Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 19 marca 2026 r., C-679/24

Sygn. akt C-679/24

62024CJ0679

WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)

z dnia 19 marca 2026 r. ( *1 )

Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Umowa kredytu denominowanego w walucie obcej – Warunek obciążający konsumenta ryzykiem kursowym – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru takiego warunku – Roszczenie o zwrot kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwego warunku umownego – Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia restytucyjnego – Kontynuacja biegu terminu przedawnienia po okresie zawieszenia

W sprawie C‑679/24

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Fővárosi Törvényszék (sąd dla miasta stołecznego Budapeszt, Węgry) postanowieniem z dnia 9 października 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 października 2024 r., w postępowaniu:

przeciwko

UniCredit Bank Zrt.,

Momentum Credit Zrt.,

TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),

w składzie: M. Condinanzi (sprawozdawca), prezes izby, N. Jääskinen i R. Frendo, sędziowie,

rzecznik generalny: A. Rantos,

sekretarz: A. Calot Escobar,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–

w imieniu UniCredit Bank Zrt. – Z. Lajer, ügyvéd,

w imieniu rządu węgierskiego – D. Csoknyai i Z. Fehér, w charakterze pełnomocników,

w imieniu Komisji Europejskiej – P. Kienapfel i Z. Teleki, w charakterze pełnomocników,

podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,

wydaje następujący

Wyrok

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1 i 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29; sprostowania: Dz.U. 2016, L 276, s. 17, Dz.U. 2020, L 359, s. 21).

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy HL, będącym konsumentem, a UniCredit Bank Zrt. i Momentum Credit Zrt., dwoma węgierskimi instytucjami finansowymi, w przedmiocie wniesionego przez HL żądania mającego na celu z jednej strony stwierdzenie bezskuteczności umowy kredytu zawartej z UniCredit Bank, ze względu na to, iż umowa ta ma zawierać nieuczciwy warunek, a z drugiej strony, utrzymanie w mocy skutków prawnych rzeczonej umowy z wyjątkiem tego warunku.

Ramy prawne

Prawo Unii

Motyw dziesiąty dyrektywy 93/13 jest sformułowany następująco:

„bardziej skuteczną ochronę konsumenta można osiągnąć poprzez przyjęcie jednolitych norm prawnych dotyczących nieuczciwych warunków; […]”.

Artykuł 1 ust. 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą [przedsiębiorcą] a konsumentem”.

Zgodnie z art. 2 lit. b) wspomnianej dyrektywy:

„Do celów niniejszej dyrektywy:

[…]

»konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem [z własną działalnością gospodarczą lub zawodową]”.

Artykuł 3 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.

Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje:

„Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna”.

Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

Artykuł 7 ust. 1 rzeczonej dyrektywy przewiduje:

„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów [konkurujących przedsiębiorców] państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.

Prawo węgierskie

Dawny kodeks cywilny

Paragraf 209 ust. 1 Polgári Törvénykönyvről szóló 1959. évi IV. törvény (ustawy nr IV z 1959 r. – kodeks cywilny), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „dawnym kodeksem cywilnym”), stanowił:

„Ogólne warunki umowy lub postanowienia umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, są nieuczciwe, jeśli wbrew wymogom dobrej wiary i słuszności określają wynikające z umowy prawa i obowiązki stron w sposób jednostronny i nieuzasadniony, ze szkodą dla strony umowy, na którą postanowienie zostało nałożone przez drugą stronę”.

Zgodnie z § 234 ust. 1 dawnego kodeksu cywilnego:

„Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, każdy może powoływać się na bezskuteczność nieważnej umowy, bez ograniczenia w czasie. Nieważność można stwierdzić bez konieczności wszczęcia odrębnego postępowania”.

Paragraf 237 tego kodeksu brzmi następująco:

„1. W przypadku gdy umowa jest bezskuteczna, należy przywrócić stan istniejący przed jej zawarciem.

2. Jeżeli nie można przywrócić stanu istniejącego przed zawarciem umowy, sąd może uznać, że umowa pozostaje skuteczna do dnia wydania orzeczenia przez ten sąd. Umowa bezskuteczna może zostać uznana za ważną, jeżeli można usunąć powód jej bezskuteczności, w szczególności poprzez usunięcie nieproporcjonalnej korzyści w umowach lichwiarskich, gdy istnieje oczywista nierówność pomiędzy świadczeniami stron. W takim przypadku nakazuje się zwrot należnego świadczenia pozostałego bez świadczenia wzajemnego, jeżeli zachodzi taka okoliczność.

[…]”.

Na podstawie § 321 wspomnianego kodeksu:

„1. Osoby, którym przysługuje prawo do rozwiązania wskutek umowy lub z mocy ustawy, korzystają z tego prawa w drodze oświadczenia złożonego drugiej stronie. W wyniku rozwiązania umowa przestaje obowiązywać.

2. Jeżeli rozwiązanie nie następuje ze skutkiem natychmiastowym, umowa dalej obowiązuje do upływu umownego lub ustawowego okresu wypowiedzenia”.

Paragraf 324 tego kodeksu stanowił:

„1. Roszczenia przedawniają się po upływie pięciu lat.

2. Przedawnienie roszczenia głównego powoduje przedawnienie roszczeń ubocznych. Przedawnienie roszczeń ubocznych nie ma wpływu na roszczenie główne.

Zgodnie z brzmieniem § 326 dawnego kodeksu cywilnego:

„1. Termin przedawnienia rozpoczyna bieg od dnia, w którym roszczenie staje się wymagalne.

2. Jeżeli uprawniony z tytułu roszczenia nie może wytoczyć powództwa z usprawiedliwionej przyczyny, powództwo można wytoczyć w terminie jednego roku (lub w terminie trzech miesięcy, jeżeli termin przedawnienia wynosi jeden rok lub mniej) od chwili ustania przeszkody, nawet jeżeli termin przedawnienia już upłynął lub jeżeli do upływu terminu przedawnienia pozostało mniej niż jeden rok (lub trzy miesiące, jeżeli termin przedawnienia wynosi jeden rok lub mniej). Niniejszy przepis ma zastosowanie, nawet jeśli uprawniony z tytułu roszczenia zezwala dłużnikowi po upływie terminu na przedłużenie przysługującego mu na wykonanie wezwania terminu”.

Paragraf 327 tego kodeksu przewidywał:

„1. Bieg przedawnienia przerywa się z chwilą wezwania dłużnika na piśmie do wykonania zobowiązania, wniesienia pozwu do sądu, zmiany zobowiązania w drodze umowy (w tym w drodze ugody) i wreszcie – uznania długu przez dłużnika.

2. Termin przedawnienia biegnie na nowo od dnia, w którym bieg tego terminu został przerwany, lub od dnia prawomocnego zakończenia postępowania przerywającego bieg przedawnienia.

Ustawa DH1

Zgodnie z § 1 Kúriának a pénzügyi intézmények fogyasztói kölcsönszerződéseire vonatkozó jogegységi határozatával kapcsolatos egyes kérdések rendezéséről szóló 2014. évi XXXVIII. Törvény [ustawy nr XXXVIII z 2014 r. regulującej niektóre kwestie związane z orzeczeniem wydanym przez Kúria (sąd najwyższy) w celu ujednolicenia wykładni prawa cywilnego dotyczącego umów kredytu zawieranych przez instytucje finansowe z konsumentami], w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą DH1”):

„1. Niniejsza ustawa ma zastosowanie do umów kredytu zawartych z konsumentami pomiędzy dniem 1 maja 2004 r. a jej datą wejścia w życie. Dla celów niniejszej ustawy przez umowy kredytu zawierane z konsumentami należy rozumieć umowy kredytu, pożyczki lub umowę leasingu finansowego, dla których podstawą jest waluta obca (zawarte w walucie obcej lub przyznane w walucie obcej i spłacane w forintach węgierskich) lub forinty węgierskie, zawarte pomiędzy instytucją finansową a konsumentem, jeżeli obejmują one standardowe warunki umowy lub jakiekolwiek warunki, które nie były indywidualnie negocjowane, zawierające klauzule, o których mowa w § 3 ust. 1 lub § 4 ust. 1.

6. Dla celów wierzytelności wynikających z umów kredytu konsumenckiego przepisy [dawnego kodeksu cywilnego] dotyczące przedawnienia należy interpretować w ten sposób, że wierzytelności nie ulegają przedawnieniu, dopóki umowa kredytu pozostaje w mocy, a bieg terminu przedawnienia takich wierzytelności rozpoczyna się w dniu, w którym umowa wygasła.

7. Bieg przedawnienia wierzytelności, o których mowa w ust. 6, ulega zawieszeniu od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy do momentu wskazanego w odrębnej ustawie na podstawie § 3 ust. 5 i § 4 ust. 3.

Ustawa DH2

Paragraf 9 Kúriának a pénzügyi intézmények fogyasztói kölcsönszerződéseire vonatkozó jogegységi határozatával kapcsolatos egyes kérdések rendezéséről szóló 2014. évi XXXVIII. törvényben rögzített elszámolás szabályairól és egyes egyéb rendelkezésekről szóló 2014. évi XL. törvény [ustawy nr XL z 2014 r. o przepisach obowiązujących w zakresie rozliczania rachunków przewidzianych w ustawie XXXVIII z 2014 r., regulującej niektóre kwestie związane z orzeczeniem wydanym przez Kúria (sąd najwyższy) w celu ujednolicenia wykładni prawa cywilnego w dziedzinie umów kredytu zawieranych przez instytucje kredytowe z konsumentami i o niektórych innych przepisach], w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą DH2”), stanowi:

„Termin przedawnienia wierzytelności wynikających z umów konsumenckich, o którym mowa w § 1 ust. 7 [ustawy DH1] ulega zawieszeniu do dnia przekazania konsumentowi rozliczenia przewidzianego w niniejszej ustawie i nie później niż do dnia 31 grudnia 2015 r.”.

Zgodnie z § 37 ust. 1 tej ustawy:

„W odniesieniu do umów objętych zakresem stosowania niniejszej ustawy strona może żądać, aby sąd stwierdził bezskuteczność umowy lub niektórych jej postanowień (zwaną dalej »bezskutecznością części umowy«) – niezależnie od podstaw bezskuteczności – jedynie wówczas, gdy strona żąda jednocześnie zastosowania przez sąd konsekwencji prawnych bezskuteczności, a mianowicie, że sąd stwierdzi, iż umowa pozostaje ważna lub iż wywołuje skutki prawne do dnia wydania orzeczenia w tej sprawie. W braku takiego żądania i w sytuacji, gdy strona nie zastosuje się do wezwania do uzupełniania braków powództwa, sąd nie może wydać orzeczenia co do istoty sprawy. W żądaniu strony, która wnosi do sądu o określenie konsekwencji prawnych bezskuteczności lub bezskuteczności części umowy, należy także określić konsekwencję prawną, jakiej zastosowania się domaga. W tym względzie żądanie powinno być wyraźne i wyrażone liczbowo oraz obejmować rozliczanie rachunków pomiędzy stronami”.

Orzecznictwo krajowe

Zgodnie z 1/2010 (VI. 28) PK (Legfelsőbb Bíróság Polgári Kollégiuma) vélemény az érvénytelenség jogkövetkezményeiről [opinią nr 1/2010 (VI. 28.) mieszanej izby Legfelsőbb Bíróság (sądu najwyższego, Węgry) dotyczącą konsekwencji prawnych bezskuteczności (zwaną dalej „opinią 1/2010”)]:

„[…]

2. Ogólną konsekwencją prawną bezskuteczności czynności jest to, że czynność ta nie może prowadzić do utworzenia praw, co oznacza, że zamierzone przez strony skutki prawne nie mogą zostać osiągnięte. Jest to konsekwencja prawna, którą sąd musi zastosować z urzędu w przypadku nieważności i na którą każdy może się powołać bez ograniczeń czasowych z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie. Jednakże w przypadku nieważności względnej ta ogólna konsekwencja prawna może mieć zastosowanie tylko wtedy, gdy umowa zostanie skutecznie zakwestionowana przez osobę do tego uprawnioną.

Zarówno w przypadku nieważności bezwzględnej, jak i w przypadku nieważności względnej sąd stosuje pozostałe konsekwencje prawne nieważności (§ 237 [dawnego kodeksu cywilnego]) jedynie na wniosek strony i w granicach dotyczących przedawnienia i nabycia prawa własności przez zasiedzenie.

3. Przywrócenie stanu poprzedniego może nastąpić jedynie w naturze. Okoliczność, że jedna ze stron może zwrócić otrzymaną rzecz tylko poprzez zapłatę jej równowartości w środkach pieniężnych, nie stanowi przywrócenia stanu poprzedniego.

2/2014. számú PJE [Polgári jogegységi] határozat [orzeczenie 2/2014 Kúria (sądu najwyższego) z dnia 16 czerwca 2014 r. wydane w celu ujednolicenia wykładni prawa cywilnego] stanowi:

„[…] W przypadku gdy treść umowy i informacje przedstawione przez instytucję finansową jasno pozwalają danemu konsumentowi uznanemu za »przeciętnego konsumenta« uświadomić sobie, że ponosi on samodzielnie nieograniczoną odpowiedzialność za ryzyko kursowe i że nie określono górnej granicy niekorzystnych dla niego zmian kursu wymiany, nieuczciwy charakter badanego warunku nie może zostać ustalony na podstawie § 209 ust. 5 dawnego kodeksu cywilnego.

W rezultacie okoliczność, że konsument otrzymał informacje przewidziane w ustawie i podpisał oświadczenie o zapoznaniu się z ryzykiem, należy interpretować do momentu przedstawienia dowodu przeciwnego w ten sposób, iż powinno było być jasne i zrozumiałe dla konsumenta, że ryzyko kursowe spoczywa na nim bez ograniczenia. To na instytucji finansowej spoczywa ciężar udowodnienia, że konsument został poinformowany w ten sposób.

Natomiast, jeżeli postanowienie przewidujące poniesienie nieograniczonego ryzyka kursowego nie było wyraźnie zauważalne lub zrozumiałe dla konsumenta z winy instytucji finansowej, są spełnione przesłanki pozwalające stwierdzić nieuczciwy charakter umowy.

To na konsumencie spoczywa ciężar udowodnienia, że informacje były nieodpowiednie, a w konsekwencji brzmienie warunku umownego dotyczącego ryzyka kursowego nie było dla niego jasne i zrozumiałe”.

W wyroku Gfv.VI.30.382/2023/3 Kúria (sądu najwyższego) z dnia 14 lutego 2024 r. stwierdzono:

„26. Kúria uznaje, że chociaż na podstawie § 234 ust. 1 dawnego kodeksu cywilnego i z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie każdy może powoływać się na bezskuteczność nieważnej umowy bez ograniczenia w czasie i nieważność można stwierdzić bez konieczności wszczęcia odrębnego postępowania, to sąd stosuje pozostałe konsekwencje prawne bezskuteczności [§ 237 dawnego kodeksu cywilnego] jedynie na żądanie strony i w granicach dotyczących przedawnienia i nabycia prawa własności przez zasiedzenie [opinia 1/2010, pkt 2 akapit drugi]. Od wejścia w życie w dniu 1 listopada 2014 r. § 37 ust. 1 DH2 w odniesieniu do umów objętych zakresem stosowania tego przepisu strona może żądać, aby sąd stwierdził bezskuteczność umowy jedynie wówczas, gdy strona żąda jednocześnie zastosowania przez sąd konsekwencji prawnych bezskuteczności. Powództwo zmierzające do stwierdzenia przez sąd bezskuteczności umowy i wyciągnięcia z niego w tym samym czasie konsekwencji prawnych nie odpowiada zbiegowi żądań, lecz jednemu żądaniu o zasądzenie wywodzącemu się z orzecznictwa [wyrok Gfv.VII.30.758/2017/10 Kúria (sądu najwyższego)]. W ramach postępowania mającego taki przedmiot nie ma potrzeby orzekania przez sąd w drodze wyroku częściowego w przedmiocie podstawy prawnej żądania.

27. Na podstawie przepisu szczególnego mającego zastosowanie do spornej umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, a mianowicie § 1 ust. 6 DH1, rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia odpowiada zakończeniu umowy a nie możliwości dochodzenia przez wierzyciela roszczenia banku wynikającego z tej umowy. Bowiem zgodnie z tym przepisem normy dawnego kodeksu cywilnego dotyczące przedawnienia należy interpretować w ten sposób, że wierzytelności wynikające z umów kredytu konsumenckiego nie ulegają przedawnieniu, dopóki umowa kredytu pozostaje w mocy, a bieg terminu przedawnienia takich wierzytelności rozpoczyna się w dniu, w którym umowa wygasła. Jeżeli umowa wygasa z powodu jej wykonania, instytucja finansowa nie posiada już z definicji żadnego roszczenia przeciwko dłużnikowi w tym dniu, lecz jeżeli wygasa ona z powodu jej rozwiązania ze skutkiem natychmiastowym [§ 321 ust. 1 dawnego kodeksu cywilnego], roszczenie istnieje logicznie po zakończeniu umowy.

40. Jeżeli został podniesiony zarzut przedawnienia, to kwestia ta jest badana przed badaniem co do istoty roszczenia, zważywszy, że egzekucji przedawnionego roszczenia nie można dochodzić przed sądem. Bieg terminu przedawnienia wierzytelności wynikających z umów kredytu konsumenckiego rozpoczyna się jednolicie w chwili zawarcia umowy, na skutek szczególnego przepisu ustawowego, od dnia, w którym umowa wygasła. Przedawnienie roszczenia konsumenta zmierzające do wyciągnięcia przez sąd konsekwencji prawnych z bezskuteczności umowy należy oceniać niezależnie od przedawnienia wierzytelności instytucji finansowej”.

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

W dniu 14 lutego 2008 r. HL zawarł z UniCredit Bank umowę kredytu hipotecznego denominowanego we frankach szwajcarskich (CHF) w kwocie odpowiadającej 5100000 HUF (forintów węgierskich, w przybliżeniu 12750 EUR), na okres 360 miesięcy podlegającą zwrotowi w forintach węgierskich.

Umowa ta zawierała warunek, zgodnie z którym ryzyko związane z aprecjacją waluty obcej w stosunku do forintów węgierskich obciążało w całości konsumenta (zwany dalej „warunkiem dotyczącym ryzyka kursowego”).

W dniu 17 maja 2012 r. UniCredit Bank rozwiązał umowę kredytu ze względu na opóźnienie w spłacie należnych rat miesięcznych od dnia 15 listopada 2011 r.

W dniu 28 grudnia 2012 r. UniCredit Bank uzyskał tytuł egzekucyjny, na podstawie którego wszczął przeciwko HL postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku. W dniu 17 marca 2017 r. UniCredit Bank przekazał na rzecz Momentum Credit swą wierzytelność wynikającą z umowy kredytu.

W dniu 4 kwietnia 2023 r. HL wniósł powództwo do właściwego sądu pierwszej instancji, domagając się, tytułem żądania głównego, z powodu uchybienia przez bank spoczywającego na nim obowiązkowi informacyjnemu i niewystarczającego charakteru przedstawionych informacji dotyczących ryzyka kursowego, stwierdzenia bezskuteczności umowy kredytu i z tytułu konsekwencji prawnych, jakie należy wyciągnąć z tego stwierdzenia bezskuteczności, utrzymania w mocy skutków prawnych tej umowy, z wyjątkiem uznanego za nieistniejący warunku dotyczącego ryzyka kursowego. HL zażądał także sporządzenia rozliczenia rachunków pomiędzy stronami zgodnie z § 3 ustawy DH2 i w świetle wyroku z dnia 31 marca 2022 r.Lombard Lízing (C‑472/20, EU:C:2022:242) i zobowiązał się do spłaty od dnia wydania prawomocnego orzeczenia swego długu istniejącego w dniu 5 września 2012 r., a mianowicie 5223492 HUF (w przybliżeniu 13058 EUR) wraz z odsetkami.

Tytułem ewentualnym HL wniósł do sądu odsyłającego o stwierdzenie bezskuteczności umowy kredytu i z tytułu konsekwencji prawnych tej bezskuteczności, o stwierdzenie, że umowa ta wywołuje skutki zgodnie z § 37 ust. 1 ustawy DH2 jedynie do dnia ogłoszenia wyroku, który ma zostać wydany.

UniCredit Bank i Momentum Credit podniosły zarzut przedawnienia roszczenia HL i wniosły o oddalenie powództwa.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo HL z powodu przedawnienia. Nie orzekł on w przedmiocie bezskuteczności umowy, gdyż uznał, że w każdym wypadku żądanie zainteresowanego, aby sąd wyciągnął konsekwencje prawne z bezskuteczności, jest przedawnione.

HL wniósł apelację od wyroku sądu pierwszej instancji do Fővárosi Törvényszék (sądu dla miasta stołecznego Budapeszt, Węgry), będącego sądem odsyłającym i powołał się w szczególności na bezskuteczność spornej umowy kredytu ze względu na niewystarczający charakter informacji przedstawionych przez bank o ryzyku kursowym. Ponadto uważa on, że jego roszczenie nie jest przedawnione, i odnosząc się do wyroków: z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance (C‑609/19, EU:C:2021:469) i z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance (odC‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470), zaznaczył, że w celu uzyskania zwrotu nienależnie wypłaconych kwot na podstawie nieuczciwego warunku nie można powołać się na żaden termin przedawnienia wobec konsumenta, który nie wie o nieuczciwym charakterze takiego warunku zawartego w umowie kredytu.

UniCredit Bank i Momentum Credit zażądały utrzymania w mocy wyroku sądu pierwszej instancji.

Sąd odsyłający zauważa, że ma za zadanie wypowiedzieć się w przedmiocie losu umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, w przypadku gdy warunek tej umowy obciążający konsumenta w całości ryzykiem kursowym, zostałby uznany za nieuczciwy ze względu na niewystarczające poinformowanie co do charakteru tego ryzyka i gdy usunięcie tego warunku, który określa główny przedmiot umowy, prowadziłoby do jej bezskuteczności w całości.

Sąd ten wyjaśnia, że ma wątpliwości co do sposobu, w jaki należy liczyć termin przedawnienia mający zastosowanie do powództwa, w drodze którego konsument wnosi do sądu o wyciągnięcie konsekwencji prawnych z bezskuteczności umowy kredytu.

Sąd odsyłający wskazuje, że zgodnie z prawem węgierskim, w szczególności z § 1 ust. 6 ustawy DH1, bieg terminu przedawnienia roszczeń wynikających z umowy konsumenckiej co do zasady rozpoczyna się w chwili rozwiązania umowy.

W tym względzie sąd pierwszej instancji, opierając się na pkt 2 opinii 1/2010 oraz na wyroku Gfv.VI.30.382/2023/3 Kúria (sądu najwyższego) z dnia 14 lutego 2024 r., uznał z jednej strony, że wniesione przez HL żądanie mające na celu wyciągnięcie przez sąd konsekwencji prawnych z bezskuteczności spornej umowy kredytu jest objęte przepisami z dziedziny przedawnienia, w szczególności § 324 ust. 1 dawnego kodeksu cywilnego, zgodnie z którym roszczenia przedawniają się po upływie pięciu lat.

Z drugiej strony w odniesieniu do rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia tego żądania uznał on, że termin rozpoczął bieg w dniu zawarcia umowy kredytu, ponieważ podniesione podstawy bezskuteczności istniały już w chwili zawarcia tej umowy. Konkretnie sąd pierwszej instancji uznał, że § 1 ust. 6 ustawy DH1 nie ma zastosowania w niniejszym przypadku, co uzasadnił tym, iż umowa bezskuteczna, a zatem nieważna z mocą wsteczną, nie może co do zasady być traktowana inaczej niż jak umowa, która nigdy nie wywołała skutków prawnych i różni się z tego względu od umowy, która w pewnym momencie wygasa lub przestaje wywoływać skutki.

Co się tyczy zawieszenia biegu przedawnienia, sąd odsyłający zauważa, że w wyroku sądu pierwszej instancji uściślono, że trwa ono jedynie przez czas określony w § 1 ust. 7 ustawy DH1 oraz w § 9 ustawy DH2, a mianowicie do dnia przekazania konsumentowi rozliczenia przewidzianego w tej ustawie DH2 i nie później niż do dnia 31 grudnia 2015 r., nawet przy założeniu, że przepisy te zostaną uznane za mające zastosowanie do roszczeń wynikających z bezskuteczności umowy.

Sąd odsyłający zauważył, że zdaniem sądu pierwszej instancji nie nastąpiło przerwanie biegu terminu w zakresie, w jakim, chociaż § 1 ust. 6 ustawy DH1 należało interpretować w ten sposób, że termin przedawnienia ma zastosowanie do roszczeń wynikających z bezskuteczności umowy i jego bieg rozpoczyna się od chwili zakończenia tej umowy, to należało stwierdzić upływ pięcioletniego terminu przewidzianego w dawnym kodeksie cywilnym, ponieważ termin ten upłynął między datą rozwiązania umowy, do którego doszło w dniu 17 maja 2012 r., a datą wniesienia powództwa w postępowaniu głównym, a mianowicie w dniu 4 kwietnia 2023 r.

Sąd odsyłający sam uważa, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której nieuczciwy warunek dotyczy głównego przedmiotu umowy kredytu i powoduje, iż umowa jako całość jest bezskuteczna, ten pięcioletni okres przedawnienia biegnie od dnia 14 lutego 2008 r., będącego datą zawarcia umowy, bez możliwości przedłużenia go za pomocą ewentualnego zawieszenia przewidzianego w ustawach DH1 i DH2, w pozostałym zakresie niepóźniej niż do dnia 31 grudnia 2015 r. Takie przedłużenie pozwoliłoby konsumentowi w danym wypadku wykryć nieuczciwy charakter warunku umownego dotyczącego ryzyka kursowego.

Zastanawia się on w konsekwencji nad kwestią, czy w świetle orzeczenia Kúria (sądu najwyższego) nr 2/2014 z dnia 16 czerwca 2014 r. i orzecznictwa Trybunału odnoszącego się do stopnia poinformowania, jaki musi być zapewniony konsumentowi przez bank, wspomniany termin przedawnienia jest wystarczający, aby umożliwić konsumentowi wykrycie nieuczciwego charakteru tego warunku i powołanie się na swe prawa, w przypadku gdy momentem jego rozpoczęcia jest dzień zawarcia umowy.

W tych okolicznościach Fővárosi Törvényszék (sąd dla miasta stołecznego Budapeszt) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)

Czy cele określone w art. 1 i 7 dyrektywy 93/13 zostały osiągnięte, jeżeli w zainicjowanym przez konsumenta postępowaniu dotyczącym podniesionego przez niego roszczenia opartego na nieuczciwym charakterze głównego przedmiotu umowy kredytu zawartej z konsumentem ([w zakresie] informacji o ryzyku kursowym) roszczenie finansowe podlega pięcioletniemu okresowi przedawnienia przewidzianemu w węgierskim kodeksie cywilnym liczonemu od momentu, w którym stało się wymagalne – biorąc również pod uwagę przepisy ustaw DH1 i DH2 przewidujące możliwość zawieszenia biegu terminu przedawnienia – niezależnie od tego, że nieuczciwy charakter głównego przedmiotu umowy powoduje, iż umowa jako całość jest bezskuteczna, a zatem jednostronne rozwiązanie tej umowy nie może skutkować jej wygaśnięciem, co powoduje, że data zawarcia umowy wyznacza początek biegu terminu przedawnienia?

Czy są istotne dla osiągnięcia celów określonych w dyrektywie 93/13 orzeczenia Trybunału w sprawach terminów przedawnienia w odniesieniu do przedawnienia roszczeń konsumenta oraz orzeczenia Kúria (sądu najwyższego) wydane w następstwie tych orzeczeń Trybunału i które są wiążące lub przynajmniej są wytycznymi dla sądów węgierskich umożliwiającymi konsumentowi rozpoznać nieuczciwy charakter głównego przedmiotu umowy, którą zawarł? W przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy [datę] wydania takich orzeczeń można uznać za początek biegu terminu przedawnienia roszczenia o stwierdzenie nieuczciwego charakteru postanowień, czy też można jedynie uznać, że bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu w okresie między dniem zawarcia umowy a datą wydania takich orzeczeń?

Czy oprócz daty wydania orzeczeń, o których mowa w pytaniu drugim, za początek biegu terminu przedawnienia należy uznać dzień, w którym konsument dowiedział się o tych orzeczeniach, czy też należy go uznać za koniec okresu, który rozpoczął się wraz z zawarciem umowy i w którym bieg terminu przedawnienia został zawieszony?

W przypadku gdy bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się w chwili zawarcia umowy, czy uzasadnione jest przyznanie konsumentowi, którego roszczenie jest oparte na nieuczciwym charakterze głównego przedmiotu umowy, możliwości dochodzenia roszczeń do końca okresu obowiązywania umowy, którą zawarł, jeżeli okres obowiązywania umowy przekracza obecnie obowiązujący pięcioletni okres przedawnienia?”.

W przedmiocie właściwości Trybunału

UniCredit Bank utrzymuje, że Trybunał nie jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, ponieważ poprzez te pytania sąd odsyłający nie zwraca się o dokonanie wykładni przepisu prawa Unii. Jako że dyrektywa 93/13 nie zawiera bowiem żadnej zasady dotyczącej przedawnienia, pytania te dotyczą w rzeczywistości wykładni norm krajowego prawa cywilnego w tej dziedzinie, które wchodzą w zakres kompetencji państw członkowskich.

W tym względzie należy zauważyć, że argument podniesiony przez UniCredit Bank opiera się na błędnym założeniu, zgodnie z którym wykonywanie przez państwa członkowskie ich prawa do określenia warunków, w których zostaje wykazane stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku zawartego w umowie, i konkretne skutki prawne tego stwierdzenia nie są objęte zakresem stosowania prawa Unii [wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), C‑28/22, EU:C:2023:992, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo].

Trybunał orzekł już bowiem, że krajowe ramy prawne w zakresie ochrony zagwarantowanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 nie mogą zmienić zakresu i – w związku z tym – istoty tej ochrony, podważając tym samym wzmocnienie skuteczności wspomnianej ochrony poprzez przyjęcie jednolitych zasad dotyczących nieuczciwych warunków, które to wzmocnienie było zamiarem prawodawcy Unii Europejskiej, co zostało wskazane w motywie dziesiątym tej dyrektywy [wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), C‑28/22, EU:C:2023:992, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo].

W tym kontekście należy przypomnieć, że procedura przewidziana w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są niezbędne dla rozstrzygnięcia przedstawionych im sporów. W ramach tej współpracy do sądu krajowego – przed którym zawisł spór w postępowaniu głównym i który jako jedyny posiada dokładną wiedzę na temat okoliczności faktycznych leżących u podstaw tego sporu, a także musi przyjąć na siebie odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe – należy zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena znaczenia dla sprawy pytań skierowanych do Trybunału. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia [wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., mBank (Oświadczenia konsumenta), C‑140/22, EU:C:2023:965, pkt 47].

Ponadto w ramach postępowania ustanowionego w art. 267 TFUE Trybunał nie jest właściwy do orzekania w przedmiocie wykładni krajowych przepisów ustawowych lub wykonawczych ani w przedmiocie zgodności takich przepisów z prawem Unii. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że w ramach odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE Trybunał może jedynie dokonywać wykładni prawa Unii w granicach kompetencji przyznanych Unii Europejskiej [wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), C‑28/22, EU:C:2023:992, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo].

W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający ma wątpliwości co do sposobu, w jaki należy liczyć pięcioletni termin przedawnienia mający zastosowanie do powództwa, w drodze którego konsument wnosi do sądu krajowego o wyciągnięcie konsekwencji prawnych z bezskuteczności umowy kredytu.

W tym kontekście sąd odsyłający zwraca się zasadniczo do Trybunału o ustalenie, czy dyrektywę 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie z którą bieg tego pięcioletniego terminu przedawnienia przewidzianego w dawnym kodeksie cywilnym rozpoczyna się w dniu zawarcia umowy kredytu z konsumentem, w przypadku gdy warunek tej umowy zostałby uznany za nieuczciwy i gdy usunięcie tego warunku, który określa główny przedmiot umowy, prowadziłoby do jej bezskuteczności w całości. Ponadto sąd odsyłający podnosi przed Trybunałem dodatkowe pytania odnoszące się do ustalenia początku biegu wspomnianego terminu przedawnienia, w przypadku gdy obliczenie od dnia zawarcia rozpatrywanej umowy nie zostałoby uznane przez Trybunał za zgodne z celami i zadaniami dyrektywy 93/13.

W związku z tym nie można uznać, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni prawa węgierskiego i z tego względu argument UniCredit Bank dotyczący braku właściwości Trybunału należy oddalić.

Z powyższego wynika, że Trybunał jest właściwy do rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

UniCredit Bank kwestionuje także dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, uzasadniając to tym, że z jednej strony sąd odsyłający nie wykazał istnienia związku między prawem węgierskim a prawem Unii. Z drugiej strony zagadnienia prawne leżące u podstaw zadanych pytań prejudycjalnych są hipotetyczne, ponieważ udzielenie odpowiedzi na te pytania nie jest niezbędne dla umożliwienia sądowi odsyłającemu rozpoznania sporu w postępowaniu głównym. W tym względzie UniCredit Bank utrzymuje, że nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby ów sąd zastosował orzecznictwo Kúria (sądu najwyższego), które nie zostało ponadto właściwie przedstawione w tym wniosku.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267 TFUE, wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za mające zapaść rozstrzygnięcie, należy ustalenie, czy, przy uwzględnieniu specyfiki danej sprawy, w celu wydania rozstrzygnięcia zachodzi potrzeba uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena zasadności zadawanych Trybunałowi pytań (wyrok z dnia 24 lipca 2023 r., Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).

Oznacza to, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy pytania prejudycjalnego jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (wyrok z dnia 24 lipca 2023 r., Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).

W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że wykładnia prawa Unii, o którą zwrócił się sąd odsyłający, okazuje się niezbędna do rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu.

Sąd odsyłający wyraża bowiem wątpliwości co do obliczenia terminu przedawnienia, w szczególności w świetle orzecznictwa Trybunału dotyczącego dyrektywy 93/13 i konkretnie co do stopnia poinformowania, jaki musi być zapewniony konsumentowi przez bank, odnoszącego się do ryzyka kursowego.

Ponadto, co się tyczy poczynionych przez sąd odsyłający odniesień do orzecznictwa Kúria (sądu najwyższego), zadaniem Trybunału w ramach systemu współpracy sądowej ustanowionego na podstawie art. 267 TFUE, nie jest kwestionowanie ani weryfikowanie prawidłowego charakteru wykładni prawa krajowego dokonanej przez sąd krajowy, do czego wyłącznie właściwy jest tenże sąd krajowy. W związku z tym Trybunał, w przypadku gdy sąd krajowy zwraca się do niego z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, powinien trzymać się wykładni prawa krajowego, która została mu przedstawiona przez ten sąd (wyrok z dnia 12 grudnia 2024 r., Volvo Group Belgium, C‑436/23, EU:C:2024:1023, pkt 18 i przytoczone tam orzecznictwo).

Z powyższego wynika, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego

Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 1 i 7 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w przypadku nieważności umowy kredytu niemogącej obowiązywać bez nieuczciwego warunku, z tego względu, iż dotyczy on głównego przedmiotu umowy, konsument może powoływać się w postępowaniu sądowym na konsekwencje prawne stwierdzenia tej nieważności jedynie w pięcioletnim terminie przedawnienia od dnia zawarcia tej umowy.

Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektywy 93/13 jej celem jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem.

W tym kontekście w art. 7 ust. 1 tej dyrektywy nałożono na państwa członkowskie obowiązek przewidzenia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w braku uregulowań unijnych w danej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, określenie zasad proceduralnych dotyczących środków prawnych mających na celu zapewnienie ochrony uprawnień podmiotów prawa wynikających z prawa Unii, pod warunkiem jednak, że nie są one mniej korzystne niż przepisy regulujące podobne sytuacje podlegające prawu wewnętrznemu (zasada równoważności) i że nie czynią one w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień wynikających z prawa Unii (zasada skuteczności) [zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2022 r., D.B.P. i in. (Kredyt hipoteczny denominowany w walucie obcej), od C‑80/21 do C‑82/21, EU:C:2022:646, pkt 86 i przytoczone tam orzecznictwo].

Jeśli chodzi o zasadę skuteczności, jedyną będącą przedmiotem niniejszej sprawy, to należy zauważyć, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowe przepisy proceduralne czynią niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych, przed poszczególnymi sądami krajowymi. Z tej perspektywy należy rozważyć w razie potrzeby zasady leżące u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takie jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Caixabank (Termin przedawnienia), C‑484/21, EU:C:2024:360, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo].

Ponadto Trybunał wyjaśnił, że ciążący na państwach członkowskich obowiązek zapewnienia skuteczności praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii, oznacza, w szczególności w odniesieniu do praw wynikających z dyrektywy 93/13, wymóg skutecznej ochrony sądowej, ustanowiony również w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, który ma zastosowanie między innymi do określania zasad proceduralnych dotyczących takich powództw opartych na takich prawach (wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

Odnośnie do przeciwstawienia terminu przedawnienia podniesionemu przez konsumenta żądaniu zwrotu nienależnie zapłaconych kwot, opartemu na nieuczciwym charakterze warunku umownego w rozumieniu dyrektywy 93/13, Trybunał orzekł już wielokrotnie, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które choć przewidują, że roszczenie o stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem nie podlega przedawnieniu, to ustanawia ono termin na wytoczenie powództwa przez tego konsumenta mającego na celu powołanie się na skutki restytucyjne tego stwierdzenia nieważności, z zastrzeżeniem przestrzegania w szczególności zasady skuteczności [wyrok z dnia 25 stycznia 2024 r., Caixabank (Przedawnienie zwrotu kosztów hipotecznych), od C‑810/21 do C‑813/21, EU:C:2024:81, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo].

Należy zatem uznać, że przeciwstawienie terminu przedawnienia żądaniom o charakterze restytucyjnym skierowanym przez konsumentów w celu dochodzenia praw, które wywodzą oni z dyrektywy 93/13, nie jest samo w sobie sprzeczne z zasadą skuteczności, o ile jej stosowanie nie czyni praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez tę dyrektywę [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Caixabank (Termin przedawnienia), C‑484/21, EU:C:2024:360, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo].

Co się tyczy analizy cech terminu przedawnienia takiego jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym, Trybunał uściślił, że analiza ta musi dotyczyć w szczególności długości tego terminu oraz zasad jego stosowania, w tym sposobu, w jaki następuje rozpoczęcie biegu przez ten termin (wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

Co do rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia z orzecznictwa Trybunału wynika, że stosowanie pięcioletniego terminu przedawnienia rozpoczynającego bieg w chwili zawarcia rozpatrywanej umowy – co oznacza, że konsument może dochodzić zwrotu opłat uiszczonych na podstawie warunku umownego uznanego za nieuczciwy jedynie przez pięć pierwszych lat od podpisania umowy, niezależnie od tego, czy miał lub mógł mieć, rozsądnie rzecz ujmując, świadomość nieuczciwego charakteru tego warunku – może czynić praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym korzystanie z praw przyznanych konsumentowi poprzez dyrektywę 93/13, a w konsekwencji naruszać zasadę skuteczności w związku z zasadą pewności prawa (wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578, pkt 91).

Data zawarcia umowy zawierającej nieuczciwy warunek nie może zatem jako taka stanowić początku biegu terminu przedawnienia [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Caixabank (Termin przedawnienia), C‑484/21, EU:C:2024:360, pkt 31].

W tym względzie należy uwzględnić gorszą pozycję konsumenta wobec przedsiębiorcy zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, czyli sytuację, która prowadzi konsumenta do zaakceptowania warunków umowy zredagowanych wcześniej przez przedsiębiorcę bez możliwości wpłynięcia na ich treść. Podobnie należy przypomnieć, że konsumenci mogą nie wiedzieć o nieuczciwym charakterze warunku zawartego w umowie kredytu hipotecznego lub nie rozumieją zakresu swoich praw wynikających z dyrektywy 93/13 (wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).

Należy również uwzględnić okoliczność, że Trybunał orzekł, iż umowy kredytu, takie jak umowa analizowana w postępowaniu głównym, są zazwyczaj wykonywane przez znaczny okres ich obowiązywania, a w związku z tym nie można wykluczyć, przynajmniej w odniesieniu do części dokonanych płatności, że przedawnieniu ulegnie część roszczeń, zanim umowa dobiegnie końca, tak że taki system przedawnienia może systematycznie pozbawiać konsumentów możliwości dochodzenia zwrotu płatności, dokonanych na podstawie warunków umownych sprzecznych z dyrektywą 93/13 [zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2022 r., D.B.P. i in. (Kredyt hipoteczny denominowany w walucie obcej), od C‑80/21 do C‑82/21, EU:C:2022:646, pkt 95 i przytoczone tam orzecznictwo].

I tak, jeśli chodzi o początek biegu terminu przedawnienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym, istnieje znaczne ryzyko, że z uwagi na sposób, w jaki jest on określany w orzecznictwie krajowym, konsument nie będzie w stanie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.

Zgodnie z tym, co wynika z postanowienia odsyłającego, gdyby interpretacja prawa krajowego, w wyniku której sąd pierwszej instancji ustalił moment rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia na dzień zawarcia umowy kredytu między UniCredit Bank i HL, a mianowicie w dniu 14 lutego 2008 r., została potwierdzona, termin ten rozpoczął bieg niezależnie od okoliczności, że HL wiedział lub był w stanie powziąć wiadomość o nieuczciwym charakterze warunku dotyczącego ryzyka kursowego i w rezultacie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13. W tym względzie nic w postanowieniu odsyłającym nie wskazuje, by w momencie zawarcia umowy konsument wiedział lub był w stanie powziąć wiadomość o nieuczciwym charakterze warunku dotyczącego ryzyka kursowego i zatem by był w stanie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez tę dyrektywę, czego zweryfikowanie należy w każdym wypadku do sądu odsyłającego.

Mając na uwadze całość powyższych rozważań, odpowiedź na pytanie pierwsze winna brzmieć: art. 1 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w przypadku nieważności umowy kredytu niemogącej obowiązywać bez nieuczciwego warunku z tego względu, że dotyczy on głównego przedmiotu umowy, konsument może powoływać się w postępowaniu sądowym na konsekwencje prawne stwierdzenia tej nieważności jedynie w pięcioletnim terminie przedawnienia od dnia zawarcia tej umowy, jeżeli w tym dniu konsument nie wiedział lub nie był w stanie powziąć wiedzy o nieuczciwym charakterze danego warunku umownego i w rezultacie nie był w stanie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.

W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego

Poprzez pytania drugie i trzecie, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy dyrektywę 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie temu, by dzień, w którym Trybunał dokonał wykładni tej dyrektywy, lub dzień, w którym krajowy sąd najwyższy orzekł w przedmiocie nieuczciwego charakteru warunków wprowadzonych do umów konsumenckich, został uwzględniony w celu określenia momentu rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń wniesionych przez konsumenta, mających na celu zwrot kwot zapłaconych na podstawie warunku podobnego do warunku, który dał sposobność do wykładni wspomnianej dyrektywy dokonanej przez Trybunał lub warunku będącego przedmiotem orzeczenia sądu krajowego, czy też w celu kontynuacji biegu tego terminu po okresie jego zawieszenia.

W celu dostarczenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi na zadane pytania i ze względu na przedstawione w postanowieniu odsyłającym okoliczności powstania sporu należy ograniczyć analizę tylko do przypadku wniesionego przez konsumenta żądania mającego na celu powołanie się na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego.

Należy przypomnieć, że w szczególności w celu zapewnienia skutecznej ochrony praw, które konsument wywodzi z dyrektywy 93/13, musi on mieć możliwość podniesienia w każdej chwili nieuczciwego charakteru warunku umownego nie tylko jako środka obrony, ale również w celu stwierdzenia przez sąd nieuczciwego charakteru warunku umownego, w związku z czym powództwo wniesione przez konsumenta w celu stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku ujętego w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem nie może podlegać żadnemu terminowi przedawnienia (wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 38).

Niemniej jednak, jak orzekł Trybunał, ustalenie, że rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia restytucyjnego wniesionego przez konsumenta na podstawie nieuczciwego warunku umownego następuje w dniu, w którym krajowy sąd najwyższy wydał wyrok stwierdzający nieuczciwy charakter standardowego warunku odpowiadającego klauzuli zawartej w spornej umowie, pozwoliłoby w wielu przypadkach przedsiębiorcy zachować kwoty nienależnie uzyskane ze szkodą dla rzeczonego konsumenta na podstawie nieuczciwego warunku, co byłoby niezgodne z wymogiem wynikającym z orzecznictwa przypomnianego w pkt 68 niniejszego wyroku, zgodnie z którym to wymogiem nie można ustalić tego początku biegu w oderwaniu od kwestii, czy ten konsument wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o nieuczciwym charakterze tego ostatniego warunku stanowiącego podstawę prawa do zwrotu, i nie nakładając na przedsiębiorcę obowiązku staranności i poinformowania konsumenta, uwydatniając w ten sposób słabszą pozycję tego ostatniego, którą dyrektywa 93/13 ma złagodzić [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 47].

Ponadto w braku po stronie przedsiębiorcy obowiązku poinformowania nie można zakładać, że konsument może racjonalnie wiedzieć, iż warunek zawarty w jego umowie ma zakres równoważny z warunkiem, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony przez krajowy sąd najwyższy. Nie ma wątpliwości co do tego, że takie orzecznictwo, jeśli korzysta z dostatecznego ogłoszenia, może pozwolić konsumentowi na zapoznanie się z nieuczciwym charakterem standardowego warunku zawartego w jego umowie z przedsiębiorcą. Nie można jednak oczekiwać od tego konsumenta, którego dyrektywa 93/13 ma chronić, mając na względzie jego słabszą pozycję w stosunku do przedsiębiorcy, iż podejmie on czynności związane z analizą prawną [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 48, 49 i przytoczone tam orzecznictwo].

W tym względzie należy przypomnieć, że z brzmienia art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 wynika, iż ochrona przyznana przez tę dyrektywę zależy od celów, w jakich działa osoba fizyczna, a mianowicie celów niezwiązanych z jej działalnością zawodową. O ile można wymagać od przedsiębiorców, by informowali się na bieżąco o aspektach prawnych dotyczących warunków, które z własnej inicjatywy wprowadzają do umów zawieranych z konsumentami w ramach zwykłej działalności handlowej, w szczególności w świetle orzecznictwa krajowego dotyczącego takich warunków, o tyle od konsumentów nie można oczekiwać podobnego podejścia ze względu na okazjonalny, a wręcz wyjątkowy charakter zawarcia umowy zawierającej taki warunek [wyrok z dnia 25 stycznia 2024 r., Caixabank (Przedawnienie zwrotu kosztów hipotecznych), od C‑810/21 do C‑813/21, EU:C:2024:81, pkt 60].

Co więcej, należy podkreślić, że takie orzecznictwo krajowe niekoniecznie pozwala ipso facto na uznanie za nieuczciwe wszystkich warunków tego rodzaju ujętych we wszystkich umowach zawartych między przedsiębiorcą a konsumentem w tym państwie członkowskim. W sytuacji gdy krajowy sąd najwyższy uznał standardowy warunek umowny za nieuczciwy, należy jeszcze co do zasady i zgodnie z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 ustalić, w każdym konkretnym przypadku, w jakim zakresie warunek zawarty w umowie w szczególności jest równoznaczny z tym standardowym warunkiem i powinien, podobnie jak ten warunek, zostać uznany za nieuczciwy [zob. podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 50, 51].

Z rozważań tych wynika, że nie można wymagać od przeciętnego, dostatecznie uważnego i racjonalnego konsumenta nie tylko tego, by regularnie zapoznawał się on, z własnej inicjatywy, z orzeczeniami krajowego sądu najwyższego dotyczącymi standardowych warunków zawartych w umowach tego samego rodzaju co te, które mógł on zawrzeć z przedsiębiorcami, lecz również tego, by ustalił on na podstawie wyroku krajowego sądu najwyższego, czy warunki zawarte w konkretnej umowie są nieuczciwe [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 52].

W konsekwencji dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie temu, by w celu określenia początku biegu terminu przedawnienia roszczenia konsumenta o zwrot kwot nienależnie zapłaconych w wykonaniu nieuczciwego warunku umownego można było uznać, że istnienie orzecznictwa krajowego, nawet jeśli jest ono utrwalone, dotyczącego nieważności podobnych warunków umownych wykazuje spełnienie przesłanki dotyczącej wiedzy danego konsumenta o nieuczciwym charakterze tego warunku i wynikających z tego konsekwencjach prawnych [zob. podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2024 r., Caixabank (Przedawnienie zwrotu kosztów hipotecznych), od C‑810/21 do C‑813/21, EU:C:2024:81, pkt 61].

Uzasadnienie przedstawione w pkt 78–81 niniejszego wyroku, które prowadzi do uznania, że istnienie wyroków wydanych przez krajowy sąd najwyższy stwierdzających nieuczciwy charakter niektórych standardowych warunków nie może samo w sobie oznaczać, że konsument wiedział lub może racjonalnie wiedzieć o nieuczciwym charakterze podobnego warunku znajdującego się w umowie, którą zawarł z przedsiębiorcą, ma bowiem zastosowanie mutatis mutandis w odniesieniu do orzeczeń Trybunału orzekającego w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni dyrektywy 93/13.

W tym względzie należy zauważyć, że chociaż orzeczenia Trybunału orzekającego w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni prawa Unii korzystają z upublicznienia ułatwiającego do nich dostęp, w tym konsumentom, Trybunał nie wypowiada się w przedmiocie nieuczciwego charakteru poszczególnych warunków i systematycznie pozostawia ich ocenę sądowi krajowemu, ponieważ badanie to nie należy co do zasady do właściwości Trybunału. Wynika z tego, że konsument, nawet jeśli postępowanie główne dotyczy go bezpośrednio, nie może wywodzić z takiego orzeczenia Trybunału żadnej pewności co do nieuczciwego charakteru warunku umownego znajdującego się w umowie zawartej z przedsiębiorcą, w związku z czym wyroków Trybunału przytoczonych przez sąd odsyłający nie można uznać za będące źródłem informacji dla przeciętnego konsumenta co do nieuczciwego charakteru konkretnego warunku umownego [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 58, 59].

Natomiast orzeczenie sądowe mające powagę rzeczy osądzonej, stwierdzające nieuczciwy charakter warunku umownego i prawidłowo doręczone danemu konsumentowi zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami krajowymi jako adresatowi tego orzeczenia, może stanowić początek biegu terminu przedawnienia. Ze względu na to, iż orzeczenie to uprawomocniło się, przyjmuje się, że konsument miał pełną wiedzę o nieprawidłowości warunku i jest zatem w stanie dokonać samodzielnej oceny celowości wystąpienia z powództwem o zwrot kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwego warunku w terminie wyznaczonym przez prawo krajowe [zob. podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 36, 37].

Niemniej jednak należy uściślić, że o ile dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie temu, by termin przedawnienia roszczenia o zwrot kwot zapłaconych przez konsumenta na podstawie nieuczciwego warunku umownego mógł rozpocząć bieg niezależnie od tego, czy konsument ten wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o nieuczciwym charakterze tego warunku, o tyle dyrektywa ta nie stoi na przeszkodzie temu, by przedsiębiorca miał możliwość udowodnienia, że konsument wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o tym fakcie przed wydaniem wyroku stwierdzającego nieważność tego warunku [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Caixabank (Termin przedawnienia), C‑484/21, EU:C:2024:360, pkt 35].

W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że nie istnieje żadne prawomocne orzeczenie sądowe stwierdzające nieuczciwy charakter i nieważność warunku dotyczącego ryzyka kursowego.

W tych okolicznościach, nawet przy założeniu, że HL wiedział o mających znaczenie dla sprawy orzeczeniach Kúria (sądu najwyższego) lub o wyrokach Trybunału, ani dzień, w którym zostały wydane te orzeczenia i wyroki, ani dzień, w którym HL faktycznie się z nimi zapoznał, nie mogą stanowić początku biegu terminu przedawnienia.

W razie potrzeby do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy UniCredit Bank i Momentum Credit przedstawiły dowód, że HL wiedział lub przynajmniej mógł racjonalnie wiedzieć o nieuczciwym charakterze warunku dotyczącego ryzyka kursowego [zob. podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C‑561/21, EU:C:2024:362, pkt 38].

Wreszcie w odniesieniu do kwestii dotyczącej kontynuacji biegu terminu przedawnienia po okresie jego zawieszenia, należy zauważyć, że celem zawieszenia biegu przedawnienia jest zapewnienie, by owo zawieszenie, którego podstawą jest właśnie sankcja za bezczynność uprawnionego, nie wywiera skutku w sytuacji uzasadniającej tę bezczynność. Zawieszenie ma na celu ochronę sytuacji, w których z obiektywnych powodów przewidzianych ustawą uprawniony znajduje się w obiektywnie trudnej sytuacji uniemożliwiającej mu korzystanie z jego prawa i zapobiega temu, by upływ czasu nie spowodował wygaśnięcia tego prawa.

Z powyższego wynika, że kontynuacji biegu terminu przedawnienia po okresie zawieszenia powinny towarzyszyć takie same gwarancje, jak gwarancje przewidziane w celu określenia momentu rozpoczęcia biegu tego terminu.

W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytania drugie i trzecie winna brzmieć: dyrektywę 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie temu, by dzień, w którym Trybunał dokonał wykładni tej dyrektywy, lub dzień, w którym sąd najwyższy orzekł w przedmiocie nieuczciwego charakteru warunków wprowadzonych do umów konsumenckich, został uwzględniony w celu określenia momentu rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń wniesionych przez konsumenta, mających na celu zwrot kwot zapłaconych na podstawie warunku podobnego do warunku, który dał sposobność do wykładni wspomnianej dyrektywy dokonanej przez Trybunał lub warunku będącego przedmiotem orzeczenia sądu krajowego, czy też w celu kontynuacji biegu tego terminu po okresie jego zawieszenia.

W przedmiocie pytania czwartego

Ze względu na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie czwarte.

W przedmiocie kosztów

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 1 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadą skuteczności

należy interpretować w ten sposób, że:

stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w przypadku nieważności umowy kredytu niemogącej obowiązywać bez nieuczciwego warunku, z tego względu, że dotyczy on głównego przedmiotu umowy, konsument może powoływać się w postępowaniu sądowym na konsekwencje prawne stwierdzenia tej nieważności jedynie w pięcioletnim terminie przedawnienia od dnia zawarcia tej umowy, jeżeli w tym dniu konsument nie wiedział lub nie był w stanie powziąć wiedzy o nieuczciwym charakterze danego warunku umownego i w rezultacie nie był w stanie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.

Dyrektywę 93/13 należy interpretować w ten sposób, że:

stoi ona na przeszkodzie temu, by dzień, w którym Trybunał dokonał wykładni tej dyrektywy, lub dzień, w którym krajowy sąd najwyższy orzekł w przedmiocie nieuczciwego charakteru warunków wprowadzonych do umów konsumenckich, został uwzględniony w celu określenia momentu rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń wniesionych przez konsumenta, mających na celu zwrot kwot zapłaconych na podstawie warunku podobnego do warunku, który dał sposobność do wykładni wspomnianej dyrektywy dokonanej przez Trybunał lub warunku będącego przedmiotem orzeczenia sądu krajowego, czy też w celu kontynuacji biegu tego terminu po okresie jego zawieszenia.

Podpisy

( *1 ) Język postępowania: węgierski.