o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej
Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r., Dz.U. 1946 nr 3 poz. 17, 11 artykułów. Obowiązuje. Historia tekstów jednolitych
Art. 1.
Dla planowego odbudowania gospodarki narodowej, zapewnienia Państwu suwerenności gospodarczej
i podniesienia ogólnego dobrobytu przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa na
zasadach niniejszej ustawy.
Art. 2.
1.
Bez odszkodowania przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa: przemysłowe, górnicze,
komunikacyjne, bankowe, ubezpieczeniowe oraz handlowe:
a)
Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska,
b)
obywateli Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska z wyjątkiem osób narodowości
polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej,
c)
niemieckich i gdańskich Osoba prawnaJednostka organizacyjna, której ustawa przyznaje osobowość prawną, np. Skarb Państwa, spółka akcyjna, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością albo fundacja. Działa przez swoje organy.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu z wyłączeniem osób prawnych prawa publicznego,
d)
spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub gdańskich albo przez administrację
niemiecką lub gdańską,
e)
osób, które zbiegły do nieprzyjaciela.
2.
Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z zainteresowanymi ministrami ustali w rozporządzeniu,
jakie osoby i spółki oraz w jakim trybie będą, uznane za podlegające przepisowi ust.
1 lit. b), c), d), e).
3.
Przedsiębiorstwa niemieckich i gdańskich osób prawnych prawa publicznego (ust. 1.
lit. c) przechodzą na własność odpowiednich polskich osób prawnych. W braku takich
osób lub w razie zbiegu zainteresowań kilku osób prawnych, uchwała Rady Ministrów
oznaczy osobę prawną, na własność której ma przejść przedsiębiorstwo.
4.
Z mocy przepisu niniejszego artykułu nie przechodzi na własność Państwa lub osób prawnych
prawa publicznego przedsiębiorstwo, określone w ust. 1:
a)
które zostało zajęte lub skonfiskowane przez b. władze okupacyjne, chyba że stanowiło
ono przedtem własność Skarb PaństwaPaństwo jako podmiot praw i obowiązków w stosunkach cywilnoprawnych dotyczących mienia państwowego, które nie należy do innych państwowych osób prawnych. Ma osobowość prawną.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu lub wspomnianych osób prawnych albo zajęcie lub
konfiskata dotyczyły przedsiębiorstwa osób lub spółek, wskazanych w ust. 1 i 3,
b)
którego wyzbycie się na rzecz osób i spółek, wymienionych w ust. 1 i 3 nastąpiło po
dniu 1 września 1939 r. pod wpływem groźby, uprawniającej właściciela zbywającego
przedsiębiorstwo do uchylenia się od skutków prawnych Oświadczenie woliZachowanie, które wyraża wolę wywołania skutku prawnego. Może być wyrażone wprost albo przez inne zachowanie, chyba że ustawa wymaga szczególnej formy.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu.
5.
Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z zainteresowanymi ministrami określi tryb
ujawnienia w księgach hipotecznych (gruntowych), w rejestrach handlowych i innych
rejestrach publicznych przejścia na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego
przedsiębiorstw, nieruchomości do nich należących oraz praw na ich rzecz zahipotekowanych.
6.
Nieważne są wszelkie czynności lub akty prawne, zdziałane po dniu 1 września 1939 r.
co do przedsiębiorstw, wymienionych w ust. 1, celem zapobieżenia ich przejściu na
własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego.
7.
O przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa
publicznego (ust. 3 zd. 1) orzeka właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister,
którego orzeczenie jest ostateczne i nie ulega zaskarżeniu do Najwyższego Trybunału
Administracyjnego. Rozporządzenie Rady Ministrów określi tryb postępowania, w którym
nastąpi przejście przedsiębiorstwa na własność Państwa.
Art. 3.
1.
Za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność:
A.
Przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w następujących gałęziach gospodarki narodowej:
1)
kopalnie oraz nadania górnicze, podlegające przepisom prawa górniczego,
2)
przemysł naftowy i gazu ziemnego z kopalniami, rafineriami, gazoliniarniami i innymi
zakładami przetwórczymi, gazociągami oraz przemysł paliw syntetycznych,
3)
przedsiębiorstwa, służące do wytwarzania, przetwarzania, przesyłania lub rozdzielania
energii elektrycznej w celu zarobkowego zbytu albo w celu zasilania publicznych środków
komunikacji, korzystających z prądu silnego,
4)
przedsiębiorstwa, służące do wytwarzania, przetwarzania, przesyłania lub rozdzielania
gazu dla celów przemysłowych i domowych,
5)
zakłady wodociągowe, obejmujące więcej, aniżeli teren jednej gminy (okręgowe zakłady
wodociągowe),
6)
huty żelaza oraz huty metali kolorowych,
7)
przedsiębiorstwa przemysłu zbrojeniowego, lotniczego oraz materiałów wybuchowych,
8)
koksownie,
9)
cukrownie i rafinerie cukru,
10)
gorzelnie przemysłowe, destylarnie, rafinerie spirytusu oraz fabryki wódek,
11)
browary o zdolności produkcyjnej powyżej 15.000 hl rocznie,
12)
fabryki drożdży,
13)
młyny zbożowe o zdolności przemiałowej powyżej 16 ton zboża na dobę, obliczonej na
podstawie długości walców lub powierzchni kamieni młyńskich,
14)
olejarnie o zdolności produkcyjnej powyżej 500 ton rocznie oraz wszelkie rafinerie
tłuszczów jadalnych,
15)
chłodnie składowe,
16)
wielki i średni przemysł włókienniczy,
17)
przemysł poligraficzny i drukarnie. Rozporządzenie Rady Ministrów określi co do przedsiębiorstw,
wymienionych w pkt 16 i 17, które kategorie z nich przechodzą na własność Państwa,
a co do drukarń, które z nich mają być przekazane na własność organizacjom politycznym
lub społecznym, stowarzyszeniom lub spółdzielniom.
B.
Przedsiębiorstwa przemysłowe nie wymienione pod A, jeżeli zdolne są zatrudnić przy
produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników.
Spod działania tego przepisu wyłącza się przedsiębiorstwa robót budowlanych oraz instalacyjnych
bez względu na ilość pracowników, którą zdolne są zatrudnić. Rozporządzenie Rady Ministrów
może podwyższyć dolną granicę 50-ciu pracowników w przemyśle wyrobów niepowszechnego
użytku, bądź mało zmechanizowanym, bądź o charakterze pionierskim lub sezonowym.
C.
1)
Przedsiębiorstwa komunikacyjne (kolei żelaznych normalnych i wąskotorowych, kolei
elektrycznych, komunikacji powietrznej),
2)
przedsiębiorstwa telekomunikacyjne (telefoniczne, telegraficzne, radiowe,).
2.
Przejęciu przez Państwo na własność nie podlegają przedsiębiorstwa, wymienione w ust.
1, jeżeli stanowią własność związków samorządowych, międzykomunalnych, spółdzielni
albo związków spółdzielni. Jeżeli własność wymienionych związków lub spółdzielni dotyczy
tylko części przedsiębiorstwa lub tylko części udziału majątkowego w nim, natenczas
przejęciu na własność przez Państwo podlega tylko pozostała część.
3.
Uchwała Rady Ministrów, powzięta na wniosek zainteresowanego Ministra, może wyłączyć
spod działania przepisu ust. 1 poszczególne przedsiębiorstwa albo ich kategorie lub
grupy.
4.
Poszczególne przedsiębiorstwa, istniejące w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy,
a nie podpadające pod przepis ust. 1, mogą być przejęte na własność przez Państwo
na zasadzie uchwały Rady Ministrów, powziętej na wniosek zainteresowanego ministra,
jeśli posiadają one faktyczną wyłączność produkcji w ważnych gałęziach gospodarki
narodowej; w tym samym trybie może nastąpić przejęcie na własność przez Państwo przedsiębiorstw
bankowych oraz szczególnych urządzeń magazynowych, składowych lub przeładunkowych,
zwłaszcza w portach lub przy drogach kolejowych i wodnych.
5.
Przepis art. 2 ust. 7 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw przejętych na zasadzie
niniejszego artykułu.
6.
Orzeczenie o przejęciu przez Państwo na własność w trybie niniejszego artykułu może
nastąpić tylko do dnia 31 grudnia 1946 r.
Art. 4.
Założenie nowych przedsiębiorstw w gałęziach przemysłu i komunikacji, objętych przepisami
art. 3 ust. 1 lit. A i C, wymaga uprzedniego uzyskania koncesji, udzielonej przez
właściwego ministra w porozumieniu z Prezesem Centralnego Urzędu Planowania.
Art. 5.
1.
Państwo może przedsiębiorstwa przejęte na własność prowadzić we własnym zarządzie
albo przekazywać je samorządowi terytorialnemu lub spółdzielniom albo ich związkom
na zasadzie uchwały Rady Ministrów, powziętej na wniosek właściwego ministra lub komitetu,
powołanego w trybie ust. 2 niniejszego artykułu. Przedsiębiorstwa z zakresu art. 3
ust. 1 A pkt 9)-15) przekaże Państwo samorządowi terytorialnemu lub spółdzielniom
albo ich związkom uchwałą Rady Ministrów, powziętą na wniosek właściwego ministra
lub komitetu powołanego w trybie ust. 2 niniejszego artykułu.
2.
Uchwała Rady Ministrów powoła komitet złożony z przedstawicieli Ministerstwa Skarbu,
Ministerstwa Przemysłu, Ministerstwa Administracji Publicznej, Ministerstwa Aprowizacji
i Handlu, Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej
i Centralnego Urzędu Planowania oraz przedstawicieli: spółdzielczości, Związku Samopomocy
Chłopskiej, Związek zawodowyDobrowolna i samorządna organizacja ludzi pracy powołana do reprezentowania oraz obrony ich praw i interesów zawodowych i socjalnych. Jest niezależna od pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu i samorządu terytorialnego. Zadaniem komitetu będzie
przedstawianie Radzie Ministrów wniosków w przedmiocie przekazywania przedsiębiorstw
upaństwowionych organizacjom spółdzielczym i samorządowi terytorialnemu.
3.
Rada Ministrów przekaże w pierwszym rzędzie na wniosek właściwego ministra lub wymienionego
wyżej komitetu spółdzielniom lub ich związkom przedsiębiorstwa przemysłowe, które:
a)
oparte są wyłącznie lub głównie o miejscowy surowiec i produkują głównie dla potrzeb
lokalnych,
b)
dotyczą lokalnego interesu producentów surowca lub konsumentów,
c)
są integralnie związane z funkcjami gospodarczymi, spełnianymi wyłącznie lub głównie
przez spółdzielczość.
4.
Rada Ministrów we wszystkich innych przypadkach przyjmie pod uwagę istotne interesy
spółdzielczości zarówno konsumentów, jak i producentów.
Art. 6.
1.
Przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz
Państwa lub polskich Osoba prawnaJednostka organizacyjna, której ustawa przyznaje osobowość prawną, np. Skarb Państwa, spółka akcyjna, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością albo fundacja. Działa przez swoje organy.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym
i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, PatentPrawo wyłączne udzielane na wynalazek spełniający ustawowe warunki. Uprawniony może korzystać z wynalazku zawodowo lub zarobkowo oraz zakazywać innym takiego korzystania.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu, licencje, Znak towarowyOznaczenie pozwalające odróżnić towary lub usługi jednego przedsiębiorstwa od towarów lub usług innych przedsiębiorstw, które może zostać przedstawione w rejestrze znaków towarowych.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu, użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań
o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa
publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób
prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło
w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone.
2.
Do odszkodowania za obciążenia i zobowiązania, które z mocy przepisu ust. 1 nie podlegają
przejęciu stosuje się odpowiednio przepis art. 7.
3.
Obciążenia i zobowiązania, które w chwili ich powstania były gospodarczo nieuzasadnione,
ulegają umorzeniu w całości lub w części względem Państwa lub polskiej osoby prawnej
prawa publicznego.
4.
Rozporządzenie Rady Ministrów ustali zasady i tryb postępowania w sprawach oznaczonych
w przepisie ust. 3.
5.
Przepis art. 2 ust. 5 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw przejętych na zasadzie
przepisu art. 3.
Art. 7.
1.
Za przedsiębiorstwo przejęte przez Państwo na własność (art. 3) otrzyma jego właściciel
od Skarb PaństwaPaństwo jako podmiot praw i obowiązków w stosunkach cywilnoprawnych dotyczących mienia państwowego, które nie należy do innych państwowych osób prawnych. Ma osobowość prawną.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu odszkodowanie w terminie jednego roku, licząc od dnia doręczenia
mu zawiadomienia w przedmiocie prawomocnego ustalenia wysokości przypadającego odszkodowania.
2.
Odszkodowanie to będzie w zasadzie wypłacane w Papiery wartościoweDokumenty lub zapisy, z którymi prawo wiąże określone prawa majątkowe, a ich realizacja albo przeniesienie następuje na zasadach właściwych dla danego papieru. Mogą mieć postać dokumentową albo zdematerializowaną.Objaśnienie redakcyjne, nie jest tekstem ustawy.Orzeczenia o tym pojęciu, zaś w wyjątkowych
gospodarczo uzasadnionych przypadkach może być wypłacane również w gotówce lub innych
wartościach.
3.
Wysokość należnego odszkodowania będą ustalały specjalne komisje. W postępowaniu przed
tymi komisjami będą miały prawo uczestniczyć osoby zainteresowane. W razie potrzeby,
a w każdym razie na żądanie osób zainteresowanych, komisja powoła odpowiednich biegłych.
4.
Skład komisji, sposób powoływania jej członków, liczbę członków konieczną do ważności
uchwał, tryb postępowania komisji oraz odwoływania się od jej orzeczeń określi rozporządzenie
Rady Ministrów.
5.
Przy ustalaniu odszkodowania należy uwzględnić:
a)
ogólne obniżenie wartości majątku narodowego,
b)
czystą wartość majątku przedsiębiorstwa w dniu przejęcia go przez Państwo,
c)
obniżenie wartości przedsiębiorstwa na skutek strat wojennych oraz strat, poniesionych
w związku z wojną i okupacją przez przedsiębiorstwo w okresie od dnia 1 września 1939 r.
do chwili przejęcia przedsiębiorstwa przez Państwo,
d)
wysokość nakładów, dokonanych po dniu 1 września 1939 r.,
e)
szczególne okoliczności wpływające na wartość przedsiębiorstwa (czas trwania koncesji,
licencje itp.).
6.
Rozporządzenie Rady Ministrów ustali szczegółowe zasady obliczania odszkodowania,
uwzględniania okoliczności wymienionych w ust. 5 oraz sposób wypłacania odszkodowania
(ust. 2) i tryb amortyzacji papierów wartościowych.
Art. 8.
Przedsiębiorstwa, które w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy znajdują się pod
zarządem państwowym, a nie podlegają przejęciu na własność przez Państwo w myśl przepisów
niniejszej ustawy, będą najdalej do dnia 31 grudnia 1946 r. zwolnione od zarządu państwowego,
a ich posiadanie przywrócone osobom, uprawnionym w trybie przewidzianym przez obowiązujące
przepisy.
Art. 9.
1.
Kto usuwa, ukrywa lub uszkadza majątek, podlegający przejęciu przez Państwo (art.
2 i 3) albo przedsiębierze inne czynności w celu udaremnienia przejęcia majątku przez
Państwo, podlega karze więzienia do lat 5-ciu i grzywnie do 10.000.000 zł albo jednej
z tych kar.
2.
Ponadto sąd orzeknie konfiskatę przedmiotu przestępstwa.
Art. 10.
Wykonanie niniejszej ustawy porucza się Prezesowi Rady Ministrów i właściwym ministrom.
Art. 11.
Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
