Sygn. akt C-808/24
Wydanie tymczasowe
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 8 października 2026 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Dyrektywa 2003/88 WE – Artykuł 2 pkt 1 – Pojęcie „czasu pracy” – Artykuł 6 lit. b) – Maksymalny tygodniowy wymiar czasu pracy – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Czas pracy strażaków – Czas dyżuru w miejscu pracy niewliczony do czasu pracy – Prawo do zadośćuczynienia za krzywdę wykonywane przeciwko państwu członkowskiemu z tytułu naruszenia prawa Unii – Przesłanki – Sposób obliczania zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku naruszenia ar. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 – Zasada równoważności – Zasada skuteczności
W sprawie C‑808/24 [Zálečta](i)
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Okresný súd Lučenec (sąd rejonowy w Łuczeńcu, Słowacja) postanowieniem z dnia 13 listopada 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 listopada 2024 r., w postępowaniu:
M.R.
przeciwko
Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: F. Biltgen, prezes izby, S. Gervasoni, A. Kumin, I. Ziemele (sprawozdawczyni), i M. Bošnjak, sędziowie,
rzecznik generalny: J. Richard de la Tour,
sekretarz: V. Di Bucci,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
– w imieniu rządu słowackiego – E.V. Larišová oraz A. Lukáčik, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Irlandii – M. Browne, Chief State Solicitor, A. Burke i A. Joyce, w charakterze pełnomocników, których wspierał D. Ryan, BL,
– w imieniu Komisji Europejskiej – D. Recchia, A. Tokár oraz F. van Schaik, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 19 marca 2026 r.,
wydaje następujący
Wyrok
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 pkt 1 i art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. 2003, L 299, s. 9).
Wniosek ten został złożony w ramach sporu między M.R., strażakiem i ratownikiem, a Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky (ministerstwem spraw wewnętrznych Republiki Słowackiej) w przedmiocie zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez M.R. w wyniku nieprawidłowej transpozycji przez Republikę Słowacką dyrektywy 2003/88 do słowackiego porządku prawnego.
Ramy prawne
Prawo Unii
Artykuł 2 dyrektywy 2003/88, zatytułowany „Definicje”, przewiduje w pkt 1 i 2:
„Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
1. »czas pracy« oznacza każdy okres, podczas którego pracownik pracuje, jest do dyspozycji pracodawcy oraz wykonuje swoje działania lub spełnia obowiązki, zgodnie z przepisami krajowymi lub praktyką krajową;
2. »okres odpoczynku« oznacza każdy okres, który nie jest czasem pracy”.
Artykuł 6 tej dyrektywy, zatytułowany „Maksymalny tygodniowy wymiar czasu pracy”, jest zredagowany następująco:
„Państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki w celu zapewnienia, że zgodnie z potrzebą zapewnienia ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników:
a) wymiar tygodniowego czasu pracy jest ograniczony w drodze przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, lub układów zbiorowych pracy, lub porozumień zawartych między partnerami społecznymi;
b) przeciętny wymiar czasu pracy w okresie siedmiodniowym, łącznie z pracą w godzinach nadliczbowych, nie przekracza 48 godzin”.
Prawo słowackie
Zgodnie z § 85 ust. 1 zákon č. 315/2001 Z.z. o Hasičskom a záchrannom zbore (ustawy nr 315/2001 o jednostkach gaśniczo‑ratowniczych) z dnia 2 lipca 2001 r.:
„Czasem służby funkcjonariusza [jednostki gaśniczo‑ratowniczej] jest czas, w którym funkcjonariusz pełni służbę i pozostaje do dyspozycji organu służbowego”.
Paragraf 86 ust. 2 tej ustawy stanowi:
„W przypadku nierównomiernego rozkładu czasu pracy wymiar czasu służby w poszczególnych dniach służby nie może przekraczać 18 godzin. Łączny czas pełnienia służby i bezpośrednio związanego z nią wyznaczonego dyżuru w miejscu służby nie może przekraczać 24 godzin w dniach pełnienia służby”.
Paragraf 92 ust. 1 owej ustawy przewiduje:
„Organ służbowy wyznacza funkcjonariuszowi [jednostki gaśniczo‑ratowniczej] dyżur służbowy w miejscu pełnienia służby, który jest bezpośrednio związany z pełnieniem służby na podstawie § 86 ust. 2, w ramach rozkładu czasu służby”.
Paragraf 122 ust. 3 tej ustawy stanowi:
„Wynagrodzenie za dyżur […] nie przysługuje za czas, w którym podczas jego trwania doszło do pełnienia służby; pełnienie służby w takim trybie jest pełnieniem służby w godzinach nadliczbowych”.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
M.R., który jest funkcjonariuszem jednostki gaśniczo-ratowniczej gminy Łuczeniec (Słowacja), uważa, że wbrew art. 2 pkt 1 i art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 czas pełnionego przez niego dyżuru w miejscu pracy nie jest zrównany z czasem pracy. Tym samym doznał on krzywdy z powodu nieprawidłowej transpozycji tego art. 2 pkt 1 do słowackiego porządku prawnego, skutkującej tym, że maksymalny tygodniowy wymiar czasu pracy określony w art. 6 lit. b) został w odniesieniu do niego przekroczony. W wyniku tych naruszeń ucierpiało jego prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego.
M.R. wniósł do Okresný súd Lučenec (sądu rejonowego w Łuczeńcu, Słowacja) powództwo o zadośćuczynienie za krzywdę wynikającą z naruszenia jego prawa do życia prywatnego i rodzinnego, do odpowiedniego odpoczynku po pracy oraz ochrony bezpieczeństwa i zdrowia w pracy. Natomiast nie domagał się on odszkodowania za godziny dyżurów, które nie zostały wliczone do jego czasu pracy i które w jego przypadku spowodowały przekroczenie limitu 48 godzin określonego w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88, jeżeli chodzi o maksymalny tygodniowy wymiar czasu pracy.
Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2023 r. sąd ten stwierdził, że uregulowania słowackie przewidują, z naruszeniem art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku z dnia 21 lutego 2018 r., Matzak (C‑518/15, EU:C:2018:82), możliwość niezaliczenia jako czasu pracy czasu dyżuru pełnionego przez strażaka zarówno w miejscu pracy, jak i w domu. W tym względzie Okresný súd Lučenec (sąd rejonowy w Łuczeńcu) zauważył, że dla uzyskania zadośćuczynienia nie wystarczało, aby czas dyżuru nie został zaliczony jako czas pracy w rozumieniu art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88. Konieczne było jeszcze, aby czas pracy, w tym czas dyżuru, przekraczał maksymalny tygodniowy wymiar czasu pracy przewidziany w art. 6 lit. b) tej dyrektywy.
W tej kwestii Okresný súd Lučenec (sąd rejonowy w Łuczeńcu) stwierdził, że w rozpatrywanym okresie rozliczeniowym, trwającym sześć miesięcy, wymiar czasu pracy M.R., obejmujący czas pełnionego przez niego dyżuru, przekraczał o 28 dni – z naruszeniem art. 6 lit. b) wspomnianej dyrektywy – liczbę dni pracy, którą mógł przepracować w tym okresie, i że to przekroczenie obiektywnie musiało mieć wpływ na życie prywatne i rodzinne M.R.
W konsekwencji sąd ten nakazał Republice Słowackiej zapłatę na rzecz M.R. zadośćuczynienia za krzywdę, obliczonego z uwzględnieniem, po pierwsze, zakresu tego przekroczenia, a po drugie, utraty nadziei na zmianę przepisów krajowych, ze względu na brak takiej zmiany wbrew wyrokowi Trybunału z dnia 21 lutego 2018 r., Matzak (C518/15, EU:C:2018:82).
Ministerstwo spraw wewnętrznych Republiki Słowackiej wniosło apelację od tego wyroku do Krajský súd v Banskej Bystrici (sądu okręgowego w Bańskiej Bystrzycy, Słowacja), który postanowieniem z dnia 30 maja 2024 r. uchylił wspomniany wyrok ze względu na to, że Okresný súd Lučenec (sąd rejonowy w Łuczeńcu) orzekł ultra petita, gdyż M.R. nie podniósł przed tym sądem ani roszczenia wywodzonego z utraty nadziei na zmianę przepisów krajowych, ani prawa do zadośćuczynienia za krzywdę związaną z liczbą przepracowanych godzin przekraczającą limit określony w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88. M.R. miał bowiem jedynie podnieść, że doznał krzywdy, w szczególności ze względu na brak zaliczenia jako czasu pracy czasu dyżuru, który pełnił w rozpatrywanym okresie. Ponadto Krajský súd v Banskej Bystrici (sąd okręgowy w Bańskiej Bystrzycy przyjął, że krzywda związana ze sprzecznością prawa krajowego z art. 2 pkt 1 tej dyrektywy wymaga przyznania zadośćuczynienia, bez konieczności stwierdzenia naruszenia art. 6 lit. b) wspomnianej dyrektywy.
Krajský súd v Banskej Bystrici (sąd okręgowy w Bańskiej Bystrzycy przekazał sprawę do Okresný súd Lučenec (sądu rejonowego w Łuczeńcu), który jest sądem odsyłający i który ma wątpliwości co do wykładni art. 2 pkt 1 i art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88. Sąd ten zastanawia się w istocie, czy – jak wydaje się uznawać Krajský súd v Banskej Bystrici (sąd okręgowy w Bańskiej Bystrzycy) – do uzyskania przez M.R. zadośćuczynienia za krzywdę wystarczy, aby czas jego dyżuru nie został zaliczony jako czas pracy, z naruszeniem art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88, czy też konieczne jest, aby doszło również do przekroczenia przewidzianego w art. 6 lit. b) tej dyrektywy limitu 48 godzin w okresie siedmiodniowym.
Zdaniem sądu odsyłającego art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88 zawiera jedynie definicję pojęcia „czasu pracy”, podczas gdy art. 6 lit. b) tej dyrektywy przewiduje wyraźnie zakaz przekraczania limitów określonych w odniesieniu do maksymalnego tygodniowego wymiaru czasu pracy w rozumieniu tej definicji. Sąd ten uważa zatem, że prawo zainteresowanych osób do uzyskania naprawienia szkody istnieje wyłącznie w przypadku naruszenia tego art. 6 lit. b) w związku z tym art. 2 pkt 1, a nie w przypadku naruszenia tego ostatniego przepisu rozpatrywanego odrębnie.
W tych okolicznościach Okresný súd Lučenec (sąd rejonowy w Łuczeńcu) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy okoliczność, że na podstawie uregulowań krajowych dyżur pracownika nie jest wliczany do czasu pracy, co stoi w sprzeczności z art. 2 pkt 1 dyrektywy [2003/88], stanowi podstawę roszczenia odszkodowawczego przeciwko państwu członkowskiemu z tytułu naruszenia prawa Unii, bez konieczności wykazania, że w odniesieniu do pracownika doszło jednocześnie do naruszenia art. 6 lit. b) tej dyrektywy?
2) W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na poprzednie pytanie, czy sąd krajowy powinien przy ustalaniu stosowności kwoty odszkodowania wziąć pod uwagę zakres godzin dyżurów, który wskutek uregulowania krajowego nie został wliczony do czasu pracy pracownika, czy też kwota odszkodowania należnego od państwa członkowskiego powinna zostać ustalona za czas trwania niezgodnej z prawem sytuacji wynikającej z uregulowania krajowego, które zezwala na niewliczanie dyżurów do czasu pracy pracownika w sprzeczności ze wskazaną dyrektywą?
3) W razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie [pierwsze]: czy sąd krajowy powinien przy ustalaniu stosowności kwoty odszkodowania wziąć pod uwagę zakres godzin, w którym doszło do naruszenia art. 6 lit. b) dyrektywy, czy też kwota odszkodowania należnego od państwa członkowskiego powinna zostać ustalona za czas trwania niezgodnej z prawem sytuacji wynikającej z uregulowania krajowego, które zezwala na niewliczanie dyżurów do czasu pracy pracownika w sprzeczności ze wskazaną dyrektywą?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Uwagi wstępne
Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom poprzez naruszenia prawa Unii, które można mu przypisać, jest nieodłączną częścią systemu traktatów, na których opiera się Unia (wyroki: z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in., C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428, pkt 35; a także z dnia 8 września 2026 r., João Filipe Ferreira da Silva e Brito i in., C‑293/24, EU:C:2026:723, pkt 42).
Zasada ta dotyczy każdego przypadku naruszenia prawa Unii przez państwo członkowskie, niezależnie od organu państwa członkowskiego, którego działanie lub zaniechanie jest źródłem tego naruszenia – co obejmuje krajowego ustawodawcę – i niezależnie od organu publicznego, na którym co do zasady spoczywa, zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego, obowiązek naprawienia tej szkody [zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 32, 63; a także z dnia 28 czerwca 2022 r., Komisja/Hiszpania (Naruszenie prawa Unii przez prawodawcę), C‑278/20, EU:C:2022:503, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo].
W odniesieniu do przesłanek powstania odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia prawa Unii, które można mu przypisać, Trybunał wielokrotnie orzekał, że poszkodowane jednostki mają prawo do odszkodowania, jeśli spełnione są trzy przesłanki, a mianowicie: naruszony przepis prawa Unii przyznaje prawa jednostkom, naruszenie jest wystarczająco istotne oraz istnieje bezpośredni związek przyczynowy między tym naruszeniem a szkodą poniesioną przez te jednostki (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 51; a także z dnia 8 września 2026 r., Ferreira da Silva e Brito i in., C‑293/24, EU:C:2026:723, pkt 44).
Te trzy przesłanki są konieczne i wystarczające do powstania po stronie jednostek prawa do odszkodowania, co nie wyklucza możliwości dochodzenia odpowiedzialności państwa na mniej restrykcyjnych zasadach na podstawie prawa krajowego [wyrok z dnia 28 czerwca 2022 r., Komisja/Hiszpania (Naruszenie prawa Unii przez prawodawcę), C‑278/20, EU:C:2022:503, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo.
Z zastrzeżeniem prawa do odszkodowania, którego podstawę stanowi zatem bezpośrednio prawo Unii, jeżeli wszystkie trzy przesłanki wskazane w pkt 20 zostaną spełnione, naprawienie przez państwo wyrządzonej szkody powinno nastąpić zgodnie z prawem krajowym regulującym zasady odpowiedzialności, przy czym zasady dotyczące naprawienia szkody ustanowione przez prawo krajowe nie mogą być mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych roszczeń o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani być tak skonstruowane, by w praktyce czynić otrzymanie odszkodowania niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) [wyrok z dnia 28 czerwca 2022 r., Komisja/Hiszpania (Naruszenie prawa Unii przez prawodawcę), C‑278/20, EU:C:2022:503, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo].
To właśnie w świetle zasad przypomnianych w pkt 18–22 niniejszego wyroku należy udzielić odpowiedzi na pytania sądu odsyłającego.
W przedmiocie pytania pierwszego
Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że przepis ten ma na celu przyznanie uprawnień jednostkom, tak że jego naruszenie przez państwo członkowskie może uprawniać te jednostki do odszkodowania na podstawie prawa Unii, bez konieczności wykazywania przez nie równoczesnego naruszenia art. 6 lit. b) tej dyrektywy.
W pierwszej kolejności – art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88 definiuje pojęcie „czasu pracy” jako „każdy okres, podczas którego pracownik pracuje, jest do dyspozycji pracodawcy oraz wykonuje swoje działania lub spełnia obowiązki”. Zgodnie z art. 2 pkt 2 tej dyrektywy pojęcie „okresu odpoczynku” zdefiniowano jako „każdy okres, który nie jest czasem pracy”.
W drugiej kolejności – z orzecznictwa Trybunału wynika, że pojęcia „czasu pracy” oraz „okresu odpoczynku” w rozumieniu dyrektywy 2003/88 stanowią pojęcia prawa Unii, które należy definiować według obiektywnych cech, odwołując się do systematyki i celu tej dyrektywy, dążącej do ustalenia minimalnych wymagań w zakresie poprawy warunków życia i pracy pracowników. Jedynie taka autonomiczna wykładnia jest bowiem w stanie zagwarantować tej dyrektywie pełną skuteczność oraz jednolite stosowanie tych pojęć we wszystkich państwach członkowskich (wyrok z dnia 9 października 2025 r., STASIV, C‑110/24, EU:C:2025:768, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo).
W trzeciej kolejności – Trybunał podkreślił, że art. 2 dyrektywy 2003/88 nie figuruje wśród tych jej przepisów, od których dopuszczalne są odstępstwa (wyrok z dnia 9 października 2025 r., STASIV, C‑110/24, EU:C:2025:768, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
Wynika z tego, że pojęcie „czasu pracy” stanowi jedno z podstawowych pojęć, na których opiera się ogół przepisów dyrektywy 2003/88, a zgodność prawa krajowego z definicją tego pojęcia jest niezbędna do prawidłowego stosowania tego ogółu przepisów.
Niemniej jednak z brzmienia art. 2 pkt 1 tej dyrektywy nie można wywieść, że przepis ten ma sam w sobie na celu przyznanie praw na rzecz jednostek, w związku z czym jego naruszenie przez państwo członkowskie mogłoby dać jednostkom prawo do odszkodowania od tego państwa członkowskiego z tytułu tego naruszenia. Artykuł 2 tej dyrektywy, jak wskazuje jego tytuł, ogranicza się bowiem do zdefiniowania w pkt 1 pojęcia „czasu pracy” do celów wspomnianej dyrektywy jako oznaczającego „każdy okres, podczas którego pracownik pracuje, jest do dyspozycji pracodawcy oraz wykonuje swoje działania lub spełnia obowiązki, zgodnie z przepisami krajowymi lub praktyką krajową”, nie przewidując przyznania praw na rzecz jednostek ani pozytywnych lub negatywnych obowiązków obciążających jednostki, państwa członkowskie lub instytucje Unii w rozumieniu utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynikającego w szczególności z wyroku z dnia 5 marca 2024 r., Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, pkt 119 i przytoczone tam orzecznictwo).
W związku z tym wydaje się, że w przypadku naruszenia jedynie art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88 pierwsza przesłanka powstania odpowiedzialności państwa, o której mowa w pkt 20 niniejszego wyroku, nie jest spełniona.
Należy jednak na wszelki wypadek przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału prawo Unii w żaden sposób nie wyklucza, aby odpowiedzialność państwa za naruszenie tego prawa mogła być dochodzona na mniej restrykcyjnych warunkach na podstawie prawa krajowego (wyrok z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 66), czego zweryfikowanie w tym przypadku będzie należeć do sądu odsyłającego.
W konsekwencji na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88 trzeba interpretować w ten sposób, że nie ma on na celu przyznania uprawnień jednostkom, w związku z czym jego naruszenie przez państwo członkowskie nie może uprawniać tych jednostek do odszkodowania na podstawie prawa Unii.
W przedmiocie pytania drugiego
Nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie, ponieważ sąd odsyłający zadał je na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze.
W przedmiocie pytania trzeciego
Poprzez pytanie trzecie, które zostało zadane na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że zadośćuczynienie przez państwa członkowskie za krzywdę wyrządzoną przez nie jednostkom w wyniku naruszenia tego przepisu należy określić zgodnie z prawem krajowym, z uwzględnieniem liczby godzin przepracowanych powyżej limitu przewidzianego w tym przepisie lub czasu trwania uchybienia prawu Unii wynikającego z faktu, że dane uregulowanie krajowe nie przewiduje zaliczania czasu dyżuru jako „czasu pracy” w rozumieniu art. 2 pkt 1 tej dyrektywy.
W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie sąd odsyłający powinien zweryfikować, czy przesłanki powstania odpowiedzialności państwa, przypomniane w pkt 20 niniejszego wyroku, zostały w tym przypadku spełnione.
W tym względzie, co się tyczy pierwszej przesłanki powstania odpowiedzialności państwa, mianowicie by naruszona norma prawa Unii miała na celu przyznanie praw jednostkom, Trybunał orzekł już, że art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 stanowi zasadę prawa socjalnego Unii, która przyznaje jednostkom prawa, na które mogą się one bezpośrednio powoływać przez sądami krajowymi na tej podstawie, że nakłada on jako wymóg minimalny na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia pułapu średniego tygodniowego czasu pracy na korzyść każdego pracownika (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 października 2004 r., Pfeiffer i in., od C‑397/01 do C‑403/01, EU:C:2004:584, pkt 100; a także z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 49, 50).
Tym samym, pod warunkiem, że M.R. opiera swoją skargę nie tylko na naruszeniu art. 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88, lecz również na art. 6 lit. b) tej dyrektywy, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego, wydaje się, że pierwsza przesłanka powstania odpowiedzialności Republiki Słowackiej jest spełniona.
Co się tyczy drugiej przesłanki powstania odpowiedzialności państwa, z orzecznictwa Trybunału wynika, że decydującym kryterium dla uznania, iż naruszenie prawa Unii jest wystarczająco istotne, jest kryterium oczywistego i poważnego przekroczenia granic przyznanego na mocy tej naruszonej normy zakresu uznania. Jeżeli danemu organowi przysługuje wyłącznie znacznie ograniczony zakres uznania lub nie przysługuje mu on wcale, jakiekolwiek naruszenie prawa Unii może wystarczyć do stwierdzenia istnienia wystarczająco istotnego naruszenia tego prawa. Ocena, której należy dokonać, wymaga uwzględnienia dziedziny, warunków i kontekstu, w jakich dany obowiązek ciąży na danym organie. Poza tym należy mieć na uwadze w szczególności stopień jasności i precyzji naruszonej normy, a także zakres uznania, jaki naruszona norma pozostawia właściwemu organowi, złożoność sytuacji, które podlegają uregulowaniu, i trudności w stosowaniu czy interpretacji określonych aktów (zob. wyrok z dnia 5 marca 2024 r., Kočner/Europol, C‑755/21 P, EU:C:2024:202 pkt 126–128 i przytoczone tam orzecznictwo).
W każdym wypadku naruszenie prawa Unii jest wystarczająco istotne, jeżeli miało miejsce w związku z oczywistym naruszeniem orzecznictwa Trybunału w danej dziedzinie (wyrok z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 52; a także, podobnie, wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Minister for Children, Equality, Disability, Integration and Youth i in., C‑97/24, EU:C:2025:594, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
Z informacji zawartych w postanowieniu odsyłającym wynika, że czas dyżuru pełnionego przez M.R. w rozpatrywanym okresie, to jest od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 czerwca 2023 r., nie był uważany za „czas służby” w rozumieniu prawa słowackiego. Z postanowienia tego wynika również, że w rozpatrywanym okresie rozliczeniowym, wynoszącym sześć miesięcy, wymiar czasu pracy M.R. przekroczył maksymalny wymiar 48 godzin w okresie siedmiodniowym, przewidziany w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88, z naruszeniem tego przepisu.
W tym względzie należy przypomnieć, że w okresie od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 czerwca 2023 r. orzecznictwo Trybunału dotyczące pojęcia „czasu pracy”, w szczególności w odniesieniu do strażaków, było już utrwalone. Trybunał w szczególności orzekł, że „działalność interwencyjnych służb publicznej straży pożarnej objęta jest zakresem stosowania dyrektywy 2003/88, co znaczy, że zasadniczo art. 6 lit. b) tej dyrektywy stoi na przeszkodzie przekraczaniu 48‑godzinnego pułapu maksymalnego tygodniowego czasu pracy, wliczając czas dyżurów”. (wyrok z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 57).
Ponadto Trybunał wyjaśnił również, jak wspomniano w pkt 27 niniejszego wyroku, że art. 2 dyrektywy 2003/88, definiujący pojęcia „czasu pracy” i „okresu odpoczynku”, nie figuruje wśród tych jej przepisów, od których dopuszczalne są odstępstwa (wyroki: z dnia 10 września 2015 r., Federación de Servicios Privados del sindicato Comisiones obreras, C‑266/14, EU:C:2015:578, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 9 października 2025 r., STASIV, C‑110/24, EU:C:2025:768, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).
Gdyby w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 41 i 42 niniejszego wyroku okazało się, że nieprzestrzeganie wymogów art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 w okresie od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 czerwca 2023 r. nastąpiło z oczywistym naruszeniem orzecznictwa Trybunału, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego, istnienie wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii zostałoby wykazane.
W konsekwencji druga przesłanka powstania odpowiedzialności państwa w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 20 niniejszego wyroku byłaby spełniona.
Co się tyczy trzeciej przesłanki powstania odpowiedzialności państwa za naruszenie prawa Unii, do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy – jak wydaje się wynikać z postanowienia odsyłającego – istnieje związek przyczynowy między przekroczeniem wymiaru czasu pracy przewidzianym w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 a krzywdą, za którą M.R. domaga się zadośćuczynienia.
Co się tyczy zasad zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku naruszenia prawa Unii, należy zauważyć, po pierwsze, że dyrektywa 2003/88 nie zawiera żadnego przepisu szczególnego w odniesieniu do zadośćuczynienia za krzywdę ewentualnie doznaną przez pracowników z powodu naruszenia ustanowionych w niej minimalnych wymogów, w szczególności w odniesieniu do czasu pracy. W konsekwencji z przepisów tej dyrektywy nie można wywieść, że faworyzuje ona jedną formę naprawienia szkody w stosunku do innych (zob. podobnie wyroki: z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 44, 96, 98; a także z dnia 20 czerwca 2024 r., Artemis security, C‑367/23, EU:C:2024:529, pkt 26, 27).
Po drugie, w braku przepisów prawa Unii w tej dziedzinie, naprawienie przez państwo wyrządzonej szkody powinno nastąpić zgodnie z prawem krajowym regulującym zasady odpowiedzialności, przy czym zasady dotyczące naprawienia szkody ustanowione przez prawo krajowe nie mogą być mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych roszczeń o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani być tak skonstruowane, by w praktyce czynić otrzymanie odszkodowania niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) [wyroki: z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 62; z dnia 28 czerwca 2022 r., Komisja/Hiszpania (Naruszenie prawa Unii przez prawodawcę), C‑278/20, EU:C:2022:503, pkt 176–184].
Po trzecie, Trybunał orzekł, że naprawienie szkody wyrządzonej jednostce poprzez naruszenie prawa Unii powinno być współmierne do poniesionej szkody, tak by zapewnić rzeczywistą ochronę praw tej jednostki (wyrok z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 92).
W tych okolicznościach do państw członkowskich należy, z poszanowaniem tych zasad, po pierwsze, określenie, czy wyrównanie szkody wyrządzonej jednostce przez naruszenie przepisów dyrektywy 2003/88 powinno nastąpić w formie odszkodowania pieniężnego, a po drugie, zdefiniowanie reguł dotyczących sposobu obliczania tego wyrównania (zob. analogicznie wyrok z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 94).
Co się tyczy w szczególności sposobów naprawienia przez państwa członkowskie szkód wyrządzonych przez nie jednostkom poprzez naruszenie art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88, sposoby te należy określić zgodnie z prawem krajowym nie stosownie do czasu trwania uchybienia prawu Unii wynikającego z faktu, że dane uregulowania krajowe nie przewidują zaliczania czasu dyżuru jako „czasu pracy” w rozumieniu art. 2 pkt 1 tej dyrektywy, lecz stosownie do krzywdy rzeczywiście i konkretnie doznanej przez zainteresowane jednostki w bezpośrednim związku przyczynowym z naruszeniem art. 6 lit. b) tej dyrektywy oraz z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności.
W niniejszej sprawie można wziąć pod uwagę w szczególności liczbę godzin przepracowanych powyżej limitu przewidzianego w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88, która to liczba, jak wynika z postanowienia odsyłającego, może mieć wpływ na życie prywatne i rodzinne M.R.
W świetle całości powyższych rozważań na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, iż art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że zadośćuczynienie przez państwa członkowskie za krzywdę wyrządzoną przez nie jednostkom wskutek naruszenia tego przepisu należy określić zgodnie z prawem krajowym nie stosownie do czasu trwania uchybienia prawu Unii wynikającego z faktu, że dane uregulowania krajowe nie przewidują zaliczania czasu dyżuru jako „czasu pracy” w rozumieniu art. 2 pkt 1 tej dyrektywy, lecz stosownie do krzywdy rzeczywiście i konkretnie doznanej przez zainteresowane jednostki w bezpośrednim związku przyczynowym z naruszeniem art. 6 lit. b) tej dyrektywy oraz z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności.
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
1) Artykuł 2 pkt 1 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy
należy interpretować w ten sposób, że:
nie ma on na celu przyznania uprawnień jednostkom, w związku z czym jego naruszenie przez państwo członkowskie nie może uprawniać tych jednostek do odszkodowania na podstawie prawa Unii,
2) Artykuł 6 lit. b) rozporządzenia nr 2003/88
zadośćuczynienie przez państwa członkowskie za krzywdę wyrządzoną przez nie jednostkom wskutek naruszenia tego przepisu należy określić zgodnie z prawem krajowym nie stosownie do czasu trwania uchybienia prawu Unii wynikającego z faktu, że dane uregulowania krajowe nie przewidują zaliczania czasu dyżuru jako „czasu pracy” w rozumieniu art. 2 pkt 1 tej dyrektywy, lecz stosownie do krzywdy rzeczywiście i konkretnie doznanej przez zainteresowane jednostki w bezpośrednim związku przyczynowym z naruszeniem art. 6 lit. b) tej dyrektywy oraz z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności.
Podpisy
* Język postępowania: słowacki.
i Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.
