni prawa do korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej na podstawie uregulowań krajowych, które zgodnie z postanowieniem, o jakim mowa w pkt 35 niniejszego wyroku, byłyby sprzeczne z klauzulą 4 pkt 1 porozumienia ramowego.

W tym względzie należy przypomnieć po pierwsze, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w razie stwierdzenia istnienia dyskryminacji niezgodnej z prawem Unii i dopóty, dopóki nie zostaną przyjęte środki zmierzające do przywrócenia równego traktowania, poszanowanie zasady równego traktowania może zostać zapewnione jedynie w drodze przyznania osobom znajdującym się w niekorzystnej sytuacji takich samych korzyści jak te, jakie przysługują osobom uprzywilejowanym. Osoby będące w niekorzystnej sytuacji powinny zatem znaleźć się w takiej samej sytuacji jak osoby, którym przysługuje omawiana korzyść (wyrok z dnia 9 marca 2017 r., Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).

W takiej sytuacji sąd krajowy jest zobowiązany do niestosowania wszelkich dyskryminujących przepisów krajowych, bez konieczności żądania uprzedniego uchylenia tych przepisów – lub oczekiwania na nie – przez ustawodawcę, a także do zastosowania wobec kategorii osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji przepisów obowiązujących wobec osób należących do drugiej kategorii Obowiązek ten spoczywa na sądzie krajowym niezależnie od istnienia w prawie krajowym przepisu przyznającego mu taką kompetencję (wyrok z dnia 9 marca 2017 r., Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo).

Jednakże Trybunał uściślił, że rozwiązanie to znajduje zastosowanie jedynie w wypadku istnienia ważnego systemu referencyjnego (wyrok z dnia 9 marca 2017 r., Milkova, C‑406/15, EU:C:2017:198, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).

Tymczasem ma to miejsce w sprawie w postępowaniu głównym, ponieważ krajowy system mający zastosowanie do nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony w odniesieniu do przyznawania rozpatrywanej karty elektronicznej pozostaje jedynym ważnym systemem odniesienia, dopóki ustawodawca krajowy nie przyjmie środków przywracających równość traktowania.

W związku z tym nauczycielom zatrudnionym na czas określony należy zapewnić identyczne traktowanie jak to, które uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym zastrzegają dla nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 stycznia 2019 r., Cresco Investigation, C‑193/17, EU:C:2019:43, pkt 83).

Po drugie, w celu zapewnienia takiego identycznego traktowania należy uwzględnić w sposób kompletny i spójny wszystkie elementy, które stanowią integralną część tych uregulowań krajowych, pozbawionych swojego dyskryminacyjnego charakteru, i które warunkują przyznanie przewidzianych w nich korzyści, w tym w razie potrzeby warunki mogące ograniczyć ich przyznanie.

W tym ostatnim względzie nie można bowiem uznać, że uwzględnienie takich warunków pozbawiłoby skuteczności (effet utile) stwierdzenie dyskryminującego charakteru wspomnianych uregulowań krajowych, i to nawet gdyby prowadziły one do wykluczenia przyznania korzyści takiej jak rozpatrywana karta elektroniczna, zważywszy, że takie wyłączenie byłoby wówczas jedynie konsekwencją zastosowania do osób należących do grupy znajdującej się w niekorzystnej sytuacji tego samego systemu, który ma zastosowanie do osób należących do uprzywilejowanej grupy (zob. podobnie wyrok z dnia 15 maja 2025 r., Melbán i Sergamo, C‑623/23 i C‑626/23, EU:C:2025:358, pkt 88, 89).

W niniejszej sprawie rząd włoski utrzymuje, że warunki określone w orzecznictwie Corte suprema di Cassazione (sądu kasacyjnego) są nierozerwalnie związane z celem realizowanym przez wprowadzenie rozpatrywanej karty elektronicznej, polegającym na wspieraniu ustawicznego kształcenia nauczycieli, ponieważ cel ten nie mógłby zostać osiągnięty po tym, jak zainteresowani przestali należeć do kadry pedagogicznej, co znajduje potwierdzenie w art. 3 ust. 2 dekretu prezesa rady ministrów, o którym mowa w pkt 8 niniejszego wyroku, zgodnie z którym „[rozpatrywana] karta [elektroniczna] nie może już być wykorzystywana po zakończeniu służby”. Warunki te są ponadto uzasadnione charakterem rozpatrywanej korzyści, ponieważ art. 1 ust. 121 ustawy nr 107/2015 przewiduje w tym względzie, że „kwota zapisana na [tej] karcie nie stanowi dodatkowego wynagrodzenia ani dochodu podlegającego opodatkowaniu”. Przyznanie wspomnianej karty nauczycielom, którzy nie należą już do kadry pedagogicznej, byłoby zatem sprzeczne z jej celem i charakterem, bez uszczerbku dla prawa zainteresowanych do żądania odszkodowania za szkodę poniesioną z powodu nieprzyznania rozpatrywanej karty elektronicznej.

W tych okolicznościach wydaje się, że ustanowione w orzecznictwie Corte suprema di Cassazione (sądu kasacyjnego) warunki dotyczące powództw wnoszonych w celu zaradzenia bezpodstawnemu pozbawieniu prawa do korzystania z rozpatrywanej karty elektronicznej, jeżeli, zgodnie z założeniem zawartym w pkt 50 niniejszego wyroku zostanie stwierdzone, że nie są one dyskryminujące, stanowią integralną część uregulowań krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym, a tym samym systemu referencyjnego, w związku z czym ich stosowanie nie może zostać uznane za naruszające skuteczność (effet utile) zasady równego traktowania ustanowionej w klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, czego zbadanie należy jednak w razie potrzeby do sądu odsyłającego.

W takim przypadku na podstawie tego systemu, a w szczególności tych warunków, należy przyznać a posteriori rozpatrywaną kartę elektroniczną nauczycielom, którzy zostali bezpodstawnie pozbawieni tej korzyści, pod warunkiem jednak, że nadal należą do kadry pedagogicznej, natomiast nauczyciele, którzy nie należą do kadry pedagogicznej, mogą z kolei wykonać swoje prawo do odszkodowania, które w takim przypadku również stanowi część wspomnianego systemu referencyjnego.

Po trzecie, w odniesieniu do wspomnianego prawa do odszkodowania, należy przypomnieć, że każdy środek mający na celu wyeliminowanie dyskryminacji sprzecznej z prawem Unii, w tym środki indywidualne dotyczące przyznania osobom należącym do kategorii znajdującej się w niekorzystnej sytuacji tych samych korzyści, jakie przysługują osobom uprzywilejowanym, stanowi stosowanie tego prawa, które musi być zgodne z jego wymogami (wyrok z dnia 20 kwietnia 2023 r., Landespolizeidirektion Niederösterreich i Finanzamt Österreich, C‑650/21, EU:C:2023:300, pkt 80 i przytoczone tam orzecznictwo).

Tak jest w przypadku prawa do odszkodowania, które stanowi integralną część danego systemu referencyjnego i które powinno zostać rozszerzone na osoby należące do kategorii znajdującej się w niekorzystnej sytuacji w celu zapewnienia poszanowania zasady równego traktowania ustanowionej w klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego, zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 51 niniejszego wyroku.

Wśród wymogów prawa Unii, które należy spełnić w odniesieniu do tego prawa do odszkodowania, znajdują się wymogi wynikające z prawa do skutecznego środka prawnego, zapisanego w art. 47 Karty [zob. podobnie wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyn wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 77], który stanowi potwierdzenie zasady skutecznej ochrony sądowej (wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság, C‑132/21, EU:C:2023:2, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).

Niemniej jednak z informacji przedstawionych przez sąd odsyłający nie wynika, w jaki sposób środki prawne przysługujące M.M. w celu dochodzenia jej prawa do odszkodowania nie spełniają wymogów prawa Unii, w szczególności wymogów art. 47 Karty, z zastrzeżeniem jednak poszanowania zasad równoważności i skuteczności.

W tym względzie w odniesieniu do tych zasad należy przypomnieć, że wobec braku uregulowań Unii w tej dziedzinie zadaniem wewnętrznego porządku prawnego każdego z państw członkowskich, na mocy zasady ich autonomii proceduralnej, jest wyznaczenie właściwych sądów i określenie zasad postępowania w sprawach mających za przedmiot ochronę uprawnień podmiotów prawa wynikających z prawa Unii (wyrok z dnia 8 września 2011 r., Rosado Santana, C‑177/10, EU:C:2011:557, pkt 87 i przytoczone tam orzecznictwo).

Jednakże w tych ramach, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, zasady postępowania w sprawach mających na celu zapewnienie ochrony wynikających z prawa Unii uprawnień podmiotów prawa nie mogą być mniej korzystne niż w przypadku podobnych postępowań o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) i nie mogą powodować w praktyce, że korzystanie z uprawnień wynikających z prawa Unii stanie się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (zasada skuteczności) (wyrok z dnia 8 września 2011 r., Rosado Santana, C‑177/10, EU:C:2011:557, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo).

Wynika z tego, że w sytuacji, o której mowa w pkt 62 niniejszego wyroku, do sądu odsyłającego będzie należało upewnienie się, że M.M. posiada, przed tym sądem lub, w stosownym przypadku, przed innym sądem realną możliwość zrealizowania swojego prawa do odszkodowania za poniesioną szkodę zgodnie z zasadami proceduralnymi, dowodowymi lub innymi, które nie są mniej korzystne niż zasady przewidziane dla podobnych postępowań w prawie krajowym, w szczególności dla wszystkich nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony w celu przyznania a posteriori rozpatrywanej karty elektronicznej i które nie powodują, że wykonanie tego prawa do odszkodowania stanie się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

Niemniej jednak w zakresie, w jakim wspomniane prawo dotyczy właśnie odszkodowania za poniesioną szkodę w wyniku nieprzyznania rozpatrywanej karty elektronicznej, nie jest samo w sobie sprzeczne z zasadą skuteczności wymaganie od zainteresowanego, aby podnosił on i udowodnił, w celu wykonania tego prawa, rzeczywisty charakter konkretnej szkody, innej niż szkoda związana jedynie z utratą kwoty 500 EUR corocznie, lub przyznanie odszkodowania, którego wysokość nie jest równoważna wartości pieniężnej rozpatrywanej karty elektronicznej, w szczególności jeżeli okaże się, że poniesiona szkoda jest mniejsza.

W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na zadane pytanie brzmi: klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że nie stoi ona na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w odniesieniu do powództwa wytoczonego przez nauczyciela zatrudnionego na czas określony w celu zaradzenia bezpodstawnemu pozbawieniu, ze względu na zastosowanie uregulowań krajowych sprzecznych z tym przepisem, prawa do otrzymania korzyści finansowej w wysokości 500 EUR corocznie, przyznawanej za pomocą karty elektronicznej umożliwiającej zakup towarów i usług mających na celu wspieranie kształcenia ustawicznego nauczycieli – po pierwsze, przyznanie tej karty a posteriori jest uzależnione od warunku, by nauczyciel ten nadal należał do kadry pedagogicznej, a po drugie, w braku przyznania rzeczonej karty a posteriori, wspomniany nauczyciel może dochodzić odszkodowania za szkodę poniesioną z powodu tego nieprzyznania jedynie po spełnieniu szczególnych warunków, z zastrzeżeniem, że wszystkie te warunki mają zastosowanie również do nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony, którzy domagają się przyznania tej karty a posteriori, oraz że zasady proceduralne regulujące korzystanie z tego prawa do odszkodowania są ponadto zgodne z zasadami równoważności i skuteczności.

W przedmiocie kosztów

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:

Klauzulę 4 pkt 1 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r., stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC),

należy interpretować w ten sposób, że:

nie stoi ona na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w odniesieniu do powództwa wytoczonego przez nauczyciela zatrudnionego na czas określony w celu zaradzenia bezpodstawnemu pozbawieniu, ze względu na zastosowanie uregulowań krajowych sprzecznych z tą klauzulą, prawa do otrzymania korzyści finansowej w wysokości 500 EUR corocznie, przyznawanej za pośrednictwem karty elektronicznej umożliwiającej zakup towarów i usług mających na celu wspieranie kształcenia ustawicznego nauczycieli – po pierwsze, przyznanie tej karty a posteriori jest uzależnione od warunku, by nauczyciel ten nadal należał do kadry pedagogicznej, a po drugie, w braku przyznania rzeczonej karty a posteriori, wspomniany nauczyciel może dochodzić odszkodowania za szkodę poniesioną z powodu tego nieprzyznania jedynie po spełnieniu szczególnych warunków, z zastrzeżeniem, że wszystkie te warunki mają zastosowanie również do nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony, którzy domagają się przyznania tej karty a posteriori, oraz że zasady proceduralne regulujące korzystanie z tego prawa do odszkodowania są ponadto zgodne z zasadami równoważności i skuteczności.

Podpisy

( *1 ) Język postępowania: włoski.

( i ) Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.