Sygn. akt C-660/24
Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 22 października 2026 r.(*)
Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Artykuł 258 TFUE – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2013/48/UE – Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym – Artykuł 3 ust. 3 lit. b) – Prawo podejrzanych i oskarżonych do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania – Pojęcia „obecności” i „skutecznego udziału” – Artykuł 3 ust. 6 lit. b) – Czasowe odstępstwo od prawa dostępu do adwokata – Ustawodawstwo krajowe zezwalające na przesłuchanie podejrzanych i osób, co do których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniły przestępstwo, bez udziału ich adwokata, jeżeli ten nie stawi się w określonym terminie – Nieprawidłowa transpozycja – Artykuł 9 – Zrzeczenie się obecności lub pomocy adwokata – Informacja na temat treści tego prawa i możliwych konsekwencji jego zrzeczenia się – Brak transpozycji
W sprawie C‑660/24
mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 258 TFUE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną w dniu 10 października 2024 r.,
Komisja Europejska, którą reprezentowali C. Kovács, P. Ondrůšek oraz M. Wasmeier, w charakterze pełnomocników,
strona skarżąca,
przeciwko
Węgrom, które reprezentowali Zs. Biró-Tóth, M.Z. Fehér oraz G. Koós, w charakterze pełnomocników,
strona pozwana,
popierana przez:
Republikę Czeską, którą reprezentowali początkowo T. Müller, A. Pagáčová, M. Smolek oraz J. Vláčil, w charakterze pełnomocników, a następnie T. Müller, J. Očková, A. Pagáčová oraz J. Vláčil, w charakterze pełnomocników,
interwenient,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: I. Jarukaitis, prezes izby, R. Frendo (sprawozdawczyni), N. Jääskinen, M. Condinanzi i A. Kornezov, sędziowie,
rzecznik generalny: T. Ćapeta,
sekretarz: E. Sartori, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 10 grudnia 2025 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 12 marca 2026 r.,
wydaje następujący
Wyrok
W skardze Komisja Europejska wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że nie ustanawiając przepisów niezbędnych do zastosowania się, po pierwsze, do art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (Dz.U. 2013, L 294, s. 1) w związku z art. 3 ust. 3 tej dyrektywy, a po drugie, do art. 9 tej dyrektywy, Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy wspomnianej dyrektywy.
Ramy prawne
Prawo Unii
Motywy 4, 6, 8, 23–25, 28, 30–32, 44, 52 i 54 dyrektywy 2013/48 głoszą:
„(4) Wdrożenie zasady wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych zakłada, że państwa członkowskie mają wzajemne zaufanie do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Zakres wzajemnego uznawania w znacznym stopniu zależy od szeregu czynników, w tym mechanizmów mających na celu zagwarantowanie praw podejrzanych lub oskarżonych oraz wspólnych minimalnych norm niezbędnych dla ułatwienia stosowania zasady wzajemnego uznawania.
[…]
(6) Wzajemne uznawanie orzeczeń w sprawach karnych może skutecznie funkcjonować jedynie w duchu zaufania, w którym nie tylko organy sądowe, ale wszyscy uczestnicy postępowania karnego traktują orzeczenia organów sądowych innych państw członkowskich jako równoważne swoim własnym, z czym wiąże się nie tylko zaufanie do adekwatności przepisów innych państw członkowskich, ale także zaufanie do tego, że przepisy te są prawidłowo stosowane. Zwiększenie wzajemnego zaufania wymaga szczegółowych przepisów dotyczących ochrony praw i gwarancji procesowych wynikających z [Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej »Kartą«), europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej »EKPC«) i Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 16 grudnia 1966 r., który wszedł w życie w dniu 23 marca 1976 r.]. Wymaga ono również dalszego rozwinięcia w ramach Unii [Europejskiej] – poprzez niniejszą dyrektywę oraz poprzez inne środki – norm minimalnych określonych w Karcie i w [EKPC].
(8) Istnienie wspólnych minimalnych norm powinno doprowadzić do zwiększenia zaufania do systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych wszystkich państw członkowskich, co z kolei powinno doprowadzić do skuteczniejszej współpracy wymiarów sprawiedliwości w atmosferze wzajemnego zaufania, a także do propagowania kultury praw podstawowych w Unii. Takie wspólne minimalne normy powinny również usunąć przeszkody dla swobodnego przepływu obywateli na terytoriach państw członkowskich. Takie wspólne minimalne normy powinny zostać ustanowione w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym, prawa do poinformowania osoby trzeciej w przypadku pozbawienia wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności.
(23) Podejrzani lub oskarżeni powinni mieć prawo do porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem. Takie porozumiewanie jest możliwe na każdym etapie, również przed skorzystaniem z prawa do spotkania z tym adwokatem. Państwa członkowskie mogą wprowadzić praktyczne rozwiązania dotyczące czasu trwania, częstotliwości i sposobów takiego porozumiewania – w tym w odniesieniu do korzystania z wideokonferencji i innych technologii komunikacyjnych umożliwiających takie porozumiewanie. Takie praktyczne rozwiązania powinny pozostawać bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania prawa podejrzanych lub oskarżonych do porozumiewania się ze swoim adwokatem oraz dla istoty tego prawa.
(24) W odniesieniu do pewnych drobnych przestępstw niniejsza dyrektywa nie powinna uniemożliwiać państwom członkowskim zapewnienia podejrzanym lub oskarżonym wykonywania prawa dostępu do adwokata przez telefon. Ograniczenie prawa w ten sposób powinno jednak mieć miejsce jedynie w przypadkach, gdy podejrzany lub oskarżony nie będzie przesłuchiwany przez policję lub przez inne organy ścigania.
(25) Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału swojego adwokata w czasie przesłuchiwania ich przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych. Taki udział powinien być wykonywany zgodnie z wszelkimi procedurami określonymi w prawie krajowym, które regulują udział adwokata w czasie przesłuchiwania podejrzanego lub oskarżonego przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa oraz dla jego istoty. W czasie przesłuchiwania podejrzanego lub oskarżonego przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozprawy sądowej, adwokat może między innymi – zgodnie z takimi procedurami – zadawać pytania, domagać się wyjaśnień i składać oświadczenia, co powinno zostać zaprotokołowane, zgodnie z prawem krajowym.
(28) W przypadku gdy podejrzani lub oskarżeni zostają pozbawieni wolności, państwa członkowskie powinny wprowadzić niezbędne rozwiązania, aby zapewnić takim osobom możliwość skutecznego korzystania z prawa dostępu do adwokata, w tym zorganizować pomoc adwokata osobie, która nie ma adwokata, chyba że osoba ta zrzekła się tego prawa. Takie rozwiązania mogłyby polegać między innymi na tym, że właściwe organy organizują pomoc adwokata na podstawie wykazu dostępnych adwokatów, spośród których podejrzany lub oskarżony mógłby dokonać wyboru. Takie rozwiązania mogłyby w stosownych przypadkach obejmować rozwiązania dotyczące pomocy prawnej z urzędu.
(30) W przypadkach oddalenia geograficznego podejrzanego lub oskarżonego, na przykład na terytoriach zamorskich lub gdy państwo członkowskie podejmuje operacje wojskowe poza swoim terytorium lub w takich operacjach uczestniczy, państwa członkowskie mają możliwość stosowania czasowych odstępstw od prawa podejrzanych lub oskarżonych do dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki po pozbawieniu ich wolności. W okresie takiego czasowego odstępstwa właściwe organy nie powinny mieć możliwości przesłuchiwania danej osoby ani przeprowadzania żadnych czynności dochodzeniowych lub dowodowych przewidzianych w niniejszej dyrektywie. W przypadku gdy natychmiastowy dostęp do adwokata nie jest możliwy z uwagi na oddalenie geograficzne podejrzanego lub oskarżonego, państwa członkowskie powinny zorganizować porozumiewanie się przez telefon lub w drodze wideokonferencji, o ile nie jest to niemożliwe.
(31) Państwa członkowskie powinny mieć możliwość stosowania czasowych odstępstw od prawa dostępu do adwokata na etapie postępowania przygotowawczego, jeżeli istnieje potrzeba pilnego zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby. W okresie czasowego odstępstwa przyjętego na tej podstawie właściwe organy mogą przesłuchiwać podejrzanych lub oskarżonych pod nieobecność adwokata, pod warunkiem że podejrzani lub oskarżeni zostali poinformowani o swoim prawie do nieskładania wyjaśnień i pod warunkiem że są w stanie z tego prawa skorzystać, a także, że takie przesłuchanie pozostaje bez uszczerbku dla prawa do obrony, w tym możliwości uniknięcia samooskarżenia. Przesłuchanie może być prowadzone wyłącznie w celu i w stopniu koniecznym do uzyskania informacji niezbędnych dla zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby. Jakiekolwiek nadużycie takiego odstępstwa co do zasady nieodwracalnie naruszyłoby prawo do obrony.
(32) Państwa członkowskie powinny również mieć możliwość stosowania czasowych odstępstw od prawa dostępu do adwokata na etapie postępowania przygotowawczego, jeżeli natychmiastowe działanie organów ścigania jest niezbędne do tego, aby zapobiec narażeniu postępowania karnego na znaczący uszczerbek, a zwłaszcza by zapobiec zniszczeniu lub zmanipulowaniu ważnych dowodów lub nie dopuścić do matactwa związanego z zeznaniami świadków. W okresie czasowego odstępstwa przyjętego na tej podstawie właściwe organy mogą przesłuchiwać podejrzanych lub oskarżonych pod nieobecność adwokata, pod warunkiem że podejrzani lub oskarżeni zostali poinformowani o swoim prawie do nieskładania wyjaśnień i pod warunkiem że są w stanie z tego prawa skorzystać, a także, że takie przesłuchanie pozostaje bez uszczerbku dla prawa do obrony, w tym możliwości uniknięcia samooskarżenia. Przesłuchanie może być prowadzone wyłącznie w celu i w stopniu koniecznym do uzyskania informacji niezbędnych dla zapobieżenia narażeniu postępowania karnego na znaczący uszczerbek. Jakiekolwiek nadużycie takiego odstępstwa co do zasady nieodwracalnie naruszyłoby prawo do obrony.
(44) Osoby podlegające nakazowi powinny mieć prawo do porozumiewania się z adwokatem reprezentującym je w państwie wykonującym nakaz. Należy umożliwić, aby takie porozumiewanie mogło mieć miejsce na każdym etapie, również przed skorzystaniem z prawa do spotkania z adwokatem. Państwa członkowskie mogą wprowadzić praktyczne rozwiązania dotyczące czasu trwania, częstotliwości i sposobów porozumiewania się osób podlegających nakazowi z ich adwokatem – w tym w odniesieniu do korzystania z wideokonferencji i innych technologii komunikacyjnych umożliwiających takie porozumiewanie. Takie praktyczne rozwiązania powinny pozostawać bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania prawa osób podlegających nakazowi do porozumiewania się ze swoim adwokatem oraz dla istoty tego prawa.
(52) Niniejsza dyrektywa potwierdza prawa podstawowe i zasady uznane w Karcie, w tym […] prawo do skutecznego środka odwoławczego i prawo do rzetelnego procesu, domniemanie niewinności i prawo do obrony. Niniejszą dyrektywę należy wykonywać zgodnie z tymi prawami i zasadami.
(54) Niniejsza dyrektywa ustanawia normy minimalne. Państwa członkowskie mogą rozszerzyć zakres praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. Taki wyższy poziom ochrony nie powinien stanowić przeszkody dla wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych, które te minimalne normy mają ułatwiać. Poziom ochrony nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm określonych w Karcie i [EKPC], zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości [Unii Europejskiej] i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej »ETPC«)”.
Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym”, stanowi:
„1. Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni mieli prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby osoby te mogły rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony.
2. Podejrzani lub oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki. W każdym wypadku podejrzani lub oskarżeni mają dostęp do adwokata począwszy od najwcześniejszego spośród następujących terminów:
a) przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b) w momencie prowadzenia przez organy ścigania lub inne właściwe organy czynności dochodzeniowych lub innych czynności dowodowych zgodnie z ust. 3 lit. c);
c) niezwłocznie po pozbawieniu wolności;
d) zanim zostali wezwani do stawiennictwa przed sądem właściwym w sprawach karnych w odpowiednim czasie, zanim stawią się przed tym sądem.
3. Prawo dostępu do adwokata pociąga za sobą, co następuje:
a) państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do spotykania się na osobności i porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem, także przed przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b) państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania. Taki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty. Jeżeli adwokat bierze udział w przesłuchaniu, fakt ten jest odnotowywany, z wykorzystaniem procedury protokołowania, zgodnie z prawem krajowym danego państwa członkowskiego;
[…].
4. Państwa członkowskie dokładają starań, aby udostępniać informacje ogólne mające ułatwić podejrzanym lub oskarżonym uzyskanie dostępu do adwokata.
Niezależnie od przepisów prawa krajowego dotyczących obowiązkowej obecności adwokata, państwa członkowskie wprowadzają niezbędne rozwiązania, by zapewnić podejrzanym lub oskarżonym, którzy zostali pozbawieni wolności, możliwość skutecznego skorzystania z prawa dostępu do adwokata, chyba że takie osoby zrzekły się tego prawa zgodnie z art. 9.
5. W wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania ust. 2 lit. c), w przypadku gdy oddalenie geograficzne podejrzanego lub oskarżonego uniemożliwia zapewnienie prawa dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki po pozbawieniu go wolności.
6. W wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w ust. 3, w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – jednym z następujących istotnych powodów:
a) w przypadku pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby;
b) w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”.
Zgodnie z art. 8 wspomnianej dyrektywy, zatytułowanym „Ogólne warunki stosowania czasowych odstępstw”:
„1. Odstępstwa czasowe stosowane na mocy art. 3 ust. 5 lub 6 […]:
a) muszą być proporcjonalne i nie mogą wykraczać poza to, co jest konieczne;
b) muszą być ściśle ograniczone w czasie;
c) nie mogą opierać się wyłącznie na rodzaju lub wadze zarzucanego przestępstwa; ani
d) nie mogą naruszać ogólnej rzetelności postępowania.
2. Na czasowe odstępstwa na mocy art. 3 ust. 5 lub 6 można zezwolić jedynie w drodze należycie uzasadnionej decyzji podjętej w trybie indywidualnym przez organ sądowy lub przez inny właściwy organ, pod warunkiem że decyzja ta może podlegać kontroli sądowej. Należycie uzasadnioną decyzję odnotowuje się, wykorzystując procedurę protokołowania, zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego.
[…]”.
Artykuł 9 tej dyrektywy, zatytułowany „Zrzeczenie się praw”, stanowi:
„1. Bez uszczerbku dla prawa krajowego nakładającego wymóg obowiązkowej obecności lub pomocy adwokata państwa członkowskie w odniesieniu do każdego zrzeczenia się prawa, o którym mowa w art. 3 i 10, zapewniają, aby:
a) podejrzanemu lub oskarżonemu udzielono ustnie lub pisemnie jasnych i wystarczających informacji w prostym i zrozumiałym języku na temat treści danego prawa i możliwych konsekwencji zrzeczenia się go; oraz
b) zrzeczenie się praw dokonane zostało w sposób dobrowolny i jednoznaczny.
2. Zrzeczenie się praw, którego można dokonać pisemnie lub ustnie, jak również okoliczności, w których zrzeczenie nastąpiło, odnotowuje się, wykorzystując procedurę protokołowania, zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego.
3. Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mogli odwołać zrzeczenie się praw na każdym etapie postępowania karnego, a także zapewniają, aby zostali oni poinformowani o tej możliwości. Takie odwołanie staje się skuteczne z chwilą jego dokonania”.
Artykuł 11 dyrektywy 2013/48, zatytułowany „Pomoc prawna z urzędu”, ma następujące brzmienie:
„Niniejsza dyrektywa pozostaje bez uszczerbku dla prawa krajowego dotyczącego pomocy prawnej z urzędu, stosowanego zgodnie z Kartą oraz [EKPC]”.
Prawo węgierskie
Paragraf 3 ust. 1 i 2 büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (ustawy nr XC z 2017 r. ustanawiającej kodeks postępowania karnego) z dnia 26 czerwca 2017 r. (Magyar Közlöny 2017/99, zwanej dalej „kodeksem postępowania karnego”) stanowi:
„1. Oskarżony ma prawo do skutecznej ochrony na wszystkich etapach postępowania karnego.
2. Oskarżony ma prawo zarówno do występowania w własnej obronie, jak i do skorzystania z pomocy adwokata w celu zapewnienia sobie obrony”.
Paragraf 39 kodeksu postępowania karnego przewiduje:
„1. Oskarżony ma następujące prawa:
b) do zapewnienia mu przez sąd, prokuraturę i organ prowadzący postępowanie przygotowawcze czasu i warunków niezbędnych do przygotowania swojej obrony;
c) do otrzymywania od sądu, prokuratury i organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze informacji dotyczących swoich praw i obowiązków w ramach postępowania karnego;
d) do umocowania adwokata w celu zapewnienia sobie obrony lub do wystąpienia o wyznaczenie adwokata;
e) do konsultowania się ze swoim adwokatem bez sprawowania nad nim nadzoru;
2. Oskarżony, który został zatrzymany, ma następujące prawa:
c) do nawiązywania kontaktu ze swoim adwokatem – a w przypadku cudzoziemca z przedstawicielem konsularnym – osobiście, listownie lub drogą elektroniczną, bez sprawowania nad nim nadzoru;
4. Sąd, prokuratura lub organ prowadzący postępowanie przygotowawcze mają obowiązek poinformować oskarżonego o przysługujących mu prawach i pouczyć go o ciążących na nim obowiązkach od początku jego udziału w postępowaniu karnym. […]
5. W przypadku zatrzymania oskarżonego sąd, prokuratura lub organ prowadzący postępowanie przygotowawcze informuje go również o przysługujących mu prawach na piśmie. Informacje te dotyczą maksymalnego możliwego okresu zatrzymania na mocy stosownej decyzji lub na mocy ustawy, zasad dotyczących przedłużenia zatrzymania, utrzymania w mocy i ponownego rozpatrzenia decyzji o zatrzymaniu, prawa do wniesienia odwołania od tych decyzji oraz prawa do złożenia wniosku o zakończenie zatrzymania.
Zgodnie z § 44 ust. 3 tego kodeksu:
„Udział obrońcy w postępowaniu karnym jest obowiązkowy, jeżeli:
a) przestępstwo podlega karze pozbawienia wolności do lat pięciu lub więcej;
b) osoba oskarżona lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, wobec której zastosowano środek przymusu ograniczający wolność osobistą, została zatrzymana w innej sprawie, podlega obowiązkowemu środkowi medycznemu o charakterze zapobiegawczym, odbywa karę pozbawienia wolności, jest umieszczona w zakładzie zamkniętym lub w nadzorowanym ośrodku wychowawczym;
c) osoba oskarżona lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, jest niedosłysząca, głuchoniewidoma lub niewidoma, cierpi na zaburzenia mowy, nie jest w stanie wyrażać się z innych powodów lub ma poważne ograniczenia w komunikacji, a także – niezależnie od stopnia zdolności rozumienia – cierpi na zaburzenia psychiczne;
d) osoba oskarżona lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, nie zna języka węgierskiego;
e) osoba oskarżona lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, nie jest w stanie samodzielnie bronić się z innych powodów;
f) sąd, prokuratura lub organ prowadzący postępowanie przygotowawcze wyznaczył obrońcę na wniosek oskarżonego lub osoby, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, lub dlatego, że uznano to za konieczne z innych powodów;
g) wyraźnie tego wymaga niniejsza ustawa”.
Paragraf 74 ust. 1 wspomnianego kodeksu ma następujące brzmienie:
„Sąd, prokuratura i organ prowadzący postępowanie przygotowawcze informują osobę, przeciwko której toczy się postępowanie karne, o jej prawach i obowiązkach przed podjęciem czynności procesowej jej dotyczącej – o ile niniejsza ustawa nie stanowi inaczej”.
Paragraf 274 ust. 3 tego kodeksu stanowi:
„Zatrzymanie może trwać do momentu wydania orzeczenia w sprawie środka przymusu ograniczającego wolność osobistą, ale niedłużej niż 72 godziny”.
Zgodnie z § 385 ust. 2 kodeksu postępowania karnego:
„Osoba zatrzymana musi zostać przesłuchana w ciągu dwudziestu czterech godzin od rozpoczęcia jej zatrzymania.”
Paragraf 387 ust. 3 tego kodeksu przewiduje:
„Jeżeli podejrzany lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, chce ustanowić adwokata lub jeżeli organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub prokuratura wyznaczy obrońcę, wówczas organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub prokuratura niezwłocznie informuje adwokata i odkłada przesłuchanie podejrzanego w czasie do momentu przybycia adwokata, a w każdym razie co najmniej o dwie godziny. Jeżeli w tym czasie:
a) adwokat nie stawi się lub
b) podejrzany lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, zgodzi się po konsultacji ze swoim adwokatem na rozpoczęcie przesłuchania,
organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub prokuratura rozpoczynają przesłuchanie podejrzanego”.
Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i przebieg postępowania przed Trybunałem
W dniu 19 grudnia 2016 r. Węgry poinformowały Komisję o przyjęciu krajowych środków transponujących dyrektywę 2013/48 do swojego porządku prawnego.
Po zbadaniu zgłoszonych środków Komisja uznała, że nie zapewniają one zgodności prawa krajowego z art. 3 ust. 6 lit. b) oraz art. 9 i 10 dyrektywy 2013/48. W związku z tym w dniu 12 listopada 2021 r. wystosowała ona do Węgier wezwanie do usunięcia uchybienia, wzywając je do przedstawienia uwag w terminie dwóch miesięcy.
Pismem z dnia 12 stycznia 2022 r. Węgry odpowiedziały na to wezwanie do usunięcia uchybienia, wskazując, że uważają, iż dokonały prawidłowej transpozycji tych przepisów dyrektywy 2013/48 do swojego porządku prawnego.
Po przeanalizowaniu udzielonych w ten sposób odpowiedzi Komisja uznała, że były one niezadowalające, ale jedynie w zakresie, w jakim dotyczyły art. 3 ust. 6 lit. b) i art. 9 dyrektywy 2013/48. W związku z tym w dniu 14 lipca 2023 r. instytucja ta skierowała do Węgier uzasadnioną opinię, wzywając je do wypełnienia zobowiązań, o których w niej mowa, w terminie dwóch miesięcy od jej otrzymania.
W odpowiedzi z dnia 13 września 2023 r. na uzasadnioną opinię Węgry ponownie podniosły, że dokonały prawidłowej transpozycji art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48 do swojego porządku prawnego. Co się tyczy braku transpozycji art. 9 tej dyrektywy, to państwo członkowskie wskazało, że uregulowania węgierskie mogłyby zostać dostosowane w celu ustosunkowania się do tego zarzutu.
W następstwie spotkania, które odbyło się w dniu 5 kwietnia 2024 r., Węgry zapowiedziały, że jak najszybciej przedstawią dodatkowe informacje na temat możliwych zmian w swoim ustawodawstwie, niekoniecznie przekazując konkretny tekst.
Uznawszy odpowiedź udzieloną przez Węgry za niesatysfakcjonującą, w dniu 10 października 2024 r. Komisja postanowiła wnieść do Trybunału niniejszą skargę.
Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 7 lutego 2025 r. Republika Czeska została dopuszczona do sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania Węgier.
W przedmiocie skargi
Na poparcie skargi Komisja podnosi dwa zarzuty, z których pierwszy dotyczy braku prawidłowej transpozycji do węgierskiego porządku prawnego art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 3 ust. 3, a drugi – braku transpozycji art. 9 tej dyrektywy.
W przedmiocie zarzutu pierwszego dotyczącego naruszenia art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48 w związku z art. 3 ust. 3 tej dyrektywy
Argumentacja stron
W ramach zarzutu pierwszego Komisja podnosi, że Węgry dokonały nieprawidłowej transpozycji do swojego porządku prawnego art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 3 ust. 3, ponieważ § 387 ust. 3 kodeksu postępowania karnego pozwala w sposób ogólny na przesłuchanie podejrzanych lub osób, co do których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniły przestępstwo, bez obecności adwokata, jeżeli nie stawi się on na przesłuchanie w terminie co najmniej dwóch godzin od otrzymania informacji.
Przepisy te są bowiem niezgodne z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48, na mocy którego podejrzanym lub oskarżonym należy przyznać prawo dostępu do adwokata, a w szczególności z lit. b) tego przepisu, który przewiduje, że osoby te mają prawo do obecności swojego adwokata i do jego skutecznego udziału w ich przesłuchaniu. W braku zrzeczenia się prawa dostępu do adwokata zgodnie z warunkami określonymi w art. 9 tej dyrektywy państwa członkowskie mogą odstąpić od stosowania prawa do obecności adwokata podczas przesłuchania osób, o których mowa, jedynie w wyjątkowych okolicznościach, wyraźnie przewidzianych w art. 3 ust. 6 wspomnianej dyrektywy, a w szczególności w lit. b) tego przepisu, a mianowicie w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek.
Komisja podnosi, że przewidziane w art. 3 ust. 3 lit. a) i b) dyrektywy 2013/48 prawo do porozumiewania się z adwokatem przed przesłuchaniem i do bycia przesłuchiwanym w jego obecności jest bezwzględne, ponieważ jedyne odstępstwa od tych praw zostały wyraźnie przewidziane w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. I tak zdaniem tej instytucji art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia, aby adwokat był obecny podczas przesłuchania, chyba że są spełnione warunki przewidziane w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy.
Komisja uważa, że termin „obecność” zawarty w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 należy rozumieć jako odnoszący się do fizycznej obecności adwokata. Przewidziany w tym przepisie wymóg dotyczący „skutecznego udziału” adwokata w przesłuchaniu potwierdza tę wykładnię. W tym względzie zawarte we wspomnianym przepisie odesłanie do prawa krajowego nie dotyczy obecności adwokata, lecz jedynie sposobu jego udziału. Ponadto, jeśli chodzi o przesłuchanie lub rozprawę, motyw 25 dyrektywy 2013/48 nie wspomina o porozumiewaniu się na odległość. Z motywu 24 tej dyrektywy wynika, że pomoc adwokata na odległość, a mianowicie przez telefon, może być organizowana jedynie wyjątkowo w przypadku drobnych przestępstw. Możliwość ta jest jednak wyraźnie ograniczona do postępowań, w których oskarżony nie jest przesłuchiwany przez organ ścigania.
Komisja sprzeciwia się również argumentowi Węgier, zgodnie z którym taka wykładnia art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 stwarzałaby ryzyko nadużycia i sytuację, w której przesłuchanie nie mogłoby odbyć się na czas, co opóźniłoby postępowanie karne i mogłoby również mieć wpływ na inne prawa podejrzanego lub oskarżonego lub innych zainteresowanych osób, takich jak ofiary. Zdaniem Komisji samo ryzyko nadużycia prawa nie może uzasadniać uzależnienia prawa dostępu do adwokata od ogólnego warunku sprzecznego z brzmieniem i celem art. 3 dyrektywy 2013/48. W celu bowiem przeciwdziałania temu ryzyku nadużycia instytucja ta uważa, że można rozważyć wyznaczenie adwokata z urzędu w celu udzielenia pomocy podejrzanym lub oskarżonym.
W odpowiedzi na skargę Węgry podnoszą, że ustawodawstwo węgierskie jest zgodne z przepisami dyrektywy 2013/48. Artykuł 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy wymaga bowiem jedynie, aby podejrzani lub oskarżeni mieli dostęp do adwokata, jeśli wyrażą taką wolę, bez konieczności fizycznej obecności adwokata podczas przesłuchania. Z przepisu tego nie wynika zatem, że jeżeli dana osoba nie zamierza powoływać się na swoje prawo do tego, by adwokat był obecny podczas jej przesłuchania, przesłuchanie to nie może w takim przypadku mieć miejsca. Ponadto z brzmienia art. 3 ust. 3 lit. b) wspomnianej dyrektywy, a w szczególności ze sformułowania „[j]eżeli adwokat bierze udział w przesłuchaniu”, wynika, że adwokat nie musi zawsze uczestniczyć w przesłuchaniu.
Węgry uważają, że wykładnia art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48, za którą opowiada się Komisja, czyniłaby w praktyce obecność adwokata podczas przesłuchań obowiązkową, chyba że dana osoba się jej zrzeka. Tymczasem okoliczność, że adwokat nie jest faktycznie obecny podczas czynności procesowej, nie może stanowić ogólnej przeszkody w przeprowadzeniu czynności procesowych, które są bezwzględnie wymagane na dowolnym etapie postępowania. Prawo Unii nie może prowadzić do nałożenia na państwa członkowskie zobowiązania, które skutkowałoby uniemożliwieniem dokonania jakiejkolwiek czynności procesowej, w sytuacji gdy nieobecność adwokata wynikałaby z faktu, że podejrzany lub oskarżony działał umyślnie i w złej wierze. W konsekwencji prawo do obecności adwokata nie może stanowić prawa absolutnego, a orzecznictwo ETPC nie nakłada bezwzględnego wymogu obecności adwokata podczas przesłuchania.
Węgry uważają, że art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48, jako wyjątek od art. 3 ust. 3 tej dyrektywy, wymienia nie przypadki, w których można odstąpić od obowiązkowej obecności adwokata podczas przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego, lecz te, w których nie ma potrzeby oferowania tej osobie możliwości skorzystania z pomocy adwokata. I tak, w sytuacji gdy wspomnianej osobie zaoferowano możliwość obecności adwokata, ale nie wyraziła ona chęci skorzystania z tego prawa, nieobecność adwokata podczas przesłuchania, bez względu na jego przyczynę, nie stanowi odstępstwa, które powinno spełniać warunki określone w art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48. Ustawodawstwa węgierskiego nie powinno się zatem postrzegać jako wprowadzającego odstępstwo na podstawie tego przepisu od zasady ustanowionej w art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy, ponieważ nie zwalnia ono organów z obowiązku poinformowania adwokata i nie ogranicza możliwości umocowania przez zainteresowaną osobę wybranego przez siebie adwokata lub żądania jego wyznaczenia na każdym etapie postępowania.
Zdaniem Węgier przesłuchanie podejrzanego lub osoby, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, może mieć miejsce tylko wtedy, gdy adwokat miał możliwość skutecznego udziału w czynności procesowej ale albo nie chciał skorzystać z przysługującego mu prawa do obecności, albo osoba, o której mowa, nie uznała jego udziału za konieczny. W związku z tym ustawodawstwo węgierskie zezwala wyjątkowo na przesłuchanie podejrzanego lub osoby, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, pod nieobecność adwokata, jeżeli ten nie stawi się na przesłuchanie w terminie co najmniej dwóch godzin od otrzymania informacji. Ponadto upływ tego terminu nie powoduje rozpoczęcia przesłuchania, ponieważ dana osoba może odmówić złożenia oświadczenia po tym, jak została poinformowana o przysługujących jej prawach.
Węgry dodają, że ustawodawca krajowy znowelizował kodeks postępowania karnego ustawą przyjętą w dniu 26 listopada 2024 r. i opublikowaną w dniu 4 grudnia 2024 r., która wprowadziła do tego kodeksu § 387/A. Ten nowy przepis ma właśnie na celu spełnienie oczekiwań Komisji w odniesieniu do dyrektywy 2013/48 w zakresie, w jakim ma on na celu wzmocnienie gwarancji związanych z przesłuchaniami, które mają miejsce pod nieobecność adwokata, nawet jeśli zdaniem tego państwa członkowskiego takie gwarancje były już przewidziane w prawie węgierskim przed tą zmianą.
W replice Komisja uważa, że nowy § 387/A kodeksu postępowania karnego nadal nie jest zgodny z dyrektywą 2013/48 i nie zmienia faktu, że § 387 ust. 3 tego kodeksu zezwala, poza warunkami przewidzianymi w art. 3 ust. 6 lit. b) tej dyrektywy, na przesłuchanie podejrzanego lub osoby, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, bez obecności adwokata. W każdym razie, ponieważ ów § 387/A wszedł w życie w dniu 4 grudnia 2024 r., czyli prawie dwa miesiące po wniesieniu niniejszej skargi, Trybunał nie może wziąć go pod uwagę, ponieważ z utrwalonego orzecznictwa wynika, że istnienie uchybienia zobowiązaniom powinno być oceniane wyłącznie w odniesieniu do sytuacji panującej w danym państwie członkowskim w momencie upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii.
W uwagach interwenienta Republika Czeska podnosi, że o ile Komisja twierdzi na poparcie swojej skargi, że prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania może zostać ograniczone jedynie z nadrzędnych względów, o tyle założenie to nie znajduje oparcia w orzecznictwie ETPC, na którym opiera się art. 3 dyrektywy 2013/48. W tym względzie z wyroku ETPC z dnia 23 lutego 2010 r. w sprawie Yoldaș przeciwko Turcji (CE:ECHR:2010:0223JUD 002750304, § 52) wynika, że decydującym czynnikiem w świetle celu art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC jest nie rzeczywista obecność adwokata podczas przesłuchania, lecz możliwość skutecznego skorzystania przez zainteresowanego z prawa dostępu do adwokata, swobodnego wyboru adwokata, który mógłby być obecny podczas przesłuchania, oraz uzyskania informacji o tym prawie w należyty sposób.
Zdaniem tego państwa członkowskiego argument Komisji, zgodnie z którym temu ryzyku nadużycia można zaradzić poprzez zapewnienie, aby dostępny adwokat został wyznaczony z urzędu w celu udzielenia pomocy prawnej, jeżeli wybrany przez podejrzanego lub oskarżonego adwokat nie jest dostępny, sprowadzałby się do zmuszenia państw członkowskich, na podstawie dyrektywy 2013/48, do wyznaczenia wspomnianej osobie adwokata z urzędu.
W odpowiedzi na te uwagi interwenienta Komisja odpowiada, że rozpatrując konkretną sprawę, ETPC ocenia w każdym konkretnym przypadku ogólną rzetelność postępowania krajowego. Inaczej byłoby zaś w przypadku toczącego się przed Trybunałem postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z naruszeniem art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48. Ponieważ przepis ten dokładnie określa warunki, na jakich państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy, wszelkie uregulowania krajowe, które nie spełniają tych warunków, są sprzeczne z tymże art. 3 ust. 6. Tak więc niezgodność ustawodawstwa krajowego ze wspomnianą dyrektywą wystarcza sama w sobie do wykazania jej naruszenia, bez konieczności dokonywania w każdym konkretnym przypadku oceny ogólnej rzetelności postępowania prowadzonego na podstawie tego ustawodawstwa krajowego.
Ocena Trybunału
W art. 3 ust. 1 dyrektywy 2013/48 ustanowiono podstawową zasadę przewidującą, że podejrzani i oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby mogli oni rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony (wyrok z dnia 14 maja 2024 r., Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
Zasada ta została skonkretyzowana w art. 3 ust. 2 tej dyrektywy, zgodnie z którym podejrzani i oskarżeni powinni mieć dostęp do adwokata bez zbędnej zwłoki i, w każdym wypadku, począwszy od zaistnienia pierwszego z czterech szczególnych zdarzeń wymienionych w art. 3 ust. 2 lit. a)–d). Ponadto art. 3 ust. 3 wspomnianej dyrektywy precyzuje w lit. a)–c) elementy, które obejmuje prawo dostępu do adwokata (wyrok z dnia 14 maja 2024 r., Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 48).
I tak, zgodnie z art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania. Taki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty.
O ile zatem, jak słusznie podnoszą Węgry, z art. 3 ust. 3 lit. b) zdanie drugie dyrektywy 2013/48 w związku z motywem 25 tej dyrektywy wynika, że „skuteczny udział” adwokata w przesłuchaniu odbywa się zgodnie z przepisami proceduralnymi przewidzianymi w prawie krajowym, o tyle to wyraźne odesłanie do prawa państw członkowskich dotyczy wyłącznie wspomnianego „skutecznego udziału”, a nie „obecności”.
Wynika z tego, po pierwsze, jak zauważyła w istocie rzeczniczka generalna w pkt 47 i 48 opinii, że odesłanie do krajowych przepisów proceduralnych zawarte w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 dotyczy wyłącznie skutecznego udziału adwokata w przesłuchaniu podejrzanego lub oskarżonego. Odesłanie to ma zatem na celu umożliwienie państwom członkowskim nie tyle ograniczenia, poza warunkami przewidzianymi w art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy, samej obecności adwokata w tym przesłuchaniu, jak uważają Węgry, co jedynie określenia sposobu jego udziału.
Po drugie, ponieważ dyrektywa 2013/48 nie zawiera żadnej definicji terminu „obecność”, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ustalenie znaczenia i zakresu pojęć, których definicji prawo Unii nie zawiera i nie odsyła do prawa państw członkowskich, powinno być dokonywane zgodnie z ich zwyczajowym znaczeniem w języku potocznym, z uwzględnieniem kontekstu, w którym są użyte, i celów uregulowania, którego są częścią (wyrok z dnia 16 lipca 2026 r., Knocknamona i Massey, C‑27/25 i C‑356/25, EU:C:2026:596, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie należy przede wszystkim zauważyć, że w jego zwyczajowym znaczeniu w języku potocznym termin „obecność” oznacza fakt, że dana osoba jest co do zasady fizycznie lub materialnie w danym miejscu w konkretnym momencie, a antonimem tego terminu jest termin „nieobecność”
Następnie, co się tyczy kontekstu, w jakim wspomniany termin jest używany, należy zauważyć, po pierwsze, że znajduje się on w szczególności w motywie 25 dyrektywy 2013/48, który uściśla, że państwa członkowskie powinny zapewnić, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału swojego adwokata w czasie przesłuchiwania ich przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych.
Po drugie, z art. 3 ust. 5 tej dyrektywy rozpatrywanego w świetle jej motywu 30 wynika, że w przypadkach oddalenia geograficznego podejrzanego lub oskarżonego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od prawa tej osoby do dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki po pozbawieniu jej wolności i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego, lecz w okresie obowiązywania tego czasowego odstępstwa właściwe organy nie powinny w szczególności przesłuchiwać wspomnianej osoby. Wynika z tego, że „dostęp do adwokata” w rozumieniu tego art. 3 wymaga co do zasady jego fizycznej obecności podczas przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego.
Ponadto art. 3 ust. 3 lit. a) wspomnianej dyrektywy rozpatrywany w świetle jej motywów 23 i 44 stanowi w istocie, że podejrzani lub oskarżeni powinni mieć prawo do spotykania się na osobności z reprezentującym ich adwokatem i porozumiewania się z nim na każdy etapie, także przed przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania, lub organ sądowy. Wynika z tego, że prawodawca Unii zamierzał odróżnić „prawo do porozumiewania się” tych osób z ich adwokatem, które może być wykonywane za pomocą środków komunikacji, od ich „prawa do spotykania się” z tym adwokatem, które przeciwnie, wymaga co do zasady fizycznej obecności tego adwokata. Dotyczy to również obecności adwokata podczas przesłuchania, w którym powinien on mieć możliwość skutecznego udziału.
Co się tyczy celów dyrektywy 2013/48, z motywów 4, 6 i 54 tej dyrektywy wynika, że ma ona na celu w szczególności wdrożenie zasady wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych, co zakłada, że państwa członkowskie mają wzajemne zaufanie do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Wynika z tego również, że prawodawca Unii wziął pod uwagę fakt, iż wzmocnienie tego wzajemnego zaufania wymaga szczegółowych przepisów dotyczących ochrony praw i gwarancji procesowych wynikających w szczególności z Karty oraz EKPC.
W tym względzie ETPC orzekł, że podejrzany ma prawo do fizycznej obecności adwokata podczas wstępnych przesłuchań prowadzonych przez policję oraz za każdym razem, gdy jest przesłuchiwany na dalszym etapie postępowania przygotowawczego. Taka obecność musi umożliwiać adwokatowi udzielanie skutecznej i rzeczywistej, a nie tylko abstrakcyjnej pomocy, a w szczególności dopilnowanie, aby nie zostały naruszone prawa przesłuchiwanego podejrzanego do obrony (zob. podobnie wyroki ETPC: z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii, CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134; z dnia 23 maja 2019 r. w sprawie Doyle przeciwko Irlandii, CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74; z dnia 4 czerwca 2019 r. w sprawie Farrugia przeciwko Malcie, CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97; z dnia 18 stycznia 2022 r. w sprawie Atristain Gorosabel przeciwko Hiszpanii, CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
W tych okolicznościach należy uznać, że pojęcie „obecności” adwokata w rozumieniu art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 oznacza, że podejrzani i oskarżeni mają prawo do fizycznej co do zasady obecności swojego adwokata podczas ich przesłuchania.
Niemniej jednak nie można wykluczyć, że w pewnych wyjątkowych okolicznościach obecność adwokata może być zapewniona za pomocą innych środków, w szczególności cyfrowych, pod warunkiem że gwarantują one pełne i skuteczne wykonywanie prawa do obrony.
Prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania może jednak podlegać czasowym odstępstwom. I tak, zgodnie z art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48, w wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy, w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – jednym z następujących „istotnych powodów”, o których mowa w art. 3 ust. 6 lit. a) i b). Pierwszy z tych powodów jest związany z istnieniem „pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby”. Drugi powód może mieć miejsce „w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”.
W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że uregulowania węgierskie przewidują, iż organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub prokuratura mogą rozpocząć przesłuchanie podejrzanego, jeżeli wybrany lub wyznaczony adwokat nie stawi się w terminie co najmniej dwóch godzin od otrzymania informacji.
Wynika z tego, że wbrew wymogom wynikającym z art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 uregulowania te nie gwarantują obecności adwokata i jego skutecznego udziału w przesłuchaniu.
Pozostaje ustalić, czy ustawodawstwo to można uznać za czasowe odstępstwo od obowiązku, o którym mowa w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48, spełniające warunki określone w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. W tym względzie należy stwierdzić, że wspomniane ustawodawstwo stanowi w sposób ogólny odstępstwo od prawa podejrzanych lub osób, co do których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniły przestępstwo, do bycia przesłuchanym w obecności adwokata, jeżeli tenże adwokat nie stawi się na przesłuchanie w terminie co najmniej dwóch godzin od otrzymania informacji, nie uzależniając tego odstępstwa od warunków określonych w art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48, a w szczególności od jednego z dwóch istotnych powodów, o których mowa, odpowiednio, w art. 3 lit. a) i b).
Z systematyki i celów tej dyrektywy wynika zaś, że czasowe odstępstwa, jakie państwa członkowskie mogą przewidzieć w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata, wymieniono w sposób wyczerpujący w jej art. 3 ust. 5 i 6 [wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 42].
Co się tyczy systematyki dyrektywy 2013/48, art. 3 ust. 6 tej dyrektywy – jako przepis ustanawiający odstępstwo od zasad określonych w jej art. 3 ust. 1–3 – powinien podlegać wykładni ścisłej. Ponadto art. 8 tej dyrektywy, zatytułowany „Ogólne warunki stosowania czasowych odstępstw”, dotyczy jedynie – jeśli chodzi o prawo dostępu do adwokata – odstępstw określonych w art. 3 ust. 5 lub 6 tej dyrektywy. W motywach 30–32 dyrektywy 2013/48 również odesłano jedynie do tych odstępstw [wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 43].
Co się tyczy celów dyrektywy 2013/48, z jednej strony z jej motywów 4 i 6 wynika, że zmierza ona w szczególności do wzmocnienia wzajemnego zaufania państw członkowskich do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, aby wdrożyć w ten sposób zasadę wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych, której zakres w znacznym stopniu zależy od szeregu czynników, w tym mechanizmów mających na celu zagwarantowanie praw podejrzanych lub oskarżonych. Z drugiej strony, z motywów 8 i 52 tej dyrektywy wynika, że ma ona również na celu zapewnienie podejrzanym lub oskarżonym w całej Unii wspólnego poziomu prawa do rzetelnego procesu sądowego, w szczególności w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym.
Wykładnia art. 3 dyrektywy 2013/48 jako umożliwiającego państwom członkowskim określenie innych odstępstw od prawa dostępu do adwokata niż odstępstwa wyczerpująco wymienione w art. 3, byłaby niezgodna z tymi celami oraz z systematyką tej dyrektywy i samym brzmieniem wspomnianego art. 3, a także pozbawiałaby to prawo jego skuteczności (effet utile) [wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 45].
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że ustawodawstwo krajowe, które zezwala w sposób ogólny na przesłuchanie podejrzanych lub osób, co do których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniły przestępstwo, pod nieobecność adwokata, jeżeli ten nie stawi się po upływie terminu wynoszącego co najmniej dwie godziny od otrzymania informacji, nie mieści się w zakresie powodów czasowego odstępstwa od tego prawa wymienionych w sposób wyczerpujący w dyrektywie 2013/48 i narusza w związku z tym art. 3 ust. 6 lit. b) tej dyrektywy w związku z jej art. 3 ust. 3 w zakresie, w jakim to odstępstwo od prawa do obecności adwokata i jego skutecznego udziału w przesłuchaniu nie jest uzależnione od konieczności stwierdzenia, że organy ścigania muszą podjąć natychmiastowe działanie w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek.
Żaden z argumentów Węgier nie może podważyć tego wniosku.
Po pierwsze, należy oddalić argument Węgier, zgodnie z którym ograniczenie prawa dostępu do adwokata, o którym mowa w pkt 59 niniejszego wyroku, jest uzasadnione w sytuacji zatrzymania podejrzanego lub osoby, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, ponieważ zgodnie z ustawodawstwem węgierskim w takim przypadku przesłuchanie tej osoby powinno odbyć się w ciągu 24 godzin od rozpoczęcia zatrzymania, a zatrzymanie nie może przekraczać 72 godzin. Zdaniem tego państwa członkowskiego istnieje zatem ryzyko utrudnienia postępowania karnego uzasadniające przeprowadzenie przesłuchania, w sytuacji gdy adwokat nie został wybrany lub nie stawił się w wyznaczonym terminie.
Prawdą jest, że z motywu 28 dyrektywy 2013/48 wynika, iż w przypadku gdy podejrzani lub oskarżeni zostają pozbawieni wolności, prawodawca Unii zamierzał, aby państwa członkowskie wprowadziły niezbędne rozwiązania w celu zapewnienia takim osobom możliwości skutecznego korzystania z prawa dostępu do adwokata, w tym poprzez zorganizowanie pomocy adwokata osobie, która nie ma adwokata, chyba że osoba ta zrzekła się tego prawa.
Jednakże, jak słusznie podnosi Komisja, w danym państwie członkowskim istnieje szereg możliwości, które spełniają wymogi dyrektywy 2013/48, aby przeciwdziałać ryzyku utrudnienia postępowania karnego wynikającemu z braku wyboru adwokata przez podejrzanego lub oskarżonego lub z faktu, że wybrany adwokat nie stawił się w wyznaczonym terminie. Przede wszystkim w wyjątkowych okolicznościach, o których mowa w art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48, w szczególności w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek, organy te mogą przeprowadzić przesłuchanie pod nieobecność adwokata. Następnie, jeżeli warunki te nie są spełnione, a właściwe organy uznają, że przeprowadzenie przesłuchania jest mimo to konieczne, mogą one – w celu zaradzenia sytuacji, w której podejrzany lub oskarżony nie wybrał adwokata lub w której wybrany adwokat nie może być obecny podczas tego przesłuchania – wyznaczyć z urzędu dostępnego adwokata. Wreszcie, jeżeli podejrzany lub oskarżony zrzeka się prawa dostępu do adwokata na warunkach przewidzianych w art. 9 tej dyrektywy, przesłuchanie może również odbyć się pod nieobecność adwokata.
Istnienie tych różnych opcji wskazuje, że poszanowanie prawa dostępu do adwokata, o którym mowa w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48, nie oznacza, nieuchronnie że dane państwo członkowskie ma obowiązek przewidzieć wyznaczenie adwokata z urzędu w celu udzielenia pomocy osobie zatrzymanej w trakcie jej przesłuchania.
W konsekwencji nie można twierdzić, że kontynuowanie przesłuchania pod nieobecność adwokata może być uzasadnione okolicznością, że brak wyznaczenia adwokata przez podejrzanego lub osobę, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, lub fakt, że nie stawił się on w wyznaczonym terminie, może stanowić działanie mające na celu opóźnienie postępowania ze strony tego podejrzanego lub tej osoby i groziłoby utrudnieniem postępowania karnego.
Po drugie, co się tyczy argumentu Węgier dotyczącego przyjęcia nowego § 387/A w kodeksie postępowania karnego, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem istnienie uchybienia zobowiązaniom powinno być oceniane w odniesieniu do sytuacji panującej w danym państwie członkowskim w momencie upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, ponieważ zmiany, które nastąpiły w okresie późniejszym, nie mogą być uwzględniane przez Trybunał [wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Komisja/Hiszpania (Dyrektywa w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym) (C‑70/24, EU:C:2025:615, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo].
W niniejszej sprawie w uzasadnionej opinii z dnia 14 lipca 2023 r. Komisja wezwała Węgry do wypełnienia zobowiązań określonych w tej opinii w terminie dwóch miesięcy od jej otrzymania.
Wynika z tego, że w niniejszej sprawie Węgry nie mogą skutecznie kwestionować uchybienia zobowiązaniom, które na nich ciążą, powołując się na zmianę kodeksu postępowania karnego opublikowaną w dniu 4 grudnia 2024 r., czyli po upływie tego terminu.
Z całości powyższych rozważań wynika, że nie ustanawiając przepisów niezbędnych do zastosowania się do art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 3 ust. 3, Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy tej dyrektywy.
W przedmiocie zarzutu drugiego, dotyczącego braku transpozycji art. 9 dyrektywy 2013/48
W skardze Komisja podnosi, że Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy dyrektywy 2013/48, ponieważ nie dokonały transpozycji jej art. 9 do swojego porządku prawnego. Prawo węgierskie nie przewiduje bowiem, że podejrzani lub oskarżeni powinni być poinformowani o możliwych konsekwencjach zrzeczenia się prawa dostępu do adwokata, jak przewiduje art. 9 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy, lub o możliwości cofnięcia ich pierwotnej decyzji zgodnie z art. 9 ust. 3 wspomnianej dyrektywy.
Zdaniem tej instytucji możliwość, jaką prawo węgierskie pozostawia podejrzanym i oskarżonym, aby nie korzystać z prawa dostępu do adwokata, ma takie same konsekwencje jak formalne zrzeczenie się tego prawa, w związku z czym taka możliwość powinna podlegać wymogom dotyczącym każdego zrzeczenia się, w szczególności tego prawa, przewidzianym w art. 9 dyrektywy 2013/48 pod rygorem obejścia lub przynajmniej poważnego podważenia tych wymogów.
Termin „zrzeczenie się praw” zawarty w tym art. 9 należy bowiem interpretować w ten sposób, że obejmuje on zarówno formalne zrzeczenie się, jak i nieformalne zrzeczenie się wspomnianego prawa.
Zdaniem Komisji prawa przyznane poprzez dyrektywę 2013/48 powinny być zagwarantowane w sposób konkretny i skuteczny, a tym samym umożliwić podejrzanym i oskarżonym podjęcie świadomej decyzji w przedmiocie ich obrony na wszystkich etapach postępowania. W tym celu węgierski system prawny, który, co się tyczy prawa dostępu do adwokata, odnosi się do niezbywalnego prawa, z którego podejrzany lub oskarżony może swobodnie skorzystać lub nie, powinien przewidywać wystarczające gwarancje na rzecz tych osób, gdy zdecydują się one nie korzystać z tego prawa, ponieważ taka decyzja skutkuje pozbawieniem ich skutecznej ochrony adwokata.
W odpowiedzi na skargę Węgry podnoszą, że przepisy kodeksu postępowania karnego przewidują pełne poinformowanie podejrzanego lub oskarżonego o jego prawach i obowiązkach. W tym względzie to państwo członkowskie twierdzi, że podejrzani i oskarżeni nie mają w rzeczywistości możliwości zrzeczenia się przysługującego im prawa dostępu do adwokata, ponieważ prawo to jest prawem niezbywalnym w prawie węgierskim. W sytuacji zatem gdy reprezentacja prawna jest obowiązkowa, właściwe organy wyznaczają adwokata w celu udzielenia im pomocy. Natomiast w przypadku gdy reprezentacja prawna nie jest obowiązkowa, podejrzani lub oskarżeni mogą swobodnie decydować, czy chcą skorzystać z pomocy adwokata, czy też zwrócić się o ustanowienie adwokata. Decyzja o nieskorzystaniu z pomocy adwokata nie stanowi zatem zrzeczenia się prawa dostępu do adwokata, lecz oznacza po prostu, że podejrzani lub oskarżeni nie chcą korzystać z tego prawa.
W konsekwencji art. 9 dyrektywy 2013/48 nie musi być transponowany do węgierskiego porządku prawnego, ponieważ nie ma sytuacji, w której podejrzani lub oskarżeni mogliby skutecznie zrzec się prawa dostępu do adwokata i która wymagałaby poinformowania ich o tej możliwości.
Ponadto Węgry twierdzą, że nawet gdyby przepisy kodeksu postępowania karnego już wcześniej umożliwiały podejrzanym lub oskarżonym uzyskanie pełnej informacji o przysługujących im prawach do obrony, zakres informacji, które należy im przekazać, został doprecyzowany w nowym § 387/A tego kodeksu. Z przepisu tego wynika, że osoby te muszą zostać poinformowane o przysługującym im prawie do odmowy składania wyjaśnień, zwłaszcza pod nieobecność adwokata, oraz o prawie do żądania obecności adwokata w dowolnym momencie. W związku z tym, jeśli dana osoba oświadczy, że nie chce składać wyjaśnień, nowy artykuł przewiduje zakończenie przesłuchania. Natomiast jeśli osoba ta, nie mając pomocy adwokata, składa wyjaśnienie po tym, jak została poinformowana o przysługującym jej prawie do odmowy jego składania, ten nowy § 387/A wyjaśnia, że zrzeka się ona tym samym, przy pełnej znajomości stanu faktycznego, prawa do obecności adwokata, a tym samym prawa do udzielania odpowiedzi na pytania wyłącznie w obecności adwokata. Nowy § 387/A kodeksu postępowania karnego ma zatem na celu wzmocnienie gwarancji na rzecz podejrzanych lub oskarżonych podczas przesłuchań, które odbywają się pod nieobecność adwokata, tak aby ustawodawstwo węgierskie w większym stopniu odpowiadało wymogom Komisji.
Na wstępie, z tych samych powodów co wskazane w pkt 66–68 niniejszego wyroku, należy oddalić argument Węgier dotyczący przyjęcia nowego § 387/A kodeksu postępowania karnego.
Należy zatem uwzględnić jedynie uregulowania krajowe obowiązujące przed upływem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii.
Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy 2013/48 przewiduje dwa warunki, które mają określać ewentualne zrzeczenie się przez podejrzanego lub oskarżonego przysługującego mu prawa dostępu do adwokata.
I tak, zgodnie z lit. a) tego przepisu podejrzany lub oskarżony musi otrzymać informacje na temat treści prawa dostępu do adwokata oraz możliwych konsekwencji zrzeczenia się tego prawa, przy czym informacje te, które mogą być udzielone ustnie lub pisemnie, muszą być jasne i wystarczające oraz powinny być podane w prostym i zrozumiałym języku. Ponadto zgodnie z lit. b) wspomnianego przepisu zrzeczenie się musi być dokonane w sposób dobrowolny i jednoznaczny.
Zgodnie z art. 9 ust. 3 dyrektywy 2013/48 państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mogli odwołać zrzeczenie się praw na każdym etapie postępowania karnego, a także zapewniają, aby zostali oni poinformowani o tej możliwości.
W tym względzie, nawet jeśli w prawie węgierskim prawo dostępu do adwokata jest uznawane za prawo niezbywalne, bezsporne jest, że podejrzani lub oskarżeni mogą podjąć decyzję o niekorzystaniu z tego prawa. Tymczasem, jak słusznie podniosła Komisja, decyzja oskarżonego o nieskorzystaniu z tego prawa skutkuje tym, że osoba ta musi bronić się bez pomocy adwokata. W związku z tym, jak zauważyła rzeczniczka generalna w pkt 90 i 91 opinii, w praktyce taka decyzja ma ten sam skutek co zrzeczenie się prawa w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2013/48.
Co się tyczy argumentu Węgier, zgodnie z którym zrzeczenie się prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym nie jest formalnie uznane w tym państwie członkowskim, należy przypomnieć, że brak w danym państwie członkowskim pewnej koncepcji prawnej nie może zwolnić tego państwa członkowskiego z ciążącego na nim zobowiązania przyjęcia środków ustawowych, wykonawczych i administracyjnych w celu zapewnienia odpowiedniej transpozycji ogółu przepisów tej dyrektywy. Zarówno bowiem zasada pewności prawa, jak i konieczność zagwarantowania pełnego stosowania dyrektyw pod względem prawnym, a nie tylko faktycznym, wymaga, by wszystkie państwa członkowskie przyswoiły postanowienia odnośnej dyrektywy w jasnych, precyzyjnych i przejrzystych ramach prawnych przewidujących wiążące przepisy w dziedzinie, której ta dyrektywa dotyczy. Obowiązek taki spoczywa na państwach członkowskich w celu uprzedzenia jakiejkolwiek zmiany sytuacji istniejącej w danej chwili w tych państwach oraz w celu zagwarantowania, by wszystkie podmioty prawa w Unii, włącznie z tymi z państw członkowskich, w których nie istnieje pewna koncepcja prawna określona w danej dyrektywie, wiedziały jasno i precyzyjnie, jakie są we wszystkich okolicznościach ich prawa i obowiązki [zob. analogicznie wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Komisja/Hiszpania (Dyrektywa w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym) (C‑70/24, EU:C:2025:615, pkt 64].
W konsekwencji należy stwierdzić, że nie przyjmując do dnia upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii przepisów ustawowych niezbędnych do transpozycji art. 9 dyrektywy 2013/48 do swojego porządku prawnego, Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy tej dyrektywy.
Z całości powyższych rozważań wynika, że nie ustanawiając przepisów niezbędnych do zastosowania się, po pierwsze, do art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 3 ust. 3, a po drugie, do art. 9 tej dyrektywy, Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy wspomnianej dyrektywy.
W przedmiocie kosztów
Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Węgier kosztami postępowania, a Węgry przegrały sprawę, należy obciążyć je ich własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez tę instytucję.
Zgodnie z art. 140 § 1 tego regulaminu postępowania państwa członkowskie i instytucje interweniujące w sprawie pokrywają własne koszty. W związku z tym Republika Czeska pokrywa własne koszty.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
1) Nie ustanawiając przepisów niezbędnych do zastosowania się, po pierwsze, do art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności, w związku z jej art. 3 ust. 3, a po drugie, do art. 9 tej dyrektywy, Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy wspomnianej dyrektywy.
2) Węgry pokrywają, poza własnymi kosztami, koszty poniesione przez Komisję Europejską.
3) Republika Czeska pokrywa własne koszty.
Podpisy
* Język postępowania: węgierski.
