Postanowienie Sądu Najwyższego z 2 czerwca 2016 r.

Wyrokiem z dnia 25 listopada 2015 r. Sąd Okręgowy w W ., na skutek apelacji pozwanej, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., uchylił wyrok Sądu Rejonowego w P. uwzględniający powództwo o zachowek i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku, w postaci nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji, Sąd Okręgowy dopatrzył się w związku ze stwierdzonymi wątpliwościami co do zapewnienia pozwanej możliwości obrony swoich praw z przyczyn leżących po stronie ustanowionego z urzędu pełnomocnika, zastępującego pozwaną po uprzednim wypowiedzeniu przez nią pełnomocnictwa adwokatowi z wyboru. Doprowadziło to do rozpoznania powództwa na podstawie materiału dowodowego zaoferowanego przez powodów. Nie spowodowało to jednak – w ocenie Sądu Okręgowego - nieważności postępowania przed Sądem Rejonowym, w związku z tym nie zachodziła podstawa do zniesienia postępowania przed tym Sądem. W zażaleniu powodowie zarzucili naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez brak podstaw do jego zastosowania oraz wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi w celu ponownego rozpoznania apelacji pozwanej wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zasadniczym celem postępowania apelacyjnego jest ponowne i wszechstronne wyjaśnienie sprawy pod względem faktycznym i prawnym. Z uwagi na rozpoznawczy charakter apelacji uchy lenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania może nastąpić jedynie wyjątkowo, tj. w razie stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c. ). Określone w art. 386 § 4 k.p.c. podstawy mają charakter fakultatywny, sąd apelacyjny może więc, co do zasady zakończyć postępowanie orzeczeniem merytorycznym, c hociaż zaskarżony wyrok zapadł bez rozpoznania istoty sprawy.

Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas gdy sąd nie zbadał podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia, jak również gdy pominął merytoryczne zarzuty pozwanego w następstwie błędnej oceny, że istnieje przesłanka materialnoprawna unicestwiająca roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (zob. postanowienie SN z dnia 5 marca 2015, V CZ 126/14, niepubl.). Niewyczerpanie oferowanych przez strony dowodów może więc stanowić nierozpoznanie istoty sprawy wówczas, jeżeli zmierzały one do wykazania przesłanki unicestwiającej roszczenie, co w okolicznościach sprawy – jak wskazują to zarzuty apelacji pozwanej - nie zachodzi.

Rozpoznanie sprawy przez sąd pierwszej instancji, chociażby nawet niewątpliwie wadliwe, lecz nie skutkujące nieważnością postępowania nie uzasadnia uchylenia zaskarżanego apelacją wyroku i przykazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania ( zob. wyrok SN z dnia 26 października 1999 r., II CKN 521/98, niepubl.).

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy w uwzględnieniu zażalenia orzekł jak w sentencji (art. 398 15 § 1 w zw. z art. 394 1 § 3 k.p.c.). eb db