Sygn. akt C-681/24
Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 22 października 2026 r.(*)
Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Artykuł 258 TFUE – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2013/48/UE – Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym – Artykuł 3 ust. 3 – Prawo podejrzanych i oskarżonych do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania – Pojęcia „obecności” i „skutecznego udziału” – Artykuł 3 ust. 6 – Czasowe odstępstwo od prawa dostępu do adwokata – Ustawodawstwo krajowe zezwalające na przesłuchanie podejrzanych bez udziału ich adwokata, jeżeli nie można się z nim skontaktować w określonym terminie – Nieprawidłowa transpozycja
W sprawie C‑681/24
mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 258 TFUE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną w dniu 15 października 2024 r.,
Komisja Europejska, którą reprezentowali C. Kovács, P. Ondrůšek i M. Wasmeier, w charakterze pełnomocników,
strona skarżąca,
przeciwko
Republice Czeskiej, którą reprezentowali początkowo T. Müller, A. Pagáčová, M. Smolek i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników, a następnie T. Müller, J. Očková, A. Pagáčová i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników,
strona pozwana,
popieranej przez:
Węgry, które reprezentowali Zs. Biró-Tóth i M.Z. Fehér, w charakterze pełnomocników,
interwenient,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: I. Jarukaitis, prezes izby, R. Frendo (sprawozdawczyni), N. Jääskinen, M. Condinanzi i A. Kornezov, sędziowie,
rzecznik generalny: T. Ćapeta,
sekretarz: E. Sartori, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 10 grudnia 2025 r.,
po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 12 marca 2026 r.,
wydaje następujący
Wyrok
W skardze Komisja Europejska wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że nie ustanawiając przepisów niezbędnych do zastosowania się do art. 3 ust. 6 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (Dz.U. 2013, L 294, s. 1) w związku z art. 3 ust. 3 tej dyrektywy, Republika Czeska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy wspomnianej dyrektywy.
Ramy prawne
Prawo Unii
Dyrektywa 2013/48
Motywy 4, 6, 8, 23–25, 28, 30–32, 44, 52 i 54 dyrektywy 2013/48 głoszą:
„(4) Wdrożenie zasady wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych zakłada, że państwa członkowskie mają wzajemne zaufanie do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Zakres wzajemnego uznawania w znacznym stopniu zależy od szeregu czynników, w tym mechanizmów mających na celu zagwarantowanie praw podejrzanych lub oskarżonych oraz wspólnych minimalnych norm niezbędnych dla ułatwienia stosowania zasady wzajemnego uznawania.
[…]
(6) Wzajemne uznawanie orzeczeń w sprawach karnych może skutecznie funkcjonować jedynie w duchu zaufania, w którym nie tylko organy sądowe, ale wszyscy uczestnicy postępowania karnego traktują orzeczenia organów sądowych innych państw członkowskich jako równoważne swoim własnym, z czym wiąże się nie tylko zaufanie do adekwatności przepisów innych państw członkowskich, ale także zaufanie do tego, że przepisy te są prawidłowo stosowane. Zwiększenie wzajemnego zaufania wymaga szczegółowych przepisów dotyczących ochrony praw i gwarancji procesowych wynikających z [Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej »Kartą«), europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej »EKPC«) i Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 16 grudnia 1966 r., który wszedł w życie w dniu 23 marca 1976 r.]. Wymaga ono również dalszego rozwinięcia w ramach Unii [Europejskiej] – poprzez niniejszą dyrektywę oraz poprzez inne środki – norm minimalnych określonych w Karcie i w [EKPC].
(8) Istnienie wspólnych minimalnych norm powinno doprowadzić do zwiększenia zaufania do systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych wszystkich państw członkowskich, co z kolei powinno doprowadzić do skuteczniejszej współpracy wymiarów sprawiedliwości w atmosferze wzajemnego zaufania, a także do propagowania kultury praw podstawowych w Unii. Takie wspólne minimalne normy powinny również usunąć przeszkody dla swobodnego przepływu obywateli na terytoriach państw członkowskich. Takie wspólne minimalne normy powinny zostać ustanowione w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym, prawa do poinformowania osoby trzeciej w przypadku pozbawienia wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności.
(23) Podejrzani lub oskarżeni powinni mieć prawo do porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem. Takie porozumiewanie jest możliwe na każdym etapie, również przed skorzystaniem z prawa do spotkania z tym adwokatem. Państwa członkowskie mogą wprowadzić praktyczne rozwiązania dotyczące czasu trwania, częstotliwości i sposobów takiego porozumiewania – w tym w odniesieniu do korzystania z wideokonferencji i innych technologii komunikacyjnych umożliwiających takie porozumiewanie. Takie praktyczne rozwiązania powinny pozostawać bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania prawa podejrzanych lub oskarżonych do porozumiewania się ze swoim adwokatem oraz dla istoty tego prawa.
(24) W odniesieniu do pewnych drobnych przestępstw niniejsza dyrektywa nie powinna uniemożliwiać państwom członkowskim zapewnienia podejrzanym lub oskarżonym wykonywania prawa dostępu do adwokata przez telefon. Ograniczenie prawa w ten sposób powinno jednak mieć miejsce jedynie w przypadkach, gdy podejrzany lub oskarżony nie będzie przesłuchiwany przez policję lub przez inne organy ścigania.
(25) Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału swojego adwokata w czasie przesłuchiwania ich przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych. Taki udział powinien być wykonywany zgodnie z wszelkimi procedurami określonymi w prawie krajowym, które regulują udział adwokata w czasie przesłuchiwania podejrzanego lub oskarżonego przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa oraz dla jego istoty. W czasie przesłuchiwania podejrzanego lub oskarżonego przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozprawy sądowej, adwokat może między innymi – zgodnie z takimi procedurami – zadawać pytania, domagać się wyjaśnień i składać oświadczenia, co powinno zostać zaprotokołowane, zgodnie z prawem krajowym.
(28) W przypadku gdy podejrzani lub oskarżeni zostają pozbawieni wolności, państwa członkowskie powinny wprowadzić niezbędne rozwiązania, aby zapewnić takim osobom możliwość skutecznego korzystania z prawa dostępu do adwokata, w tym zorganizować pomoc adwokata osobie, która nie ma adwokata, chyba że osoba ta zrzekła się tego prawa. Takie rozwiązania mogłyby polegać między innymi na tym, że właściwe organy organizują pomoc adwokata na podstawie wykazu dostępnych adwokatów, spośród których podejrzany lub oskarżony mógłby dokonać wyboru. Takie rozwiązania mogłyby w stosownych przypadkach obejmować rozwiązania dotyczące pomocy prawnej z urzędu.
(30) W przypadkach oddalenia geograficznego podejrzanego lub oskarżonego, na przykład na terytoriach zamorskich lub gdy państwo członkowskie podejmuje operacje wojskowe poza swoim terytorium lub w takich operacjach uczestniczy, państwa członkowskie mają możliwość stosowania czasowych odstępstw od prawa podejrzanych lub oskarżonych do dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki po pozbawieniu ich wolności. W okresie takiego czasowego odstępstwa właściwe organy nie powinny mieć możliwości przesłuchiwania danej osoby ani przeprowadzania żadnych czynności dochodzeniowych lub dowodowych przewidzianych w niniejszej dyrektywie. W przypadku gdy natychmiastowy dostęp do adwokata nie jest możliwy z uwagi na oddalenie geograficzne podejrzanego lub oskarżonego, państwa członkowskie powinny zorganizować porozumiewanie się przez telefon lub w drodze wideokonferencji, o ile nie jest to niemożliwe.
(31) Państwa członkowskie powinny mieć możliwość stosowania czasowych odstępstw od prawa dostępu do adwokata na etapie postępowania przygotowawczego, jeżeli istnieje potrzeba pilnego zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby. W okresie czasowego odstępstwa przyjętego na tej podstawie właściwe organy mogą przesłuchiwać podejrzanych lub oskarżonych pod nieobecność adwokata, pod warunkiem że podejrzani lub oskarżeni zostali poinformowani o swoim prawie do nieskładania wyjaśnień i pod warunkiem że są w stanie z tego prawa skorzystać, a także, że takie przesłuchanie pozostaje bez uszczerbku dla prawa do obrony, w tym możliwości uniknięcia samooskarżenia. Przesłuchanie może być prowadzone wyłącznie w celu i w stopniu koniecznym do uzyskania informacji niezbędnych dla zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby. Jakiekolwiek nadużycie takiego odstępstwa co do zasady nieodwracalnie naruszyłoby prawo do obrony.
(32) Państwa członkowskie powinny również mieć możliwość stosowania czasowych odstępstw od prawa dostępu do adwokata na etapie postępowania przygotowawczego, jeżeli natychmiastowe działanie organów ścigania jest niezbędne do tego, aby zapobiec narażeniu postępowania karnego na znaczący uszczerbek, a zwłaszcza by zapobiec zniszczeniu lub zmanipulowaniu ważnych dowodów lub nie dopuścić do matactwa związanego z zeznaniami świadków. W okresie czasowego odstępstwa przyjętego na tej podstawie właściwe organy mogą przesłuchiwać podejrzanych lub oskarżonych pod nieobecność adwokata, pod warunkiem że podejrzani lub oskarżeni zostali poinformowani o swoim prawie do nieskładania wyjaśnień i pod warunkiem że są w stanie z tego prawa skorzystać, a także, że takie przesłuchanie pozostaje bez uszczerbku dla prawa do obrony, w tym możliwości uniknięcia samooskarżenia. Przesłuchanie może być prowadzone wyłącznie w celu i w stopniu koniecznym do uzyskania informacji niezbędnych dla zapobieżenia narażeniu postępowania karnego na znaczący uszczerbek. Jakiekolwiek nadużycie takiego odstępstwa co do zasady nieodwracalnie naruszyłoby prawo do obrony.
(44) Osoby podlegające nakazowi powinny mieć prawo do porozumiewania się z adwokatem reprezentującym je w państwie wykonującym nakaz. Należy umożliwić, aby takie porozumiewanie mogło mieć miejsce na każdym etapie, również przed skorzystaniem z prawa do spotkania z adwokatem. Państwa członkowskie mogą wprowadzić praktyczne rozwiązania dotyczące czasu trwania, częstotliwości i sposobów porozumiewania się osób podlegających nakazowi z ich adwokatem – w tym w odniesieniu do korzystania z wideokonferencji i innych technologii komunikacyjnych umożliwiających takie porozumiewanie. Takie praktyczne rozwiązania powinny pozostawać bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania prawa osób podlegających nakazowi do porozumiewania się ze swoim adwokatem oraz dla istoty tego prawa.
(52) Niniejsza dyrektywa potwierdza prawa podstawowe i zasady uznane w Karcie, w tym […] prawo do skutecznego środka odwoławczego i prawo do rzetelnego procesu, domniemanie niewinności i prawo do obrony. Niniejszą dyrektywę należy wykonywać zgodnie z tymi prawami i zasadami.
(54) Niniejsza dyrektywa ustanawia normy minimalne. Państwa członkowskie mogą rozszerzyć zakres praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. Taki wyższy poziom ochrony nie powinien stanowić przeszkody dla wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych, które te minimalne normy mają ułatwiać. Poziom ochrony nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm określonych w Karcie i [EKPC], zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości [Unii Europejskiej] i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej »ETPC«)”.
Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym”, stanowi:
„1. Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni mieli prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby osoby te mogły rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony.
2. Podejrzani lub oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki. W każdym wypadku podejrzani lub oskarżeni mają dostęp do adwokata począwszy od najwcześniejszego spośród następujących terminów:
a) przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b) w momencie prowadzenia przez organy ścigania lub inne właściwe organy czynności dochodzeniowych lub innych czynności dowodowych zgodnie z ust. 3 lit. c);
c) niezwłocznie po pozbawieniu wolności;
d) zanim zostali wezwani do stawiennictwa przed sądem właściwym w sprawach karnych w odpowiednim czasie, zanim stawią się przed tym sądem.
3. Prawo dostępu do adwokata pociąga za sobą, co następuje:
a) państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do spotykania się na osobności i porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem, także przed przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;
b) państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania. Taki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty. Jeżeli adwokat bierze udział w przesłuchaniu, fakt ten jest odnotowywany, z wykorzystaniem procedury protokołowania, zgodnie z prawem krajowym danego państwa członkowskiego;
[…].
4. Państwa członkowskie dokładają starań, aby udostępniać informacje ogólne mające ułatwić podejrzanym lub oskarżonym uzyskanie dostępu do adwokata.
Niezależnie od przepisów prawa krajowego dotyczących obowiązkowej obecności adwokata, państwa członkowskie wprowadzają niezbędne rozwiązania, by zapewnić podejrzanym lub oskarżonym, którzy zostali pozbawieni wolności, możliwość skutecznego skorzystania z prawa dostępu do adwokata, chyba że takie osoby zrzekły się tego prawa zgodnie z art. 9.
5. W wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania ust. 2 lit. c), w przypadku gdy oddalenie geograficzne podejrzanego lub oskarżonego uniemożliwia zapewnienie prawa dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki po pozbawieniu go wolności.
6. W wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w ust. 3, w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – jednym z następujących istotnych powodów:
a) w przypadku pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby;
b) w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”.
Zgodnie z art. 8 wspomnianej dyrektywy, zatytułowanym „Ogólne warunki stosowania czasowych odstępstw”:
„1. Odstępstwa czasowe stosowane na mocy art. 3 ust. 5 lub 6 […]:
a) muszą być proporcjonalne i nie mogą wykraczać poza to, co jest konieczne;
b) muszą być ściśle ograniczone w czasie;
c) nie mogą opierać się wyłącznie na rodzaju lub wadze zarzucanego przestępstwa; ani
d) nie mogą naruszać ogólnej rzetelności postępowania.
2. Na czasowe odstępstwa na mocy art. 3 ust. 5 lub 6 można zezwolić jedynie w drodze należycie uzasadnionej decyzji podjętej w trybie indywidualnym przez organ sądowy lub przez inny właściwy organ, pod warunkiem że decyzja ta może podlegać kontroli sądowej. Należycie uzasadnioną decyzję odnotowuje się, wykorzystując procedurę protokołowania, zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego.
[…]”.
Artykuł 9 tej dyrektywy, zatytułowany „Zrzeczenie się praw”, stanowi:
„1. Bez uszczerbku dla prawa krajowego nakładającego wymóg obowiązkowej obecności lub pomocy adwokata państwa członkowskie w odniesieniu do każdego zrzeczenia się prawa, o którym mowa w art. 3 i 10, zapewniają, aby:
a) podejrzanemu lub oskarżonemu udzielono ustnie lub pisemnie jasnych i wystarczających informacji w prostym i zrozumiałym języku na temat treści danego prawa i możliwych konsekwencji zrzeczenia się go; oraz
b) zrzeczenie się praw dokonane zostało w sposób dobrowolny i jednoznaczny.
2. Zrzeczenie się praw, którego można dokonać pisemnie lub ustnie, jak również okoliczności, w których zrzeczenie nastąpiło, odnotowuje się, wykorzystując procedurę protokołowania, zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego.
3. Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mogli odwołać zrzeczenie się praw na każdym etapie postępowania karnego, a także zapewniają, aby zostali oni poinformowani o tej możliwości. Takie odwołanie staje się skuteczne z chwilą jego dokonania”.
Artykuł 11 dyrektywy 2013/48, zatytułowany „Pomoc prawna z urzędu”, ma następujące brzmienie:
„Niniejsza dyrektywa pozostaje bez uszczerbku dla prawa krajowego dotyczącego pomocy prawnej z urzędu, stosowanego zgodnie z Kartą oraz [EKPC]”.
Dyrektywa 2016/1919
Artykuł 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania (Dz.U. 2016, L 297, s. 1), zatytułowany „Przedmiot”, przewiduje w ust. 2:
„Niniejsza dyrektywa uzupełnia [dyrektywę 2013/48 i dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z dnia 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 132, s. 1)]. Żaden z przepisów niniejszej dyrektywy nie może być interpretowany jako ograniczający prawa określone w tych dyrektywach”.
Artykuł 2 dyrektywy 2016/1919, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi w ust. 1:
„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym, którzy mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy [2013/48] i którzy:
a) zostali pozbawieni wolności;
b) muszą mieć adwokata zgodnie z prawem Unii lub prawem krajowym; lub
c) są zobowiązani do uczestniczenia w czynnościach dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych, lub mają prawo w nich uczestniczyć, w tym przynajmniej w:
(i) okazaniu osoby;
(ii) konfrontacji;
(iii) odtworzeniu przebiegu czynu zabronionego”.
Prawo czeskie
Paragraf 8 ust. 3 Listina základních práv a svobod (karty podstawowych praw i wolności), który jest przepisem rangi konstytucyjnej, stanowi:
„Oskarżony lub podejrzany o popełnienie przestępstwa może zostać zatrzymany wyłącznie w przypadkach przewidzianych w ustawie. Zatrzymana osoba powinna zostać niezwłocznie powiadomiona o przyczynach zatrzymania, przesłuchana i w ciągu maksymalnie 48 godzin zwolniona lub przekazana do dyspozycji sądu. Sąd powinien przesłuchać zatrzymaną osobę w terminie 24 godzin od jej przekazania i orzec o jej tymczasowym aresztowaniu lub ją zwolnić”.
Paragraf 2 ust. 4 zákon č. 141/1961 Sb., o trestním řízení soudním (trestní řád) [ustawy nr 141/1961 o postępowaniu karnym (kodeksu postępowania karnego)], w brzmieniu mającym zastosowanie do rozpatrywanej skargi (zwanej dalej „kodeksem postępowania karnego”), przewiduje:
„O ile niniejsza ustawa nie stanowi inaczej, organy biorące udział w postępowaniu karnym działają z urzędu. Muszą rozpatrywać sprawy karne jak najszybciej i bez zbędnej zwłoki; w trybie pilnym rozpatrują one w szczególności sprawy dotyczące tymczasowego aresztowania […]. Rozpatrują sprawy karne, ściśle przestrzegając praw i wolności zagwarantowanych w karcie podstawowych praw i wolności oraz w międzynarodowych umowach dotyczących praw człowieka i podstawowych wolności, którymi Republika Czeska jest związana; przy dokonywaniu czynności w postępowaniu karnym można ingerować w prawa osób, których dotyczą takie czynności, tylko w uzasadnionych przypadkach, na podstawie ustawy i w zakresie niezbędnym do osiągnięcia celu postępowania karnego […]”.
Zgodnie z § 33 ust. 1 kodeksu postępowania karnego:
„Oskarżony ma prawo do przedstawienia uwag w odniesieniu do wszystkich zarzucanych mu czynów i związanych z nimi dowodów, ale nie jest zobowiązany do złożenia zeznań. Może on podnosić okoliczności faktyczne i przedstawiać dowody na poparcie swojej obrony, przedstawiać propozycje, składać wnioski i środki odwoławcze. Ma on prawo wyboru obrońcy i naradzania się z nim nawet podczas czynności podejmowanych przez organy biorące udział w postępowaniu karnym. Podczas przesłuchania nie może on uzyskać porady obrońcy co do sposobu udzielenia odpowiedzi na już zadane pytanie. Może on złożyć wniosek o przesłuchanie w obecności swojego obrońcy oraz o to, by jego obrońca uczestniczył również w innych czynnościach postępowania przygotowawczego (§ 165). Jeżeli jest tymczasowo aresztowany lub odbywa karę pozbawienia wolności, może rozmawiać z obrońcą bez obecności osoby trzeciej. Wymienione prawa przysługują oskarżonemu nawet wtedy, gdy jego zdolność do czynności prawnych jest ograniczona”.
Paragraf 67 tego kodeksu, zatytułowany „Podstawy tymczasowego aresztowania”, brzmi następująco:
„Oskarżony może zostać tymczasowo aresztowany tylko wtedy, gdy jego czyny lub inne konkretne okoliczności wywołują uzasadnioną obawę:
a) że ucieknie lub ukryje się w celu uniknięcia postępowania karnego lub kary, w szczególności jeżeli jego tożsamości nie można ustalić od razu, jeżeli nie ma on stałego miejsca zamieszkania lub jeżeli grozi mu surowa kara,
b) że będzie wpływał na świadków lub współoskarżonych, którzy nie zostali jeszcze przesłuchani, lub w inny sposób utrudniał wyjaśnienie okoliczności istotnych dla ścigania karnego; lub
c) że ponowi działalność przestępczą, za którą jest ścigany, lub dokona przestępstwa, które usiłował popełnić, lub popełni przestępstwo, które przygotowywał albo którego popełnieniem groził,
oraz że stwierdzone dotychczas okoliczności wskazują, iż czyn, w odniesieniu do którego podjęto ściganie, został popełniony, ma on wszystkie znamiona przestępstwa, istnieją wyraźne podstawy, by podejrzewać, że przestępstwo to popełnił oskarżony, a ze względu na osobę oskarżonego, charakter i wagę przestępstwa, za które jest ścigany, w chwili podejmowania decyzji nie jest możliwe osiągnięcie celu tymczasowego aresztowania za pomocą innych środków, w szczególności poprzez zastosowanie jednego ze środków zabezpieczających”.
Paragraf 75 wspomnianego kodeksu, zatytułowany „Zatrzymanie oskarżonego przez organ policji”, stanowi:
„Jeżeli zachodzi jedna z podstaw tymczasowego aresztowania (§ 67), organ policji może zatrzymać oskarżonego. Jest jednak zobowiązany do niezwłocznego powiadomienia prokuratora o dokonanym zatrzymaniu i do przekazania mu kopii protokołu sporządzonego przy zatrzymaniu oraz innych materiałów, których prokurator potrzebuje, aby w razie potrzeby złożyć wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Wniosek ten należy złożyć w taki sposób, aby oskarżony mógł zostać przekazany do dyspozycji sądu najpóźniej w ciągu 48 godzin od zatrzymania, w przeciwnym razie powinien zostać zwolniony”.
Paragraf 76 tego kodeksu, zatytułowany „Zatrzymanie osoby podejrzanej”, przewiduje:
„1. Jeżeli zachodzi jedna z podstaw tymczasowego aresztowania (art. 67), organ policji może w pilnych przypadkach zatrzymać osobę podejrzaną o popełnienie przestępstwa, nawet jeżeli nie wszczęto jeszcze przeciwko niej postępowania karnego (§ 160 ust. 1). Zatrzymanie wymaga uprzedniej zgody prokuratora. Bez takiej zgody zatrzymania można dokonać tylko wtedy, gdy sprawa nie może zostać opóźniona, a zgody nie można uzyskać uprzednio, w szczególności jeżeli dana osoba została ujęta na gorącym uczynku przestępstwa lub schwytana w pościgu.
3. Organ policji, który dokonał zatrzymania, przesłuchuje osobę zatrzymaną i sporządza protokół przesłuchania, w którym wskazuje miejsce, datę i okoliczności zatrzymania i odnotowuje dane osobowe osoby zatrzymanej oraz istotne przyczyny zatrzymania.
4. Organ policji, który dokonał zatrzymania lub któremu zgodnie z ust. 2 przekazano osobę ujętą na gorącym uczynku przestępstwa, natychmiast zwalnia tę osobę, jeżeli podejrzenia zostaną usunięte lub jeżeli przyczyny zatrzymania ustaną z jakiegokolwiek innego powodu. Jeżeli osoba zatrzymana nie zostanie zwolniona, organ policji przekazuje prokuratorowi protokół jej przesłuchania wraz z odpisem postanowienia o wszczęciu postępowania karnego i innymi dowodami, tak aby prokurator mógł w stosownym przypadku złożyć wniosek o tymczasowe aresztowanie. Organ policji musi złożyć wniosek niezwłocznie, aby osoba zatrzymana na podstawie niniejszej ustawy mogła zostać doprowadzona do sądu niepóźniej niż w ciągu 48 godzin po zatrzymaniu; w przeciwnym razie osoba zatrzymana musi zostać zwolniona.
5. Przepisów § 33 ust. 1, 5 i 6 oraz §§ 91–93 i 95 należy należycie przestrzegać także wtedy, gdy osoba zatrzymana jest przesłuchiwana, nawet jeśli nie podjęto wobec niej ścigania (§ 160).
6. Zatrzymany podejrzany ma prawo żądać obecności obrońcy podczas przesłuchania, o którym mowa w ust. 3, chyba że nie można skontaktować się z obrońcą w terminie określonym w ust. 4”.
Zgodnie z art. 77 kodeksu postępowania karnego, zatytułowanym „Decyzja dotycząca osoby zatrzymanej”:
„1. Jeżeli prokurator nie zarządził zwolnienia zatrzymanej osoby na podstawie przekazanych mu dokumentów, ewentualnie po ponownym przesłuchaniu, jest on zobowiązany do przekazania jej do dyspozycji sądu w terminie 48 godzin od zatrzymania i jednocześnie do złożenia wniosku o tymczasowe aresztowanie. Do wniosku dołącza on zebrany dotychczas materiał dowodowy.
2. Sąd jest zobowiązany przesłuchać osobę zatrzymaną (ust. 1) i w terminie 24 godzin od doręczenia wniosku prokuratora orzec o zwolnieniu lub tymczasowym aresztowaniu tej osoby. O czasie i miejscu przesłuchania sąd niezwłocznie i we właściwy sposób powiadamia wybranego lub wyznaczonego obrońcę, jeżeli można się z nim skontaktować, a osoba zatrzymana zażądała jego obecności, oraz także prokuratora. Obrońca i prokurator mogą uczestniczyć w przesłuchaniu i zadawać pytania osobie zatrzymanej, ale wyłączenie wtedy, gdy sędzia udzieli im głosu. Przekroczenie terminu 24 godzin liczonego od doręczenia złożonego przez prokuratora wniosku o tymczasowe aresztowanie stanowi zawsze podstawę wydania postanowienia o zwolnieniu oskarżonego”.
Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i przebieg postępowania przed Trybunałem
W dniu 7 listopada 2016 r. Republika Czeska powiadomiła Komisję o środkach transponujących dyrektywę 2013/48, które przyjęła w tym dniu. W okresie od 15 marca 2017 r. do 17 maja 2021 r. powiadomiono o 19 dalszych przyjętych środkach. Dyrektywa ta miała zostać transponowana najpóźniej do dnia 27 listopada 2016 r.
Po zbadaniu zgłoszonych środków Komisja uznała, że nie zapewniają one zgodności prawa czeskiego z art. 3 ust. 6 lit. b), art. 5 ust. 2 i ust. 3 lit. b) oraz art. 10 dyrektywy 2013/48. W związku z tym w dniu 23 września 2021 r. wystosowała ona do Republiki Czeskiej wezwanie do usunięcia uchybienia.
W dniu 28 września 2023 r. Komisja uznała, że odpowiedzi udzielone na to wezwanie do usunięcia uchybienia są niezadowalające w odniesieniu do art. 3 ust. 6 lit. b) i art. 5 ust. 2 dyrektywy 2013/48, i skierowała do Republiki Czeskiej uzasadnioną opinię.
W dniu 24 listopada 2023 r. Republika Czeska przekazała swoje uwagi dotyczące uzasadnionej opinii i zaproponowała przedstawienie Komisji wyjaśnień na posiedzeniu roboczym.
W następstwie tego posiedzenia, które odbyło się w dniu 2 maja 2024 r., Komisja, nie będąc przekonana argumentami Republiki Czeskiej dotyczącymi art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 3 ust. 3, postanowiła w dniu 15 października 2024 r. wnieść do Trybunału niniejszą skargę.
Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 30 stycznia 2025 r. Węgry zostały dopuszczone do sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania Republiki Czeskiej.
W przedmiocie skargi
Argumentacja stron
Na poparcie skargi Komisja podnosi jeden zarzut szczegółowy, dotyczący braku prawidłowej transpozycji do czeskiego porządku prawnego art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 3 ust. 3.
W skardze Komisja podnosi, że w zakresie, w jakim § 76 ust. 6 kodeksu postępowania karnego zezwala na to, by osoba zatrzymana została przesłuchana przez organy policji w ramach postępowania przygotowawczego bez dostępu do adwokata, jeżeli nie można się z nim skontaktować w terminie 48 godzin od zatrzymania, ów § 76 ust. 6 jest sprzeczny z art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48. Okoliczność, że z adwokatem nie można się skontaktować, nie stanowi bowiem istotnego powodu pozwalającego na prowadzenie przesłuchania pod jego nieobecność w rozumieniu tego art. 3 ust. 6.
W tym względzie Komisja podnosi w szczególności, że stanowisko Republiki Czeskiej – zgodnie z którym w celu zagwarantowania prawa dostępu do adwokata wystarczy, by osobie zatrzymanej dano możliwość skontaktowania się z adwokatem i wyboru adwokata, który może być obecny przy przesłuchaniu – jest sprzeczne z art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48, który wyraźnie odnosi się do dwóch aspektów prawa dostępu do adwokata, a mianowicie obecności adwokata i jego skutecznego udziału w przesłuchaniu. Z art. 3 ust. 1 tej dyrektywy wynika bowiem, że nie występują żadne sytuacje, w której ta osoba mogłaby zostać przesłuchana bez obecności adwokata, chyba że państwa członkowskie skorzystały z tymczasowego odstępstwa przewidzianego w art. 3 ust. 6 owej dyrektywy lub wspomniana osoba zrzekła się tego prawa zgodnie z jej art. 9.
Zdaniem Komisji, po pierwsze, konieczność zwolnienia podejrzanego w terminie 48 godzin nie uzasadnia możliwości przesłuchania go bez adwokata, a po drugie, ryzyko nadużycia prawa dostępu do adwokata nie może uzasadniać uzależnienia tego prawa od ogólnego warunku sprzecznego z brzmieniem i celem art. 3 dyrektywy 2013/48. I tak, zdaniem tej instytucji, w celu ograniczenia ryzyka utrudnienia postępowania karnego ze względu na niemożność skontaktowania się z adwokatem wybranym przez tę osobę, Republika Czeska mogłaby zapewniać wsparcie adwokata, który byłby osiągalny i dostępny w celu udzielenia pomocy prawnej. Możliwość ta nie polega na narzuceniu tej osobie konkretnego adwokata, lecz na zapewnieniu, aby adwokat był rzeczywiście dostępny przez ograniczony czas, jaki musi trwać przesłuchanie.
W odpowiedzi na skargę Republika Czeska wskazuje, że postępowanie umożliwiające osobie zatrzymanej rzeczywisty wybór adwokata jest regulowane przez pokyn policejního prezidenta č. 103/2013, o plnění některých úkolů policejních orgánů Policie České republiky v trestním řízení (wytyczną komendanta policji nr 103/2013 dotyczącą wykonywania niektórych zadań organów policyjnych policji Republiki Czeskiej w postępowaniu karnym). Z wytycznej tej wynika, że we wszystkich przypadkach, w których obrońca wybrany przez podejrzanego nie może być obecny podczas przesłuchania, organ policji zwraca się do zainteresowanej osoby z pytaniem, czy chce, aby przy tej okazji był obecny inny obrońca. Jeżeli zatem pozwalają na to ograniczenia czasowe, wspomniana osoba ma zawsze swobodę wyboru innego adwokata. Jeżeli nie zna ona żadnego adwokata – czy to w chwili zatrzymania, czy też później – organ policji udostępnia jej wykaz adwokatów prowadzony przez czeską izbę adwokacką lub ich numery telefonów. W konsekwencji hipoteza przesłuchania podejrzanego bez obecności adwokata może rzeczywiście wystąpić jedynie w sytuacji, w której pomimo wszystkich tych prób osoba ta nie wybrała adwokata, z którym można skontaktować się w ciągu 48 godzin od jej zatrzymania. Uregulowania czeskie gwarantują zatem, że zatrzymani podejrzani mogą wybrać adwokata, który będzie obecny na przesłuchaniu.
Republika Czeska uważa, że nawet gdyby uznano, że ustawodawstwo krajowe jest nie do pogodzenia z art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48, jest ono zgodne z art. 3 ust. 6 tej dyrektywy, ponieważ, po pierwsze, może mieć zastosowanie jedynie wyjątkowo, po drugie, stosuje się je w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek oraz, po trzecie wymaga indywidualnej oceny ze strony właściwych organów z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy.
Republika Czeska podnosi, że możliwość przesłuchania podejrzanego pod nieobecność obrońcy na podstawie § 76 ust. 6 kodeksu postępowania karnego może mieć zastosowanie jedynie w szczególnym i całkowicie wyjątkowym przypadku, w którym osoba ta w zamiarze uzyskania zwolnienia i uniknięcia wymiaru sprawiedliwości celowo nalega, aby to konkretny adwokat udzielił jej pomocy, mimo że ten ostatni jest – być może również celowo – niedostępny. Takie zwolnienie może nie tylko stanowić poważne zagrożenie dla postępowania karnego, jako że osoba ta mogłaby uciec w celu uniknięcia ścigania, wpłynąć na świadków lub kontynuować działalność przestępczą, ale również dla interesów chronionych prawem karnym, w tym życia i zdrowia ludzkiego, którego to zagrożenia można by uniknąć jedynie poprzez podjęcie natychmiastowych działań. Artykuł 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 odnosi się według Republiki Czeskiej właśnie do takich sytuacji.
Republika Czeska twierdzi, że z orzecznictwa ETPC, na którym opiera się art. 3 dyrektywy 2013/48, wynika, iż nie jest konieczne, aby adwokat był rzeczywiście i we wszystkich okolicznościach obecny podczas przesłuchania. W szczególności w duplice to państwo członkowskie wskazuje, że w wyroku z dnia 23 lutego 2010 r. w sprawie Yoldaș przeciwko Turcji (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, § 52) ETPC nie stwierdził naruszenia art. 6 EKPC, ponieważ nieobecność adwokata na przesłuchaniu wynikała z woli zainteresowanego, który zrzekł się prawa do korzystania z pomocy adwokata, choć został poinformowany o tym prawie. Wynika z tego, że decydującym czynnikiem w świetle celu art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC jest nie rzeczywista obecność adwokata podczas przesłuchania, lecz możliwość skutecznego skorzystania przez zainteresowanego z prawa dostępu do adwokata, swobodnego wyboru adwokata oraz uzyskania informacji o tym prawie w należyty sposób.
Zdaniem tego państwa członkowskiego argument Komisji, zgodnie z którym temu ryzyku nadużycia można zaradzić poprzez zapewnienie, aby dostępny adwokat został wyznaczony z urzędu w celu udzielenia pomocy prawnej, jeżeli wybrany przez podejrzanego adwokat nie jest dostępny, sprowadzałby się do zmuszenia państw członkowskich, na podstawie dyrektywy 2013/48, do wyznaczenia wspomnianej osobie adwokata z urzędu w ramach pomocy prawnej z urzędu, mimo że dziedzina ta jest wyłączona z zakresu stosowania tej dyrektywy na mocy jej art. 11.
W uwagach interwenienta Węgry podnoszą również, że orzecznictwo ETPC nie nakłada bezwzględnego wymogu obecności adwokata podczas przesłuchania. W tym względzie uważają one, że ustawodawstwo krajowe, które gwarantuje podejrzanym „wystarczające pole manewru” w zakresie wyboru adwokata, który będzie obecny podczas przesłuchania, spełnia ten wymóg.
W odpowiedzi na te uwagi interwenienta Komisja odpowiada, że rozpatrując sprawę, ETPC ocenia w każdym konkretnym przypadku ogólną rzetelność postępowania krajowego. Inaczej jest zaś w przypadku toczącego się przed Trybunałem postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z naruszeniem art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48. Ponieważ przepis ten dokładnie określa warunki, na jakich państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy, wszelkie uregulowania krajowe, które nie spełniają tych warunków, są sprzeczne z tymże art. 3 ust. 6. Tak więc niezgodność ustawodawstwa krajowego ze wspomnianą dyrektywą wystarcza sama w sobie do wykazania jej naruszenia, bez konieczności dokonywania w każdym konkretnym przypadku oceny ogólnej rzetelności postępowania prowadzonego na podstawie tego ustawodawstwa krajowego.
Ocena Trybunału
W art. 3 ust. 1 dyrektywy 2013/48 ustanowiono podstawową zasadę przewidującą, że podejrzani i oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby mogli oni rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony (wyrok z dnia 14 maja 2024 r., Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
Zasada ta została skonkretyzowana w art. 3 ust. 2 tej dyrektywy, zgodnie z którym podejrzani i oskarżeni powinni mieć dostęp do adwokata bez zbędnej zwłoki i, w każdym wypadku, począwszy od zaistnienia pierwszego z czterech szczególnych zdarzeń wymienionych w lit. a)–d) tego przepisu. Ponadto art. 3 ust. 3 wspomnianej dyrektywy precyzuje w lit. a)–c) elementy, które obejmuje prawo dostępu do adwokata (wyrok z dnia 14 maja 2024 r., Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 48).
I tak zgodnie z art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania. Taki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty.
O ile zatem z art. 3 ust. 3 lit. b) zdanie drugie dyrektywy 2013/48 w związku z motywem 25 tej dyrektywy wynika, że „skuteczny udział” adwokata w przesłuchaniu odbywa się zgodnie z przepisami proceduralnymi przewidzianymi w prawie krajowym, o tyle to wyraźne odesłanie do prawa państw członkowskich dotyczy wyłącznie wspomnianego „skutecznego udziału”, a nie „obecności”.
Wynika z tego, po pierwsze, jak zauważyła w istocie rzeczniczka generalna w pkt 44 i 45 opinii, że odesłanie do krajowych przepisów proceduralnych zawarte w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 dotyczy wyłącznie skutecznego udziału adwokata w przesłuchaniu podejrzanego lub oskarżonego. Odesłanie to ma zatem na celu umożliwienie państwom członkowskim nie tyle ograniczenia, poza warunkami przewidzianymi w art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy, samej obecności adwokata w tym przesłuchaniu, co jedynie określenia sposobu jego udziału.
Po drugie, ponieważ dyrektywa 2013/48 nie zawiera żadnej definicji terminu „obecność”, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ustalenie znaczenia i zakresu pojęć, których definicji prawo Unii nie zawiera i nie odsyła do prawa państw członkowskich, powinno być dokonywane zgodnie z ich zwyczajowym znaczeniem w języku potocznym, z uwzględnieniem kontekstu, w którym są użyte, i celów uregulowania, którego są częścią (wyrok z dnia 16 lipca 2026 r., Knocknamona i Massey, C‑27/25 i C‑356/25, EU:C:2026:596, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).
W tym względzie należy przede wszystkim zauważyć, że w jego zwyczajowym znaczeniu w języku potocznym termin „obecność” oznacza fakt, że dana osoba jest co do zasady fizycznie lub materialnie w danym miejscu w konkretnym momencie, a antonimem tego terminu jest termin „nieobecność”.
Następnie, co się tyczy kontekstu, w jakim termin ten jest używany, należy zauważyć, po pierwsze, że znajduje się on w szczególności w motywie 25 dyrektywy 2013/48, który uściśla, że państwa członkowskie powinny zapewnić, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału swojego adwokata w czasie przesłuchiwania ich przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych.
Po drugie, z art. 3 ust. 5 tej dyrektywy rozpatrywanego w świetle jej motywu 30 wynika, że w przypadkach oddalenia geograficznego podejrzanego lub oskarżonego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od prawa tej osoby do dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki po pozbawieniu jej wolności i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego, lecz w okresie obowiązywania tego czasowego odstępstwa właściwe organy nie powinny w szczególności przesłuchiwać wspomnianej osoby. Wynika z tego, że „dostęp do adwokata” w rozumieniu tego art. 3 wymaga jego – co do zasady fizycznej – obecności podczas przesłuchania podejrzanego lub oskarżonego.
Ponadto art. 3 ust. 3 lit. a) wspomnianej dyrektywy rozpatrywany w świetle jej motywów 23 i 44 stanowi w istocie, że podejrzani lub oskarżeni powinni mieć prawo do spotykania się na osobności z reprezentującym ich adwokatem i porozumiewania się z nim na każdym etapie, także przed przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania, lub organ sądowy. Wynika z tego, że prawodawca Unii zamierzał odróżnić „prawo do porozumiewania się” tych osób z ich adwokatem, które może być wykonywane za pomocą środków komunikacji, od ich „prawa do spotykania się” z tym adwokatem, które przeciwnie, wymaga co do zasady fizycznej obecności tego adwokata. Dotyczy to również obecności adwokata podczas przesłuchania, w którym powinien on mieć możliwość skutecznego udziału.
Wreszcie, co się tyczy celów dyrektywy 2013/48, z motywów 4, 6 i 54 tej dyrektywy wynika, że ma ona na celu w szczególności wdrożenie zasady wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych, co zakłada, że państwa członkowskie mają wzajemne zaufanie do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Wynika z tego również, że prawodawca Unii wziął pod uwagę fakt, iż wzmocnienie tego wzajemnego zaufania wymaga szczegółowych przepisów dotyczących ochrony praw i gwarancji procesowych wynikających w szczególności z Karty oraz EKPC.
W tym względzie ETPC orzekł, że podejrzani mają prawo do fizycznej obecności adwokata podczas wstępnych przesłuchań prowadzonych przez policję oraz za każdym razem, gdy są przesłuchiwani na dalszym etapie postępowania przygotowawczego. Taka obecność musi umożliwiać adwokatowi udzielanie skutecznej i rzeczywistej, a nie tylko abstrakcyjnej pomocy, a w szczególności dopilnowanie, aby nie zostały naruszone prawa przesłuchiwanego podejrzanego do obrony (zob. podobnie wyroki ETPC: z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii, CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134; z dnia 23 maja 2019 r. w sprawie Doyle przeciwko Irlandii, CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74; z dnia 4 czerwca 2019 r. w sprawie Farrugia przeciwko Malcie, CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97; z dnia 18 stycznia 2022 r. w sprawie Atristain Gorosabel przeciwko Hiszpanii, CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
W tych okolicznościach należy uznać, że pojęcie „obecności” adwokata w rozumieniu art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 oznacza, że podejrzani i oskarżeni mają prawo do fizycznej co do zasady obecności swojego adwokata podczas ich przesłuchania.
Niemniej jednak nie można wykluczyć, że w pewnych wyjątkowych okolicznościach obecność adwokata może być zapewniona za pomocą innych środków, w szczególności cyfrowych, pod warunkiem że gwarantują one pełne i skuteczne wykonywanie prawa do obrony.
To prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania może jednak podlegać czasowym odstępstwom. I tak, zgodnie z art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48, w wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – jednym z następujących „istotnych powodów”, o których mowa w tym art. 3 ust. 6 lit. a) i b). Pierwszy z tych powodów jest związany z istnieniem „pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby”. Drugi powód może mieć miejsce „w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”.
W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że uregulowanie czeskie ogranicza się do wprowadzenia możliwości wyboru przez osobę zatrzymaną adwokata, który może być obecny na przesłuchaniu, wobec czego przesłuchanie to może zostać przeprowadzone bez obecności adwokata z tego tylko powodu, że wybrany adwokat nie jest dostępny w ciągu godzin następujących po zatrzymaniu.
Ponadto, co się tyczy wspominanej w pkt 26 niniejszego wyroku wytycznej, na którą powołuje się Republika Czeska, należy przypomnieć, po pierwsze, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wdrażanie przepisów dyrektywy powinny cechować niekwestionowana moc wiążąca oraz wymagana szczegółowość, precyzja i jasność, tak aby uczynić zadość wymogowi pewności prawa, zgodnie z którym, w wypadku gdy dana dyrektywa nadaje uprawnienia jednostkom, powinny one mieć możliwość zapoznania się z całością swych uprawnień [wyrok z dnia 6 marca 2025 r., Komisja/Republika Czeska (Dyrektywa o ochronie sygnalistów), C‑152/23, EU:C:2025:147, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo].
Po drugie, praktyki administracyjnej pozbawionej odpowiedniej jawności, która ze swej natury może być dowolnie zmieniana przez administrację, nie można uznać za stanowiącą skuteczne wykonanie obowiązków ciążących na państwie członkowskim na mocy traktatu FUE [wyrok z dnia 6 marca 2025 r., Komisja/Republika Czeska (Dyrektywa o ochronie sygnalistów), C‑152/23, EU:C:2025:147, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo].
Wynika z tego, że wbrew wymogom wynikającym z art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 uregulowania czeskie nie gwarantują obecności adwokata i jego skutecznego udziału w przesłuchaniu.
Pozostaje ustalić, czy ustawodawstwo czeskie można uznać za czasowe odstępstwo od obowiązku, o którym mowa w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48, spełniające warunki określone w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. W tym względzie Republika Czeska uważa, że możliwość przesłuchania podejrzanego pod nieobecność adwokata jest uzasadniona ze względu na to, że w przeciwnym razie zachodzi ryzyko utrudnienia postępowania karnego. Zgodnie bowiem z § 76 ust. 4 kodeksu postępowania karnego, jeżeli w ciągu 48 godzin od zatrzymania osoba ta nie zostanie przekazana do dyspozycji sądu dla celów wniosku o tymczasowe aresztowanie, powinna zostać zwolniona. Niezbędne jest zatem przesłuchanie jej w tym terminie, ponieważ w przypadku zwolnienia mogłaby ona uciec lub wywierać wpływ na ewentualnych świadków.
Jednakże co się tyczy ryzyka utrudnienia postępowania karnego, jak słusznie podnosi Komisja, § 67 kodeksu postępowania karnego ma na celu określenie podstaw uzasadniających, jak się wydaje, nie przesłuchanie wspomnianej osoby bez obecności adwokata, lecz jej tymczasowe aresztowanie. Żadnej z podstaw wymienionych w tym przepisie prawa krajowego nie można uznać za odpowiadającą jednemu z dwóch „istotnych powodów”, o których mowa, odpowiednio, w lit. a) i b) tego art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48, dla których państwa członkowskie mogą zastosować tymczasowe odstępstwo od obowiązku zapewnienia prawa dostępu do adwokata. W szczególności w zakresie, w jakim Republika Czeska wskazuje na powody związane z narażeniem postępowania karnego na uszczerbek, należy stwierdzić, że o ile art. 3 ust. 6 lit. b) tej dyrektywy pozwala państwom członkowskim na ustanowienie czasowego odstępstwa od tego prawa w sytuacjach, w których występuje „koniecznoś[ć] podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”, ani przedmiot, ani brzmienie § 67 kodeksu postępowania karnego nie pozwalają uznać, że przepis ten ma na celu uregulowanie, w takich granicach, odstępstwa od wspomnianego prawa.
Z systematyki i celów tej dyrektywy wynika zaś, że czasowe odstępstwa, jakie państwa członkowskie mogą przewidzieć w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata, wymieniono w sposób wyczerpujący w jej art. 3 ust. 5 i 6 [wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa), C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 42].
Co się tyczy systematyki dyrektywy 2013/48, art. 3 ust. 6 tej dyrektywy – jako przepis ustanawiający odstępstwo od zasad określonych w jej art. 3 ust. 1–3 – powinien podlegać wykładni ścisłej. Ponadto art. 8 tej dyrektywy, zatytułowany „Ogólne warunki stosowania czasowych odstępstw”, dotyczy jedynie – jeśli chodzi o prawo dostępu do adwokata – odstępstw określonych w art. 3 ust. 5 lub 6 tej dyrektywy. W motywach 30–32 dyrektywy 2013/48 również odesłano jedynie do tych odstępstw [wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa), C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 43].
Co się tyczy celów dyrektywy 2013/48, z jednej strony z jej motywów 4 i 6 wynika, że zmierza ona w szczególności do wzmocnienia wzajemnego zaufania państw członkowskich do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, aby wdrożyć w ten sposób zasadę wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych, której zakres w znacznym stopniu zależy od szeregu czynników, w tym mechanizmów mających na celu zagwarantowanie praw podejrzanych lub oskarżonych. Z drugiej strony, z motywów 8 i 52 tej dyrektywy wynika, że ma ona również na celu zapewnienie podejrzanym lub oskarżonym w całej Unii wspólnego poziomu prawa do rzetelnego procesu sądowego, w szczególności w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym.
Wykładnia art. 3 dyrektywy 2013/48 jako umożliwiającego państwom członkowskim określenie innych odstępstw od prawa dostępu do adwokata niż odstępstwa wyczerpująco wymienione w tym art. 3, byłaby zaś niezgodna z tymi celami oraz z systematyką tej dyrektywy i samym brzmieniem wspomnianego art. 3, a także pozbawiałaby to prawo jego skuteczności (effet utile) [wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa), C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 45].
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że ustawodawstwo krajowe, które pozwala w sposób ogólny na przesłuchanie podejrzanych pod nieobecność adwokata, jeżeli nie można było się z nim skontaktować lub nie stawia się on na przesłuchanie w terminie 48 godzin od zatrzymania, nie mieści w zakresie powodów czasowego odstępstwa od tego prawa wymienionych w sposób wyczerpujący w dyrektywie 2013/48 i z tego względu narusza obowiązek, o którym mowa w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy w związku z jej art. 3 ust. 3.
Wniosku tego nie może podważyć argument Republiki Czeskiej, zgodnie z którym ze względu na to, że zgodnie z ustawodawstwem czeskim przesłuchanie podejrzanego powinno odbyć się w ciągu 48 godzin po zatrzymaniu, ponieważ osoba ta powinna zostać zwolniona po upływie tego terminu, w celu uniknięcia wszelkich utrudnień w postępowaniu karnym konieczne jest, aby osoba ta została przesłuchana bez obecności adwokata, który udzieliłby jej pomocy, w sytuacji gdy nie wybrała adwokata lub nie stawił się on w wyznaczonym terminie. Jak bowiem słusznie podnosi Komisja, nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby dane państwo członkowskie zapewniło w takich okolicznościach wyznaczenie tej osobie adwokata, z którym można by się skontaktować.
Wbrew temu, co twierdzi Republika Czeska, taki środek nie sprowadzałby się do niezgodnego z prawem zobowiązania państw członkowskich, na podstawie dyrektywy 2013/48, do wyznaczenia wspomnianej osobie adwokata z urzędu w ramach pomocy prawnej z urzędu, mimo że dziedzina ta jest wyłączona z zakresu stosowania tej dyrektywy.
W tym względzie Trybunał orzekł już, że z art. 1 ust. 2 dyrektywy 2016/1919 wyraźnie wynika, że uzupełnia ona dyrektywę 2013/48, ponieważ prawo do pomocy prawnej z urzędu jest związane z korzystaniem z prawa dostępu do adwokata. Artykuł 2 ust. 1 lit. a)–c) dyrektywy 2016/1919 przewiduje ponadto, że ma ona zastosowanie do podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym, którzy mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy 2013/48 i którzy bądź są pozbawieni wolności, bądź muszą mieć adwokata zgodnie z prawem Unii lub prawem krajowym, bądź też są zobowiązani do uczestniczenia w czynnościach dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych lub mają prawo w nich uczestniczyć (wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Barało, C‑530/23, EU:C:2025:322, pkt 53).
Natomiast art. 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48 przewiduje, że podejrzani i oskarżeni w postępowaniu karnym mają w każdym wypadku dostęp do adwokata w czterech sytuacjach, wymienionych kolejno w lit. a)–d) tego przepisu. I tak prawo to należy im zagwarantować, po pierwsze, przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy, po drugie, w momencie prowadzenia czynności dochodzeniowych lub dowodowych, po trzecie, niezwłocznie po pozbawieniu wolności lub, po czwarte, w odpowiednim czasie, zanim stawią się przed właściwym sądem.
Wynika z tego, że nastąpienie w szczególności zdarzenia wskazanego w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2013/48, czyli przesłuchania, warunkuje nie tylko powstanie prawa dostępu do adwokata, ale także, równocześnie, możliwość stosowania dyrektywy 2016/1919 i ustanowione w niej prawo do pomocy prawnej z urzędu (zob. podobnie wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Barało, C‑530/23, EU:C:2025:322, pkt 55).
Prawdą jest, że z motywu 28 dyrektywy 2013/48 wynika, iż w przypadku gdy podejrzani lub oskarżeni zostają pozbawieni wolności, prawodawca Unii zamierzał, aby państwa członkowskie wprowadziły niezbędne rozwiązania w celu zapewnienia takim osobom możliwości skutecznego korzystania z prawa dostępu do adwokata, w tym poprzez zorganizowanie pomocy adwokata osobie, która nie ma adwokata, chyba że osoba ta zrzekła się tego prawa.
Jednakże w danym państwie członkowskim istnieje szereg możliwości, które spełniają wymogi dyrektywy 2013/48, aby przeciwdziałać ryzyku utrudnienia postępowania karnego wynikającemu z braku wyboru adwokata przez podejrzanego lub z faktu, że wybrany adwokat nie stawił się w wyznaczonym terminie. Przede wszystkim w wyjątkowych okolicznościach, o których mowa w art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48, w szczególności w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek, organy te mogą przeprowadzić przesłuchanie pod nieobecność adwokata. Następnie, jeżeli warunki te nie są spełnione, a właściwe organy uznają, że przeprowadzenie przesłuchania jest mimo to konieczne, mogą one – w celu zaradzenia sytuacji, w której podejrzany nie wybrał adwokata lub w której wybrany adwokat nie może być obecny podczas tego przesłuchania – wyznaczyć z urzędu dostępnego adwokata. Wreszcie, jeżeli podejrzany zrzeka się prawa dostępu do adwokata na warunkach przewidzianych w art. 9 tej dyrektywy, przesłuchanie może również odbyć się pod nieobecność adwokata.
Istnienie tych różnych opcji wskazuje, że poszanowanie prawa dostępu do adwokata, o którym mowa w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 nie oznacza nieuchronnie, że dane państwo członkowskie ma obowiązek przewidzieć wyznaczenie adwokata z urzędu w celu udzielenia pomocy podejrzanemu w trakcie jej przesłuchania. Ponadto takie wyznaczanie niekoniecznie oznacza, że podejrzany musi korzystać na mocy dyrektywy 2016/1919 z pomocy prawnej z urzędu, ponieważ dyrektywa ta przewiduje obowiązek przyznania takiej pomocy tylko w razie spełnienia pewnych warunków.
W konsekwencji nie można twierdzić, że kontynuowanie przesłuchania pod nieobecność adwokata może być uzasadnione okolicznością, że brak wyznaczenia adwokata przez podejrzanego lub fakt, że nie stawił się on w wyznaczonym terminie, może stanowić działanie mające na celu opóźnienie postępowania ze strony tego podejrzanego i groziłoby utrudnieniem postępowania karnego.
Z całości powyższych rozważań wynika, że nie ustanawiając przepisów niezbędnych do zastosowania się do art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 w związku z jej art. 3 ust. 3, Republika Czeska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy tej dyrektywy.
W przedmiocie kosztów
Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Republiki Czeskiej kosztami postępowania, a Republika Czeska przegrała sprawę, należy obciążyć ją jej własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez tę instytucję.
Zgodnie z art. 140 § 1 tego regulaminu postępowania państwa członkowskie i instytucje interweniujące w sprawie pokrywają własne koszty. W związku z tym Węgry pokrywają własne koszty.
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
1) Nie ustanawiając przepisów niezbędnych do zastosowania się do art. 3 ust. 6 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności, w związku z jej art. 3 ust. 3, Republika Czeska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy tej dyrektywy.
2) Republika Czeska pokrywa, poza własnymi kosztami, koszty poniesione przez Komisję Europejską.
3) Węgry pokrywają własne koszty.
Podpisy
* Język postępowania: czeski.
