Postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 6 września 2022 r., C-95/22

Sygn. akt C-95/22

62022CO0095

POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (dziewiąta izba)

z dnia 6 września 2022 r. ( *1 )

Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Artykuł 82 TFUE – Prawo do informacji w postępowaniu karnym – Prawo do informacji dotyczących oskarżenia – Dyrektywa 2012/13/UE – Artykuł 6 ust. 1 – Zakres stosowania – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Skuteczna ochrona sądowa – Spór dotyczący przewlekłości postępowania karnego – Uregulowanie krajowe umożliwiające zainicjowanie takiego sporu wyłącznie osobom mającym status podejrzanego lub oskarżonego – Artykuł 267 TFUE – Artykuł 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Oczywisty brak właściwości

W sprawie C‑95/22

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Judecătoria Târgu‑Mureș (sąd pierwszej instancji w Târgu Mureș, Rumunia) postanowieniem z dnia 28 stycznia 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 11 lutego 2022 r., w postępowaniu zainicjowanym przez:

Delgaz Grid SA,

TRYBUNAŁ (dziewiąta izba),

w składzie: S. Rodin, prezes izby, C. Lycourgos (sprawozdawca), prezes czwartej izby, pełniący obowiązki sędziego dziewiątej izby, i J.-C. Bonichot, sędzia,

rzecznik generalny: P. Pikamäe,

sekretarz: A. Calot Escobar,

postanowiwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem,

wydaje następujące

Postanowienie

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym (Dz.U. 2012, L 142, s. 1), art. 82 TFUE i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą praw podstawowych”).

Wniosek ten został złożony w ramach postępowania zainicjowanego przez Delgaz Grid SA z powodu czasu trwania postępowania karnego wszczętego przez Parchetul de pe lângă Judecătoria Alba Iulia (prokuraturę przy sądzie pierwszej instancji w Alba Iulia, Rumunia) (zwaną dalej „prokuraturą”), dotyczącego przestępstw oszustwa, poświadczenia nieprawdy i posługiwania się fałszywymi dokumentami, co doprowadziło do zawyżenia wysokości rachunków za gaz opłacanych przez odbiorców końcowych.

Ramy prawne

Prawo Unii

Artykuł 1 dyrektywy 2012/13, zatytułowany „Przedmiot”, przewiduje:

„Niniejsza dyrektywa ustanawia przepisy dotyczące prawa osób podejrzanych lub oskarżonych do informacji dotyczących praw przysługujących im w postępowaniu karnym oraz oskarżenia przeciwko nim. Niniejsza dyrektywa ustanawia również przepisy dotyczące prawa osób podlegających europejskiemu nakazowi aresztowania do informacji dotyczących przysługujących im praw”.

Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Zakres”, w ust. 1 stanowi:

„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie od chwili poinformowania osób przez właściwe organy państwa członkowskiego, że są one podejrzane lub oskarżone o popełnienie przestępstwa, do czasu zakończenia postępowania, rozumianego jako ostateczne rozstrzygnięcie tego, czy osoba podejrzana lub oskarżona popełniła przestępstwo, w tym również, w stosownych przypadkach, wydania wyroku oraz rozstrzygnięcia wszelkich środków odwoławczych”.

Artykuł 4 wspomnianej dyrektywy dotyczy pouczenia o prawach w przypadku zatrzymania osób podejrzanych lub oskarżonych, a jej art. 5 – pouczenia o prawach w postępowaniach dotyczących europejskiego nakazu aresztowania.

Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje:

„Państwa członkowskie zapewniają, aby osobom podejrzanym lub oskarżonym udzielono informacji o czynie zabronionym, o którego popełnienie są one podejrzane lub oskarżone. Informacje te przekazuje się niezwłocznie i są one na tyle szczegółowe, na ile jest to konieczne d[la] zagwarantowania rzetelności postępowania oraz skutecznego wykonywania prawa do obrony”.

Prawo rumuńskie

Artykuł 4881 Legea nr. 135/2010 privind Codul de procedură penală (ustawy nr 135/2010 – kodeks postępowania karnego) z dnia 1 lipca 2010 r. (Monitorul Oficial al României, część I, nr 486 z dnia 15 lipca 2010 r.) (zwanej dalej „kodeksem postępowania karnego”), zatytułowany „wniesienie środka zaskarżenia”, stanowi:

„1. W przypadku gdy postępowanie przygotowawcze lub sądowe nie zostanie zakończone w rozsądnym terminie, można wnieść środek zaskarżenia z żądaniem przyspieszenia postępowania.

2. Środek zaskarżenia może zostać wniesiony przez podejrzanego, oskarżonego, pokrzywdzonego, powoda cywilnego i osobę, od której dochodzi się odpowiedzialności cywilnej. W trakcie postępowania środek zaskarżenia może wnieść również prokurator.

[…]”.

Postępowanie główne, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

W dniu 1 lipca 2019 r. organy ścigania w ramach Inspectoratul de Poliție Județean Alba – Serviciul de Investigare a Criminalității Economice (okręgowej komendy policji w Albie – wydziału do spraw przestępstw gospodarczych, Rumunia) podjęły czynności dotyczące pracowników spółki Delgaz Grid, którzy mieli przywłaszczyć sobie powierzone im mienie, ułatwiać zabór paliwa poprzez sporządzanie fałszywych dokumentów, a także prowadzić działania mogące powodować straty i wpływać na prawidłowe funkcjonowanie usługi przesyłu. Czynności te doprowadziły w dniu 2 lipca 2019 r. do wszczęcia postępowania karnego w sprawie między innymi nadużycia stanowiska i defraudacji, rozszerzonego w dniu 8 stycznia 2020 r. na oszustwo, poświadczenie nieprawdy i posługiwanie się fałszywymi dokumentami. Na tej podstawie zostało wszczęte śledztwo prokuratorskie.

W dniu 29 października 2020 r. prokuratura wyłączyła część materiałów: mianowicie materiały dotyczące przestępstw oszustwa, poświadczenia nieprawdy posługiwania się fałszywymi dokumentami zostały wyłączone do odrębnego prowadzenia i tej właśnie sprawy dotyczy postępowanie główne. Podczas tego śledztwa w siedzibie oraz lokalach Delgaz Grid przeprowadzono 87 przeszukań, w wyniku których zatrzymano wiele dokumentów, a około 174 pracowników i byłych pracowników zostało przesłuchanych w charakterze świadków.

W dniu 21 lipca 2021 r. Delgaz Grid wniosła do Judecătoria Târgu‑Mureș (sądu pierwszej instancji w Târgu Mureș) środek zaskarżenia w celu zakwestionowania czasu trwania postępowania karnego, uważając, że przedłuża się ono bez uzasadnionego powodu.

W dniu 4 sierpnia 2021 r. prokuratura wniosła o odrzucenie tego środka jako niedopuszczalnego, ponieważ w postępowaniu głównym w sprawie karnej Delgaz Grid nie miała statusu podejrzanego lub oskarżonego, a taki wymóg stawia kodeks postępowania karnego dla celów wniesienia takiego środka.

W tej kwestii Delgaz Grid twierdzi zasadniczo, że uregulowanie krajowe, które upoważnia osobę do zaskarżenia czasu trwania postępowania jedynie wówczas, gdy otrzymała ona formalne powiadomienie o tym, że występuje ona w postępowaniu karnym w charakterze podejrzanego lub oskarżonego, jest sprzeczne z prawem Unii. Spółka ta uważa w szczególności, że wobec braku w dyrektywie 2012/13 definicji pojęć „osób podejrzanych” lub „oskarżonych” należy ustalić, czy pojęcia te obejmują osoby, które de facto posiadają taki status.

Sąd odsyłający uważa, że sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym jest objęta zakresem stosowania prawa Unii w zakresie, w jakim Delgaz Grid podnosi, że przepisy krajowe regulujące środek zaskarżenia mający na celu zakwestionowanie czasu trwania postępowania karnego, o którym mowa w art. 4881 ust. 2 kodeksu postępowania karnego, są – w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – sprzeczne z prawem Unii, w szczególności z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2012/13, art. 47 karty praw podstawowych i art. 82 TFUE.

Sąd ten wskazuje, że odpowiedź Trybunału na zadane pytanie będzie miała wpływ na wynik postępowania głównego. Sąd ten wyjaśnia w tej kwestii, po pierwsze, że Curtea Constituțională (trybunał konstytucyjny, Rumunia) uznał przepisy art. 4881 ust. 2 kodeksu postępowania karnego za zgodne z konstytucją Rumunii, po drugie, że w chwili wniesienia przez Delgaz Grid środka zaskarżenia kwestionującego czas trwania postępowania karnego w postępowaniu głównym postępowanie karne było prowadzone w sprawie (postępowanie karne in rem), a spółka nie miała statusu podejrzanego lub oskarżonego, po trzecie, że ustawodawca rumuński uznaje możliwość wniesienia środka odwoławczego przewidzianego w prawie krajowym w przypadku nieuzasadnionego przedłużania się postępowania karnego jedynie w stosunku do osób, które zostały oskarżone w sprawie karnej i które otrzymały formalne powiadomienie o ich oskarżeniu, to jest osób, które mają status podejrzanego lub oskarżonego, oraz wreszcie, po czwarte, że praktyką sądów krajowych jest odrzucanie jako niedopuszczalnych środków zaskarżenia kwestionujących czas trwania postępowania karnego w sytuacjach takich jak ta, która skłoniła sąd odsyłający do wystąpienia w niniejszej sprawie do Trybunału.

W tych okolicznościach Judecătoria Târgu-Mureș (sąd pierwszej instancji w Târgu Mureș) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

[C]zy art. 6 [ust. 1] dyrektywy [2012/13] w związku z art. 82 TFUE i art. 47 [karty praw podstawowych], dotyczącym prawa do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu, stoją na przeszkodzie przepisom krajowym nieprzewidującym, że osoby, które są objęte oskarżeniem w sprawie karnej, lecz które nie zostały formalnie powiadomione o oskarżeniu [przeciwko nim], mają prawo do wniesienia środka zaskarżenia celem zakwestionowania przewlekłości postępowania karnego, w którym prowadzone jest przeciwko nim śledztwo?”.

Sąd odsyłający wniósł na podstawie art. 105 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem o rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie przyspieszonym.

W przedmiocie właściwości Trybunału

Zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania jeżeli Trybunał jest oczywiście niewłaściwy do rozpoznania sprawy, Trybunał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, może w każdej chwili wydać postanowienie z uzasadnieniem, bez dalszych czynności procesowych.

Przepis ów należy zastosować w niniejszej sprawie.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE Trybunał może jedynie dokonywać wykładni prawa Unii w granicach przyznanych mu kompetencji [wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (Niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego), C‑585/18, C‑624/18 i C‑625/18, EU:C:2019:982, pkt 77 i przytoczone tam orzecznictwo].

Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2012/13/UE ustanawia ona przepisy dotyczące prawa osób podejrzanych lub oskarżonych do informacji dotyczących praw przysługujących im w postępowaniu karnym oraz oskarżenia przeciwko nim.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej dyrektywy ma ona zastosowanie od chwili poinformowania osób przez właściwe organy państwa członkowskiego, że są one podejrzane lub oskarżone o popełnienie przestępstwa, do czasu zakończenia postępowania, rozumianego jako ostateczne rozstrzygnięcie tego, czy osoba podejrzana lub oskarżona popełniła przestępstwo, w tym również, w stosownych przypadkach, wydania wyroku oraz rozstrzygnięcia wszelkich środków odwoławczych.

Artykuł 6 ust. 1 wspomnianej dyrektywy, który to przepis wskazuje sąd odsyłający, stanowi, że państwa członkowskie zapewniają, aby osobom podejrzanym lub oskarżonym udzielono informacji o czynie zabronionym, o którego popełnienie są one podejrzane lub oskarżone, oraz że informacje te przekazuje się niezwłocznie i w sposób na tyle szczegółowy, na ile jest to konieczne dla zagwarantowania rzetelności postępowania oraz skutecznego wykonywania prawa do obrony.

W rozpatrywanej sprawie Delgaz Grid kwestionuje niemożność wniesienia skargi na podstawie art. 4881 kodeksu postępowania karnego w celu zakwestionowania przewlekłości postępowań karnych dotyczących czynów zabronionych, o których popełnienie spółka ta, jak sama uważa, jest podejrzewana, ponieważ przepis ten daje możliwość wniesienia takiego środka zaskarżenia wyłącznie osobom, które mają status „podejrzanego” lub „oskarżonego”, a Delgaz Grid statusu takiego nie posiada.

W tym względzie należy zauważyć, że mimo iż sformułowanie przedłożonego pytania mogłoby sugerować, iż Delgaz Grid jest objęta oskarżeniem w sprawie karnej, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że tak nie jest. W chwili wniesienia środka zaskarżenia na podstawie art. 4881 kodeksu postępowania karnego przedmiotowe postępowanie karne nie zostało wszczęte przeciwko Delgaz Grid, a spółka ta nie otrzymała formalnego powiadomienia o istnieniu oskarżenia skierowanego przeciwko niej.

Tymczasem, jak przypomniano w pkt 20 i 21niniejszego postanowienia, dyrektywa 2012/13 ogranicza się do ustanowienia przepisów dotyczących praw osób podejrzanych lub oskarżonych do informacji o prawach przysługujących im w postępowaniu karnym oraz oskarżenia skierowanego przeciwko nim od chwili poinformowania danej osoby przez właściwe organy o tym, że jest ona podejrzana lub oskarżona o popełnienie przestępstwa.

W tych okolicznościach, ponieważ wobec Delgaz Grid nie toczy się postępowanie karne i spółka ta nie otrzymała takiej informacji od właściwych organów krajowych, należy uznać, że sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym nie jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2012/13, a w konsekwencji art. 6 ust. 1 tej dyrektywy, którego dotyczy przedstawione pytanie, nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.

Ponadto art. 82 TFUE, wspomniany również przez sąd odsyłający, który otwiera rozdział 4, zatytułowany „Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych”, tytułu V traktatu FUE, dotyczącego przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, określa środki, jakie prawodawca Unii powinien przyjąć w celu osiągnięcia pełnej współpracy między państwami członkowskimi w sprawach karnych, i ustanawia zasadę, zgodnie z którą współpraca ta powinna opierać się na zasadzie wzajemnego uznawania. Ponieważ artykuł ten jest skierowany wyłącznie do instytucji Unii, nie ma on zastosowania w niniejszej sprawie (zob. podobnie wyrok z dnia 7 czerwca 2012 r., Vinkov, C‑27/11, EU:C:2012:326, pkt 41, 42).

Wreszcie należy przypomnieć, że zakres stosowania karty praw podstawowych, jeśli chodzi o działania państw członkowskich, został określony w jej art. 51 ust. 1, zgodnie z którym postanowienia tej karty mają zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim państwa te stosują prawo Unii [wyrok z dnia 16 grudnia 2021 r., AB i in. (Odwołanie amnestii), C‑203/20, EU:C:2021:1016, pkt 37].

Ponadto ten sam art. 51 ust. 1 karty praw podstawowych potwierdza utrwalone orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym prawa podstawowe chronione w porządku prawnym Unii znajdują zastosowanie we wszystkich sytuacjach podlegających prawu Unii, lecz nie poza takimi sytuacjami [wyrok z dnia 16 grudnia 2021 r., AB i in. (Odwołanie amnestii), C‑203/20, EU:C:2021:1016, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwa].

Jeżeli zatem stan prawny nie wchodzi w zakres stosowania prawa Unii, Trybunał nie jest właściwy do jego oceny, a przytaczane ewentualnie postanowienia karty praw podstawowych nie mogą stanowić samodzielnej podstawy do nadania mu takiej właściwości [wyrok z dnia 16 grudnia 2021 r., AB i in. (Odwołanie amnestii), C‑203/20, EU:C:2021:1016, pkt 39].

Tak jest w niniejszej sprawie, w związku z czym należy uznać, że art. 47 karty praw podstawowych nie ma zastosowania.

W konsekwencji, ponieważ żaden z trzech przepisów, o których wykładnię wnosi sąd odsyłający, nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, należy stwierdzić na podstawie art. 53 ust. 2 regulaminu postępowania, że Trybunał jest oczywiście niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Judecătoria Târgu‑Mureș (sąd pierwszej instancji w Târgu Mureș).

W tych okolicznościach nie ma potrzeby, by Trybunał orzekał w przedmiocie wniosku sądu odsyłającego o rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie przyspieszonym.

W przedmiocie kosztów

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.

Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) postanawia, co następuje:

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest oczywiście niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Judecătoria Târgu-Mureș (sąd pierwszej instancji w Târgu Mureș) postanowieniem z dnia 28 stycznia 2022 r.

Podpisy

( *1 ) Język postępowania: rumuński.