Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 stycznia 2026 r., C-77/24

Sygn. akt C-77/24

62024CJ0077

WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)

z dnia 15 stycznia 2026 r. ( *1 )

Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Prawo właściwe dla zobowiązań pozaumownych – Rozporządzenie (WE) nr 864/2007 – Artykuł 4 ust. 1 – Zakres stosowania – Odpowiedzialność za czyn niedozwolony organu spółki organizującej gry hazardowe online bez posiadania wymaganej koncesji – Powództwo o zwrot strat w grze – Miejsce powstania szkody

W sprawie C‑77/24 [Wunner] ( i )

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) postanowieniem z dnia 11 stycznia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 1 lutego 2024 r., w postępowaniu:

NM,

przeciwko

TE,

TRYBUNAŁ (pierwsza izba),

w składzie: F. Biltgen (sprawozdawca) prezes izby, T. von Danwitz, wiceprezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego pierwszej izby, I. Ziemele, S. Gervasoni i N. Fenger, sędziowie,

rzecznik generalny: N. Emiliou,

sekretarz: I. Illéssy, administrator,

uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 5 lutego 2025 r.,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–

w imieniu OU oraz NM – C. Leitgeb, Rechtsanwalt,

w imieniu TE – O. Peschel, Rechtsanwalt,

w imieniu rządu austriackiego – C. Hribar oraz F. Koppensteiner, w charakterze pełnomocników,

w imieniu rządu belgijskiego – M. Jacobs oraz M. Van Regemorter, w charakterze pełnomocników, które wspierali R. Verbeke oraz P. Vlaemminck, advocaten,

w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller oraz A. Sahner, w charakterze pełnomocników,

w imieniu rządu maltańskiego – A. Buhagiar, w charakterze pełnomocnika, którą wspierali J. Baldacchino, advocate at law, oraz D. Sarmiento Ramírez-Escudero, abogado,

w imieniu Komisji Europejskiej – L. Hohenecker oraz W. Wils, w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 czerwca 2025 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1 ust. 2 lit. d) i art. 4 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (zwanego dalej „Rzym II”) (Dz.U. 2007, L 199, s. 40).

Wniosek ten został złożony w ramach sporu między NM i OU, działającymi w charakterze członków zarządu maltańskiej spółki prowadzącej gry hazardowe a TE, osobą zamieszkałą w Austrii, w przedmiocie zwrotu strat poniesionych w związku z uczestnictwem w grach hazardowych online oferowanych przez tę spółkę w Austrii bez koncesji wymaganej na mocy prawa tego państwa członkowskiego.

Ramy prawne

Prawo Unii

Rozporządzenie Rzym II

Motywy 6, 7, 14 i 16 rozporządzenia Rzym II głoszą:

„(6)

W celu zwiększenia przewidywalności wyników sporów, pewności dotyczącej prawa właściwego i swobodnego przepływu orzeczeń sądowych prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego wymaga, aby obowiązujące w państwach członkowskich normy kolizyjne wskazywały to samo prawo krajowe bez względu na to, do sądu którego państwa wniesiono sprawę.

(7)

Przedmiotowy zakres zastosowania oraz przepisy niniejszego rozporządzenia powinny być spójne z rozporządzeniem [Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (wersja przekształcona) (Dz.U. 2012, L 351, s. 1)] oraz z instrumentami dotyczącymi prawa właściwego dla zobowiązań umownych.

[…]

(14)

Wymóg pewności prawnej i potrzeba zapewnienia sprawiedliwości w indywidualnych przypadkach są podstawowymi elementami w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości. Niniejsze rozporządzenie określa łączniki, które są najbardziej odpowiednie do osiągnięcia tych celów. Z tego względu niniejsze rozporządzenie ustanawia zasadę ogólną, ale również zasady szczegółowe i, w niektórych przepisach, »klauzulę korekcyjną«, która umożliwia odstąpienie od tych zasad w przypadkach, gdy wszystkie okoliczności sprawy wskazują jasno, że czyn niedozwolony pozostaje w znacznie ściślejszym związku z innym państwem. [Ten] zestaw zasad tworzy zatem elastyczne ramy norm kolizyjnych. […]

(16)

Jednolite przepisy powinny zwiększać przewidywalność orzeczeń sądowych i zapewniać odpowiednią równowagę między interesami osoby, której przypisuje się odpowiedzialność i poszkodowanego. Związek z państwem, w którym powstała szkoda bezpośrednia (lex loci damni), zapewnia odpowiednią równowagę między interesami osoby, której przypisuje się odpowiedzialność, i poszkodowanego, a także odzwierciedla nowoczesne podejście do odpowiedzialności cywilnej i rozwój systemów odpowiedzialności na zasadzie ryzyka”.

Artykuł 1 rozporządzenia Rzym II, zatytułowany „Przedmiotowy zakres zastosowania”, stanowi w ust. 1 i 2:

„1. Niniejsze rozporządzenie stosuje się do zobowiązań pozaumownych w sprawach cywilnych i handlowych, powiązanych z prawami różnych państw. Niniejszego rozporządzenia nie stosuje się, w szczególności, do spraw podatkowych, celnych lub administracyjnych ani do odpowiedzialności państwa za działania i zaniechania w wykonywaniu władzy publicznej (»acta iure imperii«).

2. Z zakresu zastosowania niniejszego rozporządzenia wyłączone są:

zobowiązania pozaumowne wynikające z prawa spółek i innych jednostek organizacyjnych, posiadających lub nieposiadających osobowość prawną, dotyczące kwestii takich, jak utworzenie – poprzez rejestrację lub w inny sposób, zdolność prawna, ustrój wewnętrzny lub rozwiązanie spółek i innych jednostek organizacyjnych, posiadających lub nieposiadających osobowość prawną, osobista odpowiedzialność organów i wspólników za zobowiązania spółki lub jednostki organizacyjnej oraz osobista odpowiedzialność audytorów wobec spółki lub wobec jej wspólników w związku z badaniem dokumentów rachunkowych;

[…]”.

Rozdział II wspomnianego rozporządzenia jest poświęcony czynom niedozwolonym. Artykuł 4 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zasada ogólna”, który znajduje się w tym rozdziale, ma następujące brzmienie:

„1. Jeżeli niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, prawem właściwym dla zobowiązania pozaumownego wynikającego z czynu niedozwolonego jest prawo państwa, w którym powstaje szkoda, niezależnie od tego, w jakim państwie miało miejsce zdarzenie powodujące szkodę, oraz niezależnie od tego, w jakim państwie lub państwach występują skutki pośrednie tego zdarzenia.

2. Jednakże w przypadku gdy osoba, której przypisuje się odpowiedzialność, i poszkodowany mają, w chwili powstania szkody, miejsce zwykłego pobytu w tym samym państwie, stosuje się prawo tego państwa.

3. Jeżeli ze wszystkich okoliczności sprawy wyraźnie wynika, że czyn niedozwolony pozostaje w znacznie ściślejszym związku z państwem innym niż państwo wskazane w ust. 1 lub 2, stosuje się prawo tego innego państwa. Znacznie ściślejszy związek z innym państwem może polegać, w szczególności, na istnieniu wcześniejszego stosunku pomiędzy stronami, takiego jak umowa, ściśle związanego z danym czynem niedozwolonym”.

W rozdziale V tego rozporządzenia, który zawiera „[z]asady wspólne”, znajduje się art. 15, zatytułowany „Zakres prawa właściwego”, zgodnie z którym:

„Prawu właściwemu dla zobowiązań pozaumownych na podstawie niniejszego rozporządzenia podlegają w szczególności:

podstawa i zakres odpowiedzialności, w tym oznaczenie osób, które mogą być pociągnięte do odpowiedzialności za swoje czyny;

odpowiedzialność za czyny innych osób;

Rozporządzenie nr 1215/2012

Artykuł 7 rozporządzenia nr 1215/2012 stanowi:

„Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim:

w sprawach dotyczących czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – przed sądy miejsca, w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę;

Prawo austriackie

Paragraf 1301 Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (ogólnego kodeksu cywilnego) ma następujące brzmienie:

„Za bezprawnie wyrządzoną szkodę może odpowiadać więcej niż jedna osoba, jeżeli osoby te przyczyniły się do powstania szkody wspólnie, bezpośrednio lub pośrednio, poprzez nakłanianie, grożenie, rozkazywanie, pomaganie, ukrywanie i temu podobne lub też jedynie poprzez zaniechanie wywiązania się ze szczególnego obowiązku zapobieżenia złu”.

Paragraf 1311 tego kodeksu stanowi:

„Skutki czystego przypadku ponosi ten, którego majątku lub osoby on dotyczy. Jeżeli jednak ktoś doprowadził do tego zdarzenia w sposób zawiniony, naruszył ustawę, która ma zapobiegać przypadkowemu powstawaniu szkód […], odpowiada za wszelką szkodę, która w przeciwnym razie by nie powstała”.

Paragraf 3 Glücksspielgesetz (ustawy o grach hazardowych, zwanej dalej „GSpG”) ma następujące brzmienie:

„Prawo prowadzenia gier hazardowych, o ile niniejsza ustawa federalna nie stanowi inaczej, jest zastrzeżone dla federacji (monopol w zakresie gier hazardowych)”.

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

Spółka Titanium Brace Marketing Limited (zwana dalej „TBM”), będąca w stanie upadłości, której członkami zarządu byli NM i OU, prowadziła kasyno online ze swojej siedziby na Malcie, którego oferta gier była dostępna na całym rynku europejskim. Posiadała ona koncesję na prowadzenie gier hazardowych na podstawie prawa maltańskiego, ale nie posiadała koncesji na podstawie GSpG.

W okresie od 14 listopada 2019 r. do 3 kwietnia 2020 r. TE, który grał w gry hazardowe online na stronie internetowej TBM, poniósł łączną stratę w grze w wysokości 18547,67 EUR.

Aby móc grać na stronie internetowej TBM, TE wyraził zgodę na ogólne warunki tej spółki, co wiązało się z otworzeniem przez niego „rachunku gracza”. W celu zasilenia tego konta gracza TE dokonał przelewu ze swojego austriackiego rachunku bankowego na rachunek bankowy otwarty w banku maltańskim. Rachunek ten był rachunkiem pieniężnym TBM, otwartym dla TE i odrębnym od majątku spółki TBM. W czasie udziału w grze hazardowej stawka za udział w grze była pobierana z rachunku gracza, a w przypadku wygranej stawka ta była zaksięgowana na tymże rachunku gracza.

Uznawszy, że w braku koncesji udzielonej TBM na podstawie prawa austriackiego umowa o grę hazardową jest nieważna, TE zażądał od NM i OU, przed Landesgericht für Zivilrechtssachen Wien (sądem krajowym ds. cywilnych w Wiedniu, Austria), zwrotu poniesionych przez niego strat i oparł swoje powództwo na odpowiedzialności za czyn niedozwolony tych ostatnich. TE uważa w tym względzie, że naruszenie austriackiego monopolu na gry hazardowe prowadzi do naruszenia ustawy ochronnej (Schutzgesetz) oraz że NM i OU ponoszą osobistą i solidarną odpowiedzialność za to, że spółka TBM oferowała nielegalne gry hazardowe w Austrii.

NM i OU podnieśli przed tym sądem brak jurysdykcji międzynarodowej tego sądu, argumentując, że TE nie może powoływać się na art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012. NM i OU nie byli uprawnieni do podejmowania decyzji o tym, czy spółka TBM powinna wycofać się z ugruntowanego już rynku austriackiego. Ponadto nie podejmowali oni strategicznych decyzji w odniesieniu do tego przedsiębiorstwa. Ich zdaniem miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie szkody, i miejsce szkody znajdują się na Malcie. Prawem materialnym mającym zastosowanie jest nie austriackie, lecz maltańskie prawo materialne, które nie zna odpowiedzialności organów spółki wobec jej wierzycieli.

Wspomniany sąd oddalił powództwo TE ze względu na brak jurysdykcji międzynarodowej. Orzeczenie to zostało uchylone w postępowaniu apelacyjnym przez Oberlandesgericht Wien (wyższy sąd krajowy w Wiedniu, Austria), który uznał, że przesłanki jurysdykcji sądów austriackich na podstawie art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 zostały spełnione.

Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria), będący sądem odsyłającym, do którego NM i OU wnieśli skargę rewizyjną, uważa, że ustalenie jurysdykcji sądów austriackich wymaga przede wszystkim, aby przepis krajowy mogący służyć za podstawę powództwa TE miał zastosowanie zgodnie z rozporządzeniem Rzym II. W tym kontekście sąd ten zastanawia się nad zakresem wyjątku przewidzianego w art. 1 ust. 2 lit. d) tego rozporządzenia.

W przypadku gdyby powództwo w postępowaniu głównym było objęte zakresem stosowania rozporządzenia Rzym II, sąd odsyłający zastanawia się ponadto nad ustaleniem miejsca powstania szkody w rozumieniu art. 4 ust. 1 tego rozporządzenia, którym mogłoby być miejsce w Austrii, z którego TE dokonywał przelewów ze swojego rachunku bankowego na swój rachunek gracza, lub miejsce, w którym znajduje się ten rachunek gracza, a mianowicie na Malcie. Jeżeli szkodę pierwotną stanowiłaby jedynie ostateczna utrata roszczenia o wypłatę salda dodatniego na rachunek gracza, miejsce powstania tej szkody można byłoby zlokalizować na Malcie, gdzie prowadzony jest rachunek, w miejscu zamieszkania TE, w miejscu, w którym znajduje się jego główny majątek, czy też jeszcze w innym miejscu.

W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)

Czy wykładni art. 1 ust. 2 lit. d) [rozporządzenia Rzym II] należy dokonywać w ten sposób, że dotyczy on również roszczeń odszkodowawczych wobec organu spółki, które wierzyciel spółki opiera na odpowiedzialności odszkodowawczej za czyn niedozwolony z tytułu naruszenia przez ten organ ustaw ochronnych (Schutzgesetze) (na przykład przepisów regulujących gry hazardowe)?

W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi przeczącej:

Czy wykładni art. 4 ust. 1 wskazanego rozporządzenia należy dokonywać w ten sposób, że w wypadku powództwa o odszkodowanie z tytułu czynu niedozwolonego wytoczonego organowi spółki oferującej w Austrii grę hazardową online bez koncesji miejsce powstania szkody wynikającej z przegranych zależy od:

miejsca, z którego gracz dokonuje przelewów ze swojego rachunku bankowego na rachunek gracza prowadzony przez spółkę,

miejsca, w którym spółka prowadzi rachunek gracza, na którym księguje się wpłaty gracza, wygrane, przegrane i bonusy,

miejsca, z którego gracz poprzez ten rachunek gracza wpłaca stawki za udział w grze, które ostatecznie prowadzą do straty,

miejsca zamieszkania gracza jako miejsca, w którym żąda wypłaty swojego salda dodatniego na rachunku gracza,

miejsca, w którym znajduje się jego główny majątek?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego

Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Rzym II należy interpretować w ten sposób, że skierowane przeciwko członkom zarządu spółki powództwo z tytułu odpowiedzialności za czyn niedozwolony z powodu naruszenia nałożonego przez ustawodawstwo krajowe zakazu publicznego oferowania gier hazardowych bez posiadania w tym celu koncesji należy do kategorii zobowiązań pozaumownych wynikających z prawa spółek w rozumieniu tego przepisu.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym II rozporządzenie to stosuje się do zobowiązań pozaumownych w sprawach cywilnych i handlowych, powiązanych z prawami różnych państw.

Zgodnie z brzmieniem art. 1 ust. 2 lit. d) tego rozporządzenia z zakresu jego stosowania wyłączone są jednak „zobowiązania pozaumowne wynikające z prawa spółek i innych jednostek organizacyjnych, posiadających lub nieposiadających osobowość prawną, dotyczące kwestii takich, jak utworzenie – poprzez rejestrację lub w inny sposób, zdolność prawna, ustrój wewnętrzny lub rozwiązanie spółek i innych jednostek organizacyjnych, posiadających lub nieposiadających osobowość prawną, osobista odpowiedzialność organów i wspólników za zobowiązania spółki lub jednostki organizacyjnej oraz osobista odpowiedzialność audytorów wobec spółki lub wobec jej wspólników w związku z badaniem dokumentów rachunkowych”.

Należy zauważyć, że rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6) zawiera analogiczny wyjątek w art. 1 ust. 2 lit. f), w odniesieniu do którego Trybunał orzekł, że dotyczy on wyłącznie aspektów organicznych spółek, stowarzyszeń i osób prawnych (zob. podobnie wyrok z dnia 3 października 2019 r., Verein für Konsumenteninformation, C‑272/18, EU:C:2019:827, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

Jednakże, ponieważ osobista odpowiedzialność wspólników i organów jako takich za zobowiązania spółki, stowarzyszenia lub osoby prawnej, jak i osobista odpowiedzialność audytorów odpowiedzialnych za ustawową kontrolę dokumentów rachunkowych wobec spółki lub jej organów, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Rzym II, nie stanowią aspektów organicznych tych spółek, stowarzyszeń i osób prawnych, konieczne jest sprecyzowanie zakresu wyłączenia przewidzianego w tym przepisie za pomocą kryterium funkcjonalnego (zob. podobnie wyrok z dnia 10 marca 2022 r., BMA Nederland, C‑498/20, EU:C:2022:173, pkt 53).

Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 30 opinii, wobec braku odesłania do jakiegokolwiek prawa krajowego, kategorię „zobowiązań pozaumownych wynikających z prawa spółek” należy interpretować autonomicznie, z uwzględnieniem celu realizowanego przez tę regułę i umożliwiając zapewnienie rozporządzeniu Rzym II jego pełnej skuteczności (zob. podobnie wyrok z dnia 15 marca 2011 r., Koelzsch, C‑29/10, EU:C:2011:151, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

Ponieważ celem leżącym u podstaw tego wyłączenia jest wola prawodawcy Unii polegająca na utrzymaniu poddania jednemu statutowi, lex societatis, aspektów, dla których istnieje specyficzne rozwiązanie wynikające ze związku między tymi aspektami a funkcjonowaniem, a także z działalnością spółki, stowarzyszenia lub osoby prawnej, w każdym przypadku należy sprawdzić, czy zobowiązanie pozaumowne wspólników, członków zarządu lub audytorów, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Rzym II, istnieje ze względów właściwych prawu spółek, czy też poza jego zakresem (wyrok z dnia 10 marca 2022 r., BMA Nederland, C‑498/20, EU:C:2022:173, pkt 54).

W związku z tym odpowiedzialność organów spółki, w tym członków zarządu, która wynika z naruszenia obowiązku nałożonego na nie z powodu ich ukonstytuowania lub powołania i która jest związana z zarządzaniem, funkcjonowaniem i organizacją spółki, należy uznać za wynikającą z prawa spółek w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Rzym II. Natomiast wyłączenie przewidziane w tym przepisie nie może obejmować odpowiedzialności członka zarządu spółki wynikającej z obowiązku, który wykracza poza działalność spółki.

I tak Trybunał orzekł już w odniesieniu w szczególności do uchybienia obowiązkowi staranności, że należy dokonać rozróżnienia w zależności od tego, czy chodzi o szczególny obowiązek staranności wynikający ze stosunku między organem a spółką, który nie jest objęty przedmiotowym zakresem stosowania rozporządzenia Rzym II, czy o ogólny obowiązek staranności erga omnes, który do niego należy (zob. podobnie wyrok z dnia 10 marca 2022 r., BMA Nederland, C‑498/20, EU:C:2022:173, pkt 55).

Co się tyczy skargi rozpatrywanej w postępowaniu głównym, z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że skarga ta ma na celu pociągnięcie NM i OU do odpowiedzialności z powodu zarzucanego naruszenia przez spółkę, której są członkami zarządu, nałożonego na każdą osobę przez GSpG zakazu publicznego oferowania gier hazardowych bez posiadania odpowiedniej w tym celu koncesji.

W związku z tym i nie przesądzając o kwalifikacji innych powództw, które mogą zostać wytoczone przeciwko tym członkom zarządu z powodu naruszenia ciążącego na nich obowiązku wobec spółki, należy stwierdzić, że pociągnięcie NM i OU do odpowiedzialności z powodu zarzucanego naruszenia ogólnego zakazu oferowania gier hazardowych online bez posiadania w tym celu koncesji nie należy do kategorii zobowiązań pozaumownych wynikających z prawa spółek w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Rzym II. Takie powództwo nie dotyczy stosunku między spółką a członkami jej zarządu.

Ponadto, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 38 opinii, kwestię, czy to zobowiązanie pozaumowne należy przypisać członkom zarządu spółki, czy też samej spółce, nie określa lex societatis, lecz prawo właściwe dla czynu niedozwolonego w zakresie, w jakim prawo to określa, zgodnie z art. 15 rozporządzenia Rzym II, w szczególności w lit. a), podstawę i zakres odpowiedzialności, w tym oznaczenie osób, które mogą być pociągnięte do odpowiedzialności za swoje czyny, a także, w lit. g) – odpowiedzialność za czyny innych osób.

Z systemu wprowadzonego rozporządzeniem Rzym II wynika bowiem, że należy najpierw ustalić prawo właściwe dla danego zdarzenia prawnego, by następnie móc określić zakres przepisów mających zastosowanie na podstawie tego prawa (zob. podobnie wyrok z dnia 10 grudnia 2015 r., Lazar, C‑350/14, EU:C:2015:802, pkt 28).

W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie pierwsze powinna brzmieć następująco: art. 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Rzym II należy interpretować w ten sposób, że wytoczone przeciwko członkom zarządu spółki powództwo z tytułu odpowiedzialności za czyn niedozwolony z powodu naruszenia nałożonego przez ustawodawstwo krajowe zakazu publicznego oferowania gier hazardowych bez posiadania w tym celu koncesji nie należy do kategorii zobowiązań pozaumownych wynikających z prawa spółek w rozumieniu tego przepisu.

W przedmiocie pytania drugiego

Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II należy interpretować w ten sposób, że w ramach powództwa o odszkodowanie wniesionego z tytułu strat poniesionych w związku z uczestnictwem w grach hazardowych online oferowanych przez spółkę w państwie członkowskim, w którym nie posiadała ona wymaganej zgodnie z prawem koncesji, szkodę poniesioną przez gracza należy uznać za powstałą w państwie członkowskim, w którym gracz ten ma miejsce zwykłego pobytu.

Na wstępie należy przypomnieć, jeżeli chodzi o wykładnię art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II, że z wymogów zarówno jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wynika, że treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia swego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, przy uwzględnieniu nie tylko brzmienia tego przepisu, lecz także kontekstu oraz celów aktu prawnego, którego część on stanowi (zob. podobnie wyrok z dnia 10 grudnia 2015 r., Lazar, C‑350/14, EU:C:2015:802, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).

Zgodnie z zasadą ogólną ustanowioną w art. 4 ust. 1 tego rozporządzenia prawem właściwym dla zobowiązania pozaumownego wynikającego z czynu niedozwolonego jest prawo państwa, w którym powstaje szkoda, niezależnie od tego, w jakim państwie miało miejsce zdarzenie powodujące szkodę, oraz niezależnie od tego, w jakim państwie lub państwach występują skutki pośrednie tego zdarzenia.

Jak wynika z motywów 6, 14 i 16 rozporządzenia Rzym II, celem posłużenia się jednolitą normą kolizyjną jest w szczególności wspieranie pewności prawa co do prawa właściwego bez względu na państwo, w którym wytoczono powództwo, oraz zwiększenie przewidywalności orzeczeń sądowych i zapewnienie odpowiedniej równowagi między interesami osoby, której przypisuje się odpowiedzialność, i interesami poszkodowanego.

Jak wskazał rzecznik generalny w pkt 48 opinii, szkodę definiuje się jako naruszenie prawa poszkodowanego lub jego prawnie chronionego interesu.

Z orzecznictwa dotyczącego jurysdykcji w sprawach, których przedmiotem jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego, wynika, że miejsce, w którym szkoda się urzeczywistniła, może różnić się w zależności od charakteru prawa, którego naruszenie jest podnoszone, oraz że okoliczność, iż szkoda urzeczywistnia się w określonym państwie członkowskim, jest uzależniona od tego, czy prawo, którego naruszenie jest podnoszone, podlega ochronie w tym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 3 października 2013 r., Pinckney, C‑170/12, EU:C:2013:635, pkt 32, 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

Zgodnie z wymogami spójności sformułowanymi w motywie 7 rozporządzenia Rzym II należy wziąć pod uwagę to orzecznictwo również dla celów wykładni wspomnianego rozporządzenia (zob. podobnie wyrok z dnia 10 marca 2022 r., BMA Nederland, C‑498/20, EU:C:2022:173, pkt 59, 60 i przytoczone tam orzecznictwo).

Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że miejscem urzeczywistnienia się szkody jest miejsce, w którym podnoszona szkoda konkretnie wystąpi (zob. podobnie wyrok z dnia 12 maja 2021 r., Vereniging van Effectenbezitters, C‑709/19, EU:C:2021:377, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

Po pierwsze, z postanowienia odsyłającego wynika, że zarzucany czyn niedozwolony polega na naruszeniu interesów TE, które są prawnie chronione poprzez obowiązujący w państwie członkowskim jego zwykłego pobytu zakaz publicznego oferowania uczestnictwa w grach hazardowych online bez posiadania w tym celu koncesji.

Po drugie, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 61 i 69 opinii, podnoszona przez TE szkoda wystąpiła konkretnie w związku z jego uczestnictwem, z Austrii, w grach hazardowych online oferowanych z naruszeniem zakazu obowiązującego w tym państwie członkowskim. W tych okolicznościach należy uznać, że szkoda powstała w Austrii.

Biorąc pod uwagę sam charakter gier hazardowych online, który nie pozwala na łatwą lokalizację ich prowadzenia w określonym miejscu fizycznym, należy uznać, że gry te odbyły się w miejscu zwykłego pobytu gracza.

W tym względzie należy uściślić, podobnie jak uczynił to rzecznik generalny w pkt 64 opinii, że zachowanie TBM i członków jej zarządu, którzy z miejsca swojego zamieszkania na Malcie oferowali gry hazardowe osobom mającym miejsce zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim, stanowi jedynie zdarzenie powodujące powstanie podnoszonej przez TE szkody.

Tymczasem z pkt 36 niniejszego wyroku wynika, że miejsce, gdzie następuje zdarzenie powodujące szkodę, nie jest łącznikiem istotnym dla określenia prawa właściwego w rozumieniu art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II.

Podobnie, jeśli chodzi o szkodę majątkową, jaka miała zostać poniesiona na rachunku gracza utworzonym specjalnie celem uczestnictwa TE w grach hazardowych online, a wręcz na jego osobistym rachunku bankowym, z którego zasilany był jego rachunek gracza, należy zauważyć, że zubożenie to stanowi jedynie pośrednią konsekwencję podnoszonej szkody, której nie można uwzględnić przy określaniu prawa właściwego na podstawie art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II, jak przypomniano w pkt 36 niniejszego wyroku.

Lokalizacja powstania podnoszonej szkody w miejscu zwykłego pobytu gracza, gdzie można uznać, że doszło do uczestnictwa w grach hazardowych online, jest zgodna z celem przewidywalności przypomnianym w pkt 37 niniejszego wyroku, ponieważ TBM i jej członkowie zarządu mogli racjonalnie oczekiwać, że gdy zaoferują gry hazardowe online osobom zamieszkałym w innym państwie członkowskim, którego wymogi prawne nie były przez nich przestrzegane, osoby te będą uczestniczyć w tych grach hazardowych i w związku z tym doznają naruszenia swoich prawnie chronionych interesów.

Ustalenie tego miejsca powstania szkody znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału dotyczącym art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.

W ramach ustalania zawartego w art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 pojęcia „miejsca, w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę”, nie chodzi bowiem o miejsce zamieszkania powoda, w którym znajduje się ośrodek jego interesów majątkowych, wyłącznie z tego powodu, że poniósł on tam szkodę finansową w wyniku utraty składników jego majątku, która powstała i została poniesiona w innym państwie członkowskim, chyba że miejsce to rzeczywiście stanowi miejsce zdarzenia powodującego szkodę lub miejsce urzeczywistnienia się szkody (zob. podobnie wyrok z dnia 12 maja 2021 r., Vereniging van Effectenbezitters, C‑709/19, EU:C:2021:377, pkt 28, 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

W niniejszym przypadku takie wymogi przemawiają również za wskazaniem miejsca urzeczywistnienia się podnoszonej szkody w miejscu zwykłego pobytu gracza, co prowadzi tym samym do zgodności między prawem właściwym a jurysdykcją.

Na wszelki wypadek należy zauważyć, że prawo wskazane zgodnie z art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II może zostać wyłączone na rzecz prawa właściwego zgodnie z art. 4 ust. 3 tego rozporządzenia, jeżeli ze wszystkich okoliczności sprawy wyraźnie wynika, że czyn niedozwolony pozostaje w znacznie ściślejszym związku z państwem innym niż państwo wskazane w ust. 1.

Jak wynika z motywu 14 rozporządzenia Rzym II, celem takiego przepisu stanowiącego odstępstwo jest umożliwienie sądowi orzekającemu w danej sprawie rozpatrzenia różnych przypadków z niezbędną elastycznością w celu zapewnienia, by prawem właściwym było prawo, które rzeczywiście pozostaje w znacznie ściślejszym związku z czynem niedozwolonym.

Niemniej jednak, jako przepis stanowiący odstępstwo, powinien on podlegać ścisłej wykładni, a prawo wskazane zgodnie z art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II powinno być wyłączone jedynie wyjątkowo, a mianowicie gdy na podstawie całościowej analizy okoliczności danej sprawy czyn niedozwolony pozostaje w znacznie ściślejszym związku z państwem innym niż to, w którym wystąpiła szkoda, tak aby zagwarantować przewidywalność i pewność prawa, do których realizacji dąży to rozporządzenie.

Chociaż zgodnie z art. 4 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia znacznie ściślejszy związek z innym państwem może opierać się w szczególności na istniejącym wcześniej stosunku między stronami, takim jak umowa, pozostającym w związku z danym czynem niedozwolonym, to jednak należy uściślić, że istnienie takiego stosunku nie wystarcza samo w sobie do wyłączenia stosowania prawa właściwego na podstawie art. 4. ust. 1 lub 2 i nie zezwala na automatyczne stosowanie prawa właściwego dla umowy do odpowiedzialności pozaumownej, ponieważ sądowi orzekającemu w danej sprawie przysługuje pewien zakres swobodnej oceny co do istnienia znaczącego związku pomiędzy zobowiązaniem pozaumownym a państwem, którego prawo reguluje wcześniejszy stosunek między stronami (zob. podobnie wyrok z dnia 10 marca 2022 r., BMA Nederland, C‑498/20, EU:C:2022:173, pkt 63–65).

W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na pytanie drugie powinna brzmieć następująco: art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II należy interpretować w ten sposób, że w ramach powództwa o odszkodowanie z tytułu strat poniesionych w związku z uczestnictwem w grach hazardowych online oferowanych przez spółkę w państwie członkowskim, w którym nie posiadała ona wymaganej koncesji, szkodę poniesioną przez gracza należy uznać za powstałą w państwie członkowskim, w którym gracz ten ma miejsce zwykłego pobytu.

W przedmiocie kosztów

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych

należy interpretować w ten sposób, że:

wytoczone przeciwko członkom zarządu spółki powództwo z tytułu odpowiedzialności za czyn niedozwolony z powodu naruszenia nałożonego przez ustawodawstwo krajowe zakazu publicznego oferowania gier hazardowych bez posiadania w tym celu koncesji nie należy do kategorii zobowiązań pozaumownych wynikających z prawa spółek w rozumieniu tego przepisu.

Artykuł 4 ust. 1 rozporządzenia nr 864/2007

w ramach powództwa o odszkodowanie z tytułu strat poniesionych w związku z uczestnictwem w grach hazardowych online oferowanych przez spółkę w państwie członkowskim, w którym nie posiadała ona wymaganej koncesji, szkodę poniesioną przez gracza należy uznać za powstałą w państwie członkowskim, w którym gracz ten ma miejsce zwykłego pobytu.

Podpisy

( *1 ) Język postępowania: niemiecki.

( i ) Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.