Wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2017 r.

Sąd Rejonowy w [...] wyrokiem z dnia 2 grudnia 2014 r. zasądził od pozwanej M. spółki akcyjnej w [...] na rzecz powódki Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w m. [...] spółki akcyjnej w [...] kwotę 83.601,55 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 10 października 2008 r. do dnia zapłaty i orzekł o kosztach procesu. Sąd Okręgowy w [...] wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego i orzekł o kosztach procesu za drugą instancję, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski. Pozwaną łączyła z E. spółką akcyjną w [...] umowa najmu lokalu - pawilonu H-6 przy ul. W. 11 w [...]. W dniu 19 kwietnia 2004 r. powódka zawarła z pozwaną umowę o dostawę wody i odprowadzanie ścieków z tego lokalu.

Na jej podstawie powódka, jako dostawca, zobowiązana był a do posiadania urządzenia i przyłącza wodociągowego oraz urządzenia i przyłącza kanalizacyjnego do realizacji dostaw wody w wymaganej ilości i jakości, pod odpowiednim ciśnieniem oraz dostawy wody i odprowadzania ścieków w sposób ciągły i niezawodny oraz do zainstalowania na własny koszt oplombowanego wodomierza głównego. Miała również obowiązek dbać o należyty stan urządzeń i przyłączy wodociągowych oraz kanalizacyjnych będących w jej posiadaniu; za utrzymanie instalacji, która nie była w posiadaniu powódki, odpowiadała pozwana.

Ilość dostarczanej wody miała być ustalana na podstawie wskazań wodomierza głównego, a ilość odprowadzanych ścieków według wskazań urządzeń pomiarowych zainstalowanych przez odbiorcę usług, z tym, że w razie braku urządzeń pomiarowych, ilość odprowadzanych ścieków miała być określona, jako równa ilości pobranej wody z publicznych, własnych i innych źródeł wody lub równa ilości wody pobranej, pomniejszonej o ilość wody bezpowrotnie zużytej, ustalonej na podstawie dodatkowego wodomierza zainstalowanego przez odbiorcę usług na jego koszt, z ważną cechą legalizacji. Powódka nie zainstalowała dodatkowych urządzeń pomiarowych. Strony uzgodniły, że wysokość opłat będzie ustalana na podstawie taryf określonych w art. 24 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, obowiązującyc h w okresie rozliczeniowym.

Na wniosek odbiorcy dostawca usług miał dokonywać sprawdzenia prawidłowości wskazań wodomierza głównego. W przypadku braku możliwości odczytu poboru wody, ilość dostarczonej wody miała być ustalana na podstawie średniego zużycia albo w okresie 6 miesięcy przed stwierdzeniem niesprawności wodomierza, albo średniego zużycia wody w analogicznym okresie roku ubiegłego, albo iloczynu średniomiesięcznego zużycia wody w roku ubiegłym i liczby miesięcy niesprawności wodomierza. Faktury miały być wystawiane po dokonaniu odczytów, przy czym, jeżeli nie było możliwości odczytu, powódka miała prawo wystawiać faktury zaliczkowe na podstawie średniego zużycia, a po dokonaniu odczytów - wystawić faktury korygujące. Termin płatności faktur ustalono na nie wcześniej niż 14 dni.

Z uwagi na brak możliwości odczytu wodomierza głównego wskutek zalania studzienki wodomierzowej, powódka w okresie od dnia 10 sierpnia 2007 r. do dnia 12 września 2008 r. wystawiła zaliczkowe faktury VAT nr 12199/200 na kwotę 526,70 zł i nr 12199/240 na kwotę 849,76 zł, sygnalizując w nich potrzebę udostępnienie przez pozwaną wodomierza do odczytu w miesiącach marcu, czerwcu, wrześniu i grudniu oraz wskazania numeru telefonu kontaktowego. W wymienionym okresie doszło do awarii zewnętrznego przyłącza wodociągowego zimnej wody; awaria została usunięta na koszt E. spółki akcyjnej w [...] . Odczyt wodomierza przeprowadzony 12 września 2008 r. wykazał pobór wody w ilości 13.831 m 3, a odczytu z dnia 26 września 2008 r. - 14.083 m 3.

Na tej podstawie powód wystawił pozwanej fakturę VAT nr 012199/287 na kwotę 83.601,55 zł z terminem płatności na dzień 9 października 2008 r., z czego kwota 37.049,83 zł dotyczyła dostarczonej wody, a kwota 46.551,72 zł odprowadzonych ścieków. Pozwana odmówiła zapłaty tych należności, kwestionując ilość pobranej wody oraz odprowadzonych ścieków. Sąd Okręgowy podzielił ocenę Sądu Rejonowego co do zasadności powództwa i bezskuteczności zarzutu przedawnienia dochodzonych roszczeń. Zaaprobował ocenę, że do awarii doszło na odcinku przyłącza, za którego utrzymanie ponosiła odpowiedzialność pozwana. Uznał, że do umowy o dostawę wody i odprowadzanie ścieków nie znajduje zastosowania art. 751 k.c. Przepis ten odnosi się do świadczenie usług nieureg ulowanych szczegółowo w innych przepisach.

Tymczasem stosunek prawny polegający na świadczeniu usług dostawy wody oraz odprowadzania ścieków został szczegółowo uregulowany w ustawie z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2001 r., nr 72, poz. 747 ze zm.; dalej: „u.z.z.w.”); nie stosuje się do niego również art. 612 w związku z art. 554 k.c. o przedawnieniu roszczeń przedsiębiorców z tytułu umowy dostawy. W konsekwencji przyjął, że dochodzone roszczenia, związane z prowadzaniem działalności gospodarczej ulegają przedawnieniu - stosownie do art. 118 k.c. – w terminie trzech lat. Pozwana w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3 § 1 k.p.c., wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzuciła naruszenie: - art. 120 k.c. w związku z § 9 ust. 1 i § 11 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z 28 listopada 2008 r. w sprawie zwrotu podatku niektórym podatnikom, wystawiania faktur, sposobu ich przechowywania oraz listy towarów i usług, do których nie mają zastosowania zwolnienia od podatku od towarów i usług (Dz.U. 2008, Nr 212, poz. 1337 ze zm.) przez ich niezastosowanie i uznanie, iż bieg terminu przedawnienia rozpoczynał się z chwilą wystawienie przez powódkę faktury końcowej skarżącej, podczas gdy w istocie termin przedawnienia roszczeń powódki rozpoczął się z chwilą, w której powódka mogła i powinna wystawić skarżącemu fakturę zgodnie z wyżej wymienionymi przepisami; - art. 6 ust. 1 u.z.z.w. przez jego błędną wykładnię a w rezultacie art. 751 w zw. z art. 750 k.c. przez ich niezastosowanie i przyjęcie, że umowa określona w art. 6 ust. 1 u.z.z.w. nie stanowi umowy o świadczenie usług, o której mowa w art. 750 k.c., co spowodowało uznanie, że roszczenia powódki wobec pozwanej z tytułu umowy nr 12199 przedawniały się w terminie trzech - a nie dwóch - lat, bądź - art. 6 ust. 1 u.z.z.w. przez jego błędną wykładnię a w rezultacie art. 554 w zw. z art. 612 k.c. przez ich niezastosowanie i przyjęcie, że umowa, o której mowa w art. 6 ust. 1 u.z.z.w. nie stanowi umowy dostawy, co spowodowało uznanie, że dochodzone przez powódkę roszczenia przedawniały się w terminie trzech lat, podczas gdy z przywołanych przepisów kodeksu cywilnego termin przedawnienia wymienionej umowy wynosi dwa lata.

Podstawę naruszenia przepisów postępowania skarżąca wypełniła zarzutem naruszenia art. 381 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie polegające na pominięciu dowodu z poradnika dotyczącego wodomierzy wirnikowych wydanego przez Fabrykę […], mimo że pozwana wykazała, iż potrzeba powołania tego dowodu powstała w momencie zapoznania się z uzasadnieniem wyroku Sądu Rejonowego, co miało wpływ na wynik sprawy, gdyż dowód ten zmierzał do wykazania, że wyciek wody nastąpił z wodomierza, a zatem, iż odpowiedzialność za skutki tego zdarzenia ponosi powódka. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Odnosząc się do zarzutu podniesionego w ramach podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, należy stwierdzić, że nie mógł on zostać uwzględniony. Należy przypomnieć, że skuteczne powołanie się na podstawę kasacyjną określoną w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga nie tylko wskazania konkretnego przepisu oraz sposobu jego naruszenia, ale również wykazania, że uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżąc a wprawdzie podniosła, że pominięcie przez Sąd drugiej instancji – z naruszeniem art. 381 k.p.c. – dowodu ze wskazanego poradnika dotyczącego wodomierzy wirnikowych mogło mieć wpływ na wynik sprawy, jednak twierdzenia tego nie rozwinęła i nie wskazała przesłanek umożliwiających jego weryfikację. Usprawiedliwiona natomiast okazała się podstawa kasacyjna naruszenia prawa materialnego.

Zarzuty podniesione w ramach tej podstawy zmierzały do podważenia stanowiska Sądu Okręgowego wyłączającego możliwość dokonania oceny zarzutu przedawnienia dochodzonych roszczeń w pierwszej kolejności na podstawie art. 751 § 1 w związku z art. 750 k.c., bądź też - w razie uznania, że przepis ten nie ma w sprawie zastosowania - w płaszczyźnie art. 554 w związku z art. 612 k.c. Zgodnie z art. 750 k.c., do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. W piśmiennictwie i judykaturze rozumienie formuły braku uregulowania umowy oświadczenie usług nie jest ujmowane jednolicie. Sąd Okręgowy uznał, że do umowy stanowiącej podstawę dochodzonych roszczeń nie stosuje się art. 750 k.c., gdyż umowa o świadczenie usług dostawy wody oraz odprowadzania ścieków została szczegółowo uregulowana w art. 6 u.z.z.w.

Stanowisko to nawiązuje do poglądu wyrażonego w orzecznictwie – w odniesieniu do umów pośrednictwa obrocie nieruchomościami oraz o świadczenie usług telekomunikacyjnych - zgodnie z którym odpowiednie stosowanie przepisów o zleceniu do umów oświadczenie usług na podstawie art. 750 k.c. nie wchodzi w rachubę wtedy, gdy istotne elementy tej umowy zostały uregulowane odrębnymi przepisami (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2007 r., IV CSK 267/06 OSNC- ZD 2008 r., nr 1, poz. 14 oraz uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 22 listopada 2007 r. III CZP 109/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 128 i z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 20/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 12). Skoro zaś umowa łącząca strony została poddana takiej odrębnej regulacji, to – w ocenie Sądu Okręgowego - stosowanie wymienionego przepisu jest wyłączone.

W orzeczeniach dotyczących sporów na tle umów zawieranych na podstawie art. 6 u.z.z.w., Sąd Najwyższy nie dopatrzył się jednak przeszkód wyłączających możliwość odpowiedniego stosowania do nich - na podstawie art. 750 k.c. - przepisów o zleceniu (zob. wyroki: z dnia 5 kwietnia 2006 r., I CSK 149/05, nie publ.; z dnia 25 marca 2010 r., I CSK 449/09, nie publ. i z dnia 16 kwietnia 2014 r., V CSK 274/13, nie publ.). Należy odnotować, że w ostatniej z wymienionych spraw spór dotyczył oceny zarzutu przedawnienia należności z tytułu dostarczania wody i odprowadzania ścieków w płaszczyźnie art. 751 § 1 k.c.

W uzasadnieniach tych orzeczeń nie przedstawiono szerszej argumentacji usprawiedliwiającej stosowanie do umów zawartych na podstawie art. 6 u.z.z.w. przepisów o zleceniu; wydaje się, że stanowisko to było wynikiem spostrzeżenia, że w ustawie o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków umowy te zostały uregulowane w stopniu niezupełnym, niewystarczającym do rozstrzygnięcia konkretnych sporów. Takiemu rozumieniu art. 750 k.c. sprzeciwia się jednak jego literalne brzmienie, gdyż zawarte w nim odesłanie nie zostało obwarowane wymaganiem uregulowania umowy oświadczenie usług w innych przepisach w sposób wyczerpujący. Pogląd dopuszczający odpowiednie stosowanie art. 750 k.c. do umowy regulującej jednocześnie zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, opiera się na założeniu, że umowa ta ma w całości charakter umowy o świadczenie usług.

Tak też zakwalifikował umowę łączącą strony Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku. W piśmiennictwie charakter takiej umowy ujmowany jest różnie; określa się ją jako typową umowę o świadczenie usług, jako umowę dostawy, podtyp umowy sprzedaży z elementami umowy o dzieło lub umowy kontraktacji. Prezentowany jest również pogląd, że skonstruowana w ten sposób umowa ma charakter mieszany; zawiera nie tylko elementy umowy o świadczenie usług, ale również - w zakresie regulującym zaopatrzenie w wodę – umowy d ostawy lub sprzedaży. Ustawodawca nie uregulował tej kwestii w sposób jednoznaczny i konsekwentny; w art.1, art. 2 pkt 3 oraz art. 6 ust. 1 i 3 u.z.z.w. wskazał, że dostarczanie wody oraz od prowadzanie ścieków jest usługą; jednocześnie jednak w art. 6 ust. 2 tej regulacji posłużył się pojęciem „zakupu wody”, co sugeruje, iż umowa o zaopatrzenie w wodę jest umową sprzedaży.

Na taki charakter tej umowy wskazuje obecne brzmienie art. 555 k.c., zgodnie z którym przepisy o sprzedaży stosuje się odpowiednio m.in. do sprzedaży wody. Wprawdzie przepis ten uzyskał przytoczoną treść z dniem 25 grudnia 2014 r., jednak modyfikacja ta nie była powiązana ze zmianą przepisów ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Można zatem przyjąć, że ustawodawca nowelizując art. 555 k.c. usunął wątpliwości związane z prawidłowym określeniem charakteru prawnego umowy regulującej zaopatrzenie w wodę. Należy podkreślić, że termin przedawnienia roszczeń z tytułu sprzedaży dokonanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy oraz roszczeń z tytułu umowy dostawy jest jednakowy i wynosi dwa lata (art. 554, art. 612 k.c.).

W orzecznictwie zwrócono uwagę, że ocena prawna umowy o charakterze mieszanym, zawierającej elementy świadczenia usług i i nnyc h stosunków obligacyjnych, w szczególności mająca na celu określenie właściwego terminu przedawnienia, powinna uwzględniać wzajemne relacje tych elementów oraz zasadniczy cel umowy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 319/09, nie publ.). Sąd Okręgowy nie dostrzegł mieszanego charakteru umowy stanowiącej podstawę dochodzonych roszczeń i oceny takiej nie przeprowadził, co usprawiedliwia zarzuty naruszenia art. 6 ust. 1 u.z.z.w. i art. 554 k.c.

Z motywów zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Okręgowy początek biegu przedawnienia dochodzonych roszczeń utożsamił z datą wystawienia faktury VAT nr 012199/287 z terminem płatności określonym na dzień 9 października 2008 r. Trafnie zarzuciła skarżąca, że ocena ta – w świetle postanowień umowy łączącej strony oraz treści art. 120 § 1 k.c. - mogłaby zostać uznana za trafną w wypadku stwierdzenia, że faktura ta została wystawiona w najwcześniej możliwym terminie. Sąd Apelacyjny analizy takiej nie przeprowadził, co nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia wymienionego przepisu.

Wbrew jednak odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, podstawy do przeprowadzenia w tym zakresie właściwej oceny nie mogą stanowić przepisy rozporządzenia Ministra Finansów z 28 listopada 2008 r. w sprawie zwrotu podatku niektórym podatnikom, wystawiania faktur, sposobu ich przechowywania oraz listy towarów i usług, do których nie mają zastosowania zwolnienia od podatku od towarów i usług, gdyż regulują one kwestie wystawiania faktur jedynie dla celów podatkowych.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. kc aj