Postanowienie Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 2018 r.

Wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2017 r. Sąd Apelacyjny w (…) uchylił wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 28 września 2016 r. oraz poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. z dnia 10 marca 2016 r. i sprawę przekazał do rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu. Przedmiotowe rozstrzygnięcie zapadło w następującej sekwencji zdarzeń. W. A. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na podstawie ustawy z dnia 19 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551, dalej ustawa abolicyjna).

Ubezpieczona wskazała, że zlikwidowała działalność gospodarczą z dniem 10 września 2010 r. W dniu 22 kwietnia 2013 r. organ rentowy wydał decyzję, w której w punkcie I. określił, że według stanu na dzień 22 lutego 2013 r. umorzeniu podlegają należności z tytułu składek na: a) na ubezpieczenia społeczne za okres od lipca 2007 r. do lutego 2009 r. w łącznej kwocie 13.993,01 zł, w tym z tytułu: składek - 8.809,81 zł, odsetek - 5.104 zł, kosztów upomnienia - 79,20 zł; b) na ubezpieczenie zdrowotne za okres od lipca 2007 r. do lutego 2009 r. w łącznej kwocie 5.972,17 zł, w tym z tytułu: składek - 3.703 ,37 zł, odsetek - 2.128 zł, kosztów upomnienia - 140,80 zł; c) na Fundusz Pracy za okres od lipca 2007 r. do lutego 2009 r. w łącznej kwocie 1.362,39 zł, w tym z tytułu: składek - 780,59 zł, odsetek - 441 zł, kosztów upomnienia - 140,80 zł.

W punkcie II. d ecyzji stwierdzono, że warunkiem umorzenia tych należności jest spłata należności niepodlegających umorzeniu. Należności z tytułu składek za okres od dnia 1 stycznia 1999 r. nieobjęte postępowaniem o umorzenie należało uregulować w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji wraz z odsetkami naliczonymi do dnia wpłaty włącznie, zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) oraz wydanym na jej podstawie rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2008 r. Nr 78, poz. 465 ze zm.).

Sąd ustalił także, że wnioskodawczyni nie była informowana przez organ rentowy ani Naczelnika Urzędu Skarbowego w Piszu o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego. Uzyskała zapewnienie, że dla uzyskania umorzenia jest obowiązana jedynie terminowo opłacać raty zawartego układu. W czasie zawierania układu ratalnego organ rentowy nie posiadał informacji o stanie zaległości z tytułu kosztów egzekucyjnych niepodlegających umorzeniu. W dniu 15 lutego 2016 r. ubezpieczona uzyskała telefoniczną informację, że zostanie wydana decyzja o odmowie umorzenia należności z powodu braku wpłaty kosztów egzekucyjnych w wysokości 174,10 zł. W dniu 15 lutego 2016 r. córka ubezpieczonej wpłaciła na rachunek bankowy organu kwotę 174,10 zł tytułem kosztów egzekucyjnych, jakie winna opłacić jej matka.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia 10 marca 2016 r. odmówił W. A. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 28 września 2016 r. zmienił zaskarżoną decyzję, stwierdzając brak podstaw do odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, skoro skarżąca uiściła niepodlegające umorzeniu należności z tytułu składek w układzie ratalnym. Sąd Apelacyjny w (…), rozpoznając apelację organu rentowego, zauważył, że obowiązkiem sądu powszechnego jest merytoryczne rozpoznanie sporu, przy czym ograniczona jest skala uchylenia decyzji przez sąd pierwszej instancji. W sprawie decyzja organu rentowego była przedwczesna i Sąd Okręgowy nie miał opcji jej uchylenia.

Z ustawy abolicyjnej wynika generalna zasada, że decyzję o umorzeniu należności wydaje się po spłacie niepodlegających umorzeniu należności, o których mowa w ust. 10 ustawy, najpóźniej w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji. Dodatkowo należy podnieść, że obowiązkiem organu rentowego jest określenie wysokości należności niepodlegających umorzeniu.

Tymczasem pozwany w decyzji warunkowej w przedmiocie umorzenia należności z dnia 22 kwietnia 2013 r. , wydanej na podstawie art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej, nie określił, jakie konkretnie należności nie podlegają umorzeniu i powinny w związku z tym zostać uregulowane w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji, tj. do dnia 27 maja 2014 r. Poza sporem pozostaje też fakt, że w zakresie należności niepodlegających abolicji strony zawarły układ ratalny, który ubezpieczona ma realizować do 2020 r. Układ ratalny nie obejmował kosztów egzekucyjnych należnych naczelnikowi urzędu skarbowego, o których mowa w art. 1 ust. 10 ustawy abolicyjnej, które ubezpieczona powinna uiścić. W chwili wydania decyzji warunkowej koszty te nie były znane, a ubezpieczona nie była o nich informowana.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zasada dobrej administracji ( good governance ) oraz zasada zaufania obywatela do organu (art. 8 k.p.a.), oznacza, że jeżeli organ rentowy w chwili wydawania decyzji warunkowej ma możliwość ustalenia kwot należności niepodlegających umorzeniu, to powinien takie kwoty choćby wymienić. Przeto, decyzja z dnia 10 marca 2016 r., odmawiająca umorzenia należności składkowych jako przedwczesna podlegała uchyleniu. Decyzja ostateczna w tym przedmiocie może być wydana dopiero po spełnieniu wymogów art. 1 ust. 13 ustawy abolicyjnej.

Z tych przyczyn na mocy art. 477 14a k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł jak w wyroku. W zażaleniu organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest art. 477 14a k.p.c., przez błędne jego zastosowanie. Wskazując na powyższe, wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Już na wstępie należy wskazać na charakter złożonego zażalenia w trybie art. 394 1 § 1 1 k.p.c., który zamyka się w płaszczyźnie formalnej (procesowej) kontroli zaskarżonego orzeczenia, a zwłaszcza na przesłanki uchylenia rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. W ten sposób ukształtowane warunki brzegowe wykluczają ingerencję w merytoryczne stanowiska orzekających Sądów. W przedmiotowym postępowaniu kontroli Sądu Najwyższego zostaje poddana wyłącznie przesłanka uchylenia zaskarżonego wyroku. W sytuacji, gdy podstawą kasatoryjnego rozstrzygnięcia były przesłanki określone w art. 386 § 4 k.p.c ., rolą Sądu Najwyższego jest weryfikacja, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji.

Przeciwstawne rozumowanie nie znajduje zakotwiczenia w przepisach Kodek su postępowania cywilnego. Zażalenie przewidziane w art. 394 1 § 1 1 k.p.c. nie krzyżuje się z uprawnieniem pozwalającym na ingerencję w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji, jak też nie służy kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia. Ta przecież stanowi domenę postępowania kasacyjnego i nie może być zastępowana trybem zażaleniowym, który z nią nie konkuruje. Kwestię jednoznacznie wyjaśnia judykatura, a w celu ostatecznej klaryfikacji warto odwołać się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ 136/12 (LEX nr 1265544), czy też z dnia 23 maja 2013 r., IV CZ 50/13 (LEX nr 1365751).

W judykaturze przesądzone zostało, że wyrok sądu odwoławczego uchylający wyrok sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego, z przekazaniem sprawy do rozpoznania bezpośrednio temu organowi, jest zaskarżalny zażaleniem przewidzianym w art. 394 1 § 1 1 k.p.c. Wskazuje się bowiem, że art. 477 14a k.p.c. nie ma samodzielnego bytu i jego zastosowanie wymaga w pierwszej kolejności spełnienia warunków z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c., czyli zaistnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie apelacji przez uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji. Wyrok wydany na podstawie art. 477 14a k.p.c. jest co prawda rozstrzygn ięciem dalej idącym, ale - mimo że obejmuje (niejako w pierwszej kolejności) orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji - nie pochłania art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c., ale stanowi jego dopełnienie.

Podkreśla się zatem, że możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu w trybie art. 477 14a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, że nie było możliwie ich naprawienie w postępowaniu sądowym.

Przepis art. 477 14a k.p.c. stosowany jest zatem wówczas, gdy konieczne jest skasowanie decyzji organu rentowego i wydanie nowej, po przekazaniu sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania, w tym przeprowadzenia prawidłowego postępowania przed tym organem - u względniającego wszelkie wymagania wynikające z prawa materialnego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2013 r., II UZ 83/12, LEX nr 1555571; z dnia 30 września 2014 r., III UZ 9/14, LEX nr 1515151; z dnia 27 listopada 2014 r., III UZ 12/14, LEX nr 1628950; z dnia 15 października 2015 r., I UZ 10/15, LEX nr 1817649; z dnia 22 marca 2016 r., I UZ 42/15, LEX nr 2056857; z dnia 28 czerwca 2016 r., I UZ 10/16, LEX nr 2099032; z dnia 11 października 2016 r., I UZ 18/16, LEX nr 2188221). W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. Ten pogląd zwalcza w zażaleniu pozwany.

Poza sporem pozostaje, że dana sprawa dotyczyła umorzenia składek w związku z regulacjami ustawy abolicyjnej. Pozwany w zażaleniu podnosi, że wskazał w toku postępowania sądowego (pismo z dnia 23 września 2015 r.) należności do opłacenia z tytułu składek niepodlegających umorzeniu. Stosowna informacja została doręczona bezpośrednio pełnomocnikowi wnioskodawcy, a zatem po stronie odwołującej się istniała pełna świadomość co do wysokości i okresów zaległości, jakie winny być uregulowane. Zresztą, wywodzi dalej skarżący, są one znane osobie prowadzącej działalność gospodarczą, która w oparciu o treść deklaracji z łatwością może je odtworzyć, wykorzystując do tego udostępniany przez organ rentowy program „Płatnik” . Struktura przedstawionej wyżej argumentacji żalącego opiera się na domniemaniach faktycznych, co do tego, że sam odwołujący się powinien znać swoje zadłużenie.

Nie negując tego rodzaju wnioskowania, skarżący pomija rozwiązania wynikające z ustawy abolicyjnej, która obliguje pozwanego do zastosowania określonego modelu postępowania, niezależnie od stopnia świadomości osób prowadzących działalność gospodarczą odnośnie do posiadanych w Zakładzie zaległości. Dodatkowo, w zażaleniu skarżący w żaden sposób nie podejmuje wysiłku konfrontacji argumentów, na które powołał się Sąd Apelacyjny. Chodzi oczywiście o pogląd Sądu Najwyższego zawarty w postanowieniu z dnia 11 października 2016 r., I UZ 18/16 (L EX nr 2188221).

W powołanym orzeczeniu zauważono, że ustawa abolicyjna ustanowiła dwuetapowe postępowanie umarzania nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne w przypadku osób podlegających w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 28 lutego 2009 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym oraz wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności w rozumieniu art. 8 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2017 r., poz. 1778, dalej jako ustawa systemowa). W pierwszej kolejności Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję określającą warunki umorzenia (art. 1 ust. 8), a następnie decyzję o umorzeniu należności lub odmowie ich umorzenia (art. 1 ust. 13).

Użycie w art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej zwrotu „ustala także” jasno wskazuje, że przewidziana w tym przepisie decyzja powinna zawierać dwa elementy składowe, po pierwsze - określenie warunków umorzenia ustanowionych w ust. 10-12 oraz po drugie - ustalenie kwot należności podlegających umorzeniu. Warunkiem umorzenia należności składkowych (w kwotach ustalonych w decyzji określającej warunki umorzenia) jest nieposiadanie, na dzień wydania decyzji o umorzeniu (przewidzianej w art. 1 ust. 13 pkt 1), składek niepodlegających umorzeniu oraz pozostałych należności powstałych w konsekwencji ich nieopłacenia.

Skoro przesłankę spełnienia tego warunku stanowi spłata niepodlegających umorzeniu należności określonych w art. 1 ust. 10, w trybie przewidzianym w art. 1 ust. 11 i 12, a k onsekwencją jego niespełnienia jest wydanie decyzji o odmowie umorzenia należności (art. 1 ust. 13 pkt 2), to organ rentowy w decyzji wydanej na podstawie art. 1 ust. 8 ustawy powinien warunek ten określić (skonkretyzować) przez wskazanie również kwot należności niepodlegających umorzeniu, przypadających do spłaty na datę złożenia wniosku. Z kolei osoba występująca z wnioskiem o umorzenie należności powinna nie tylko wiedzieć, jakie kwoty należności - według wyliczeń organu rentowego - podlegają umorzeniu, ale także jakie przypadają do zapłaty oraz mieć możliwość ich zakwestionowania w odwołaniu wniesionym od decyzji określającej warunki umorzenia (art. 1 ust. 16 ustawy abolicyjnej).

Zestawienie powyższych powinności organu rentowego prowadzi do akceptacji zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Z tych względów orzeczono w myśl art. 398 14 w związku z art. 394 1 § 3 k.p.c. r.g.