Postanowienie Sądu Najwyższego z 20 stycznia 2017 r.

Pozwem z dnia 11 marca 2011 r. powód Q. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (obecnie: Q. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością) wniósł o zasądzenie od pozwanego m. W. na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (ówcześnie: Dz. U. Nr 80, poz. 717 ze zm., obecnie jedn. tekst: Dz. U. z 2016 r., poz. 778 ze zm., dalej: „u.p.z.p.”) odszkodowania za szkodę rzeczywistą doznaną przez powoda wskutek uchwalenia i wejścia w życie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego P. w [...] (uchwała Rady m. W. Nr LVII/1706 /2009 z dnia 18 czerwca 2009 r.). Szkodę tę stanowiło zmniejszenie wartości nieruchomości położonej w [...] przy ulicy W. (działka nr 14 z obrębu 2 -01- 06) wskutek braku możliwości korzystania z niej w sposób zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem i wydatki poniesione na realizację inwestycji hotelowej.

Powód dochodził również zasądzenia od pozwanego, na podstawie art. 417 1 § 2 k.c. lub art. 417 k.c., tytułem odszkodowania za utracone korzyści w następstwie bezprawnej odmowy zatwierdzenia projektu budowlane go i wydania pozwolenia na budowę obiektu hotelowego na powyższej nieruchomości, kwoty w wysokości nie mniejszej niż 223 264,067 zł, ustalonej jako suma wartości dochodów z działalności operacyjnej hotelu, które powód mógł uzyskać w ciągu 15 lat od dnia 1 stycznia 2004 r., i ceny sprzedaży, którą mógł uzyskać ze sprzedaży nieruchomości zabudowanej hotelem po upływie tych 15 lat, przy założeniu parametrów technicznych obiektu wynikających z projektu budowlanego złożonego przez powoda wraz z wnioskiem z dnia 29 maja 2001 r. Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2015 r. Sąd Okręgowy w [...] zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 8 233 508,70 zł, wraz z określonymi w wyroku odsetkami, tytułem odszkodowania na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 1 u.p.z.p.

(pkt I) i oddalił powództwo o odszkodowanie na podstawie art. 417 1 § 2 lub § 3 bądź art. 417 k.c. (pkt III). Powód - jako użytkownik wieczysty - uzyskał w dniu 28 maja 1999 r. decyzję Prezydenta m. W. o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla działki nr 14, części działki nr 13/1 oraz działek nr 9 i 15 w [...] przy ulicy W. Powód miał zrealizować na tych działkach inwestycję budowlaną polegającą na budowie hotelu z restauracją, usługami, zespołem konferencyjnym, garażem podziemnym i drogą dojazdową z niezbędnymi przyłączami sieciowymi. W dniu 29 maja 2001 r. powód złożył do Prezydenta m. W. wniosek o pozwolenie na budowę. Prezydent m. W. decyzją z dnia 6 kwietnia 2005 r. odmówił powodowi udzielenia pozwolenia na budowę. Po uchyleniu tej decyzji przez Wojewodę […] decyzją z dnia 6 stycznia 2006 r. Prezydent m.

W. decyzją z dnia 18 maja 2006 r. ponownie odmówił zatwierdzenia projektu budowlanego i pozwolenia na budowę. Wyrokiem z dnia 26 maja 2009 r. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Admin istracyjnego w [...] z dnia 30 stycznia 2008 r., decyzję Wojewody z dnia 28 sierpnia 2007 r. i decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 18 maja 2006 r. W dniu 18 czerwca 2009 r. Rada m. W. uchwałą Nr LVII/1706/2009 przyjęła miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego P. , który wszedł w życie 30 sierpnia 2009 r. Spowodowało to zmianę przeznaczenia nieruchomości, której użytkownikiem był powód, skutkującą tym, że niemożliwe stało się korzy stanie z niej zgodnie z jej dotychczasowym przeznaczeniem. Decyzją z dnia 28 lutego 2010 r. Prezydent m.

W. stwierdził wygaśnięcie decyzji z dnia 28 maja 1999 r. o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu w związku z tym, że określone w niej warunki były sprzeczne z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego P. . Następnie decyzją z dnia 25 czerwca 2010 r. Prezydent m. W. ponownie odmówił zatwierdzenia projektu budowalnego i pozwolenia na budowę. Oceniając roszczenie odszkodowawcze w zakresie utraconych korzyści, które powód opierał na art. 417 1 § 2 lub § 3 bądź art. 417 k.c., Sąd Okręgowy wskazał, że w świetle art. 417 1 § 2 k.c. przesłanką odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez wydanie niezgodnej z prawem ostatecznej decyzji jest stwierdzenie - we właściwym postępowaniu - jej niezgodności z prawem.

Warunek ten w odniesieniu do kluczowej w sprawie decyzji z dnia 18 maja 2006 r. nie został spełniony, ponieważ - według Sądu - prejudykatu w tym zakresie nie stanowi wyrok uchylający decyzję zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lub art. 185 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (ówcześnie: jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: „p.p.s.a.”). Podobnie w wypadku opartej na art. 417 1 § 3 k.p.c. odpowiedzialności za niewydanie decyzji konieczne jest stwierdzenie we właściwym postępowaniu tego, że niewydanie decyzji było niezgodne z prawem. Takie postępowanie również nie było przeprowadz one. Zastosowanie mógł mieć jedynie art. 417 k.c., który nie wymaga tzw. bezprawności kwalifikowanej.

Rozważając podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia Sąd uznał go za trafny w zakresie, w którym powód opierał roszczenie na podstawie art. 417 1 k. c. Przyjął bowiem, że na podstawie art. 442 1 § 1 k.c. bieg terminu tego roszczenia rozpoczął się w chwili, w której decyzja z dnia 18 maja 2006 r. stała się ostateczna, co nastąpiło w dniu 28 sierpnia 2007 r., w którym Wojewoda […] utrzymał tę decyzję w mo cy. Wniesienie przez powoda pozwu w dniu 11 marca 2011 r. nastąpiło więc po upływie trzyletniego terminu przedawnienia wynikającego z art. 442 1 § 1 k.c. W zakresie, w którym powód roszczenie opierał na art. 417 k.c., Sąd przyjął, że trzyletni termin przedawnienia nie upłynął przed wniesieniem pozwu, gdyż w tym wypadku termin ten należało liczyć od dnia 26 maja 2009 r., tj. od dnia, w którym zapadł wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Rozważając przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego Sąd przyjął, że - wobec uchylenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym decyzji z dnia 26 maja 2006 r. – należało ocenić, czy spełnione były przesłanki do tego, aby uwzględnić wniosek powoda o zatwierdzenie projektu budowlanego i pozwolenie na budowę złożony w dniu 29 maja 2001 r. Według Sądu w okolicznościach sprawy te przesłanki nie były spełnione m.in. z tego powodu, że powód nie miała prawa do dysponowania działkami o numerach 9 i 15. Sąd wskazał ponadto, że powód żądając zasądzenia odszkodowania za utracone korzyści określił swoją szkodę w zupełnie dowolny sposób, sprowadzający się do spekulacji niepopartej argumentami. Nie ma bowiem podstaw do przyjęcia, że powód po wybudowaniu prowadziłby hotel przez 15 lat, uzyskując określone dochody z tej działalności, a potem sprzedałby go.

Z tego względu szkoda, którą wskazał powód, według Sądu nie podlega kompensacji, gdyż nie mieści się w kategorii utraconych korzyści. Przyjmując taki punkt widzenia, Sąd uznał, że zbędne jest rozważanie, czy istnieje związek przyczynowy między taką szkodą a działaniem pozwanego. Powód wniósł od wyroku z dnia 29 czerwca 2015 r. apelację, zaskarżając go w części oddalającej powództwo o roszczenie oparte na podstawie art. 417 1 § 2 lub § 3 bądź art. 417 k.c. (pkt III). Sąd Apelacyjny w [...] nie podzielił poglądu Sądu Okręgowego, że brak w sprawie prejudykatu stwierdzającego niezgodność z prawem decyzji z dnia 18 maja 2006 r., ponieważ przyjął, że takim prejudykatem jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 maja 2009 r., wydany na podstawie 145 § 1 p.p.s.a. Z tego powodu uznał za trafny podniesiony w apelacji zarzut naruszenia art. 417 1 § 2 k.c.

Zgodził się również z zarzutem naruszenia art. 442 1 § 1 k.c. przyjmując, że w wypadku roszczenia opartego na art. 417 1 § 2 k.c. za chwilę dowiedzenia się przez poszkodowanego o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia uznać należy dzień, w którym uprawomocnił się prejudykat przesądzający niezgodność decyzji z prawem, w związku z czym roszczenie powoda nie uległo przedawnieni u, gdyż w okolicznościach sprawy prejudykatem był wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 maja 2009 r. Przyjmując, że zachodzi związek przyczynowy między decyzją z dnia 18 maja 2006 r. a wyrządzoną powodowi szkodą w postaci braku możliwości zrealizowania inwestycji hotelarskiej i czerpania z niej zysków, Sąd Apelacyjny ocenił, że istnieją podstawy do przyjęcia odpowiedzialności pozwanego za tę szkodę zgodnie z art. 417 1 § 2 k.c.

Nie dopatrzył się natomiast naruszenia art. 417 § 1 k.c. przez Sąd pierwszej instancji, uznając, że przepis ten nie może być podstawą dochodzenia przez powoda odpowiedzialności pozwanego za szkodę wyrządzoną decyzją z dnia 18 maja 2006 r.

Kierując się dokonaną oceną zarzutów apelacyjnych Sąd Apelacyjny przyjął, że zachodziły podstawy do uchylenia wyroku z dnia 29 czerwca 2015 r., gdyż Sąd Okręgowy, błędnie uznając powództwo powoda w zakresie roszczenia opartego na art. 417 1 § 2 k.c. za nieusprawiedliwione co do zasady, nie rozpoznał istoty sprawy i nie przeprowadził niezbędnego postępowania dowodowego na okoliczność korzyści utraconych przez powoda, nie zajął się w ogóle kwestią oceny, kiedy inwestycja byłaby zakończona i zaczęłaby przynosić zyski, nie ocenił związku przyczynowego między decyzją z dnia 18 maja 2006 r. a brakiem możliwości osiągania korzyści przez powoda z działalności hotelarskiej. Poprzestał na kilku ogólnych uwagach, które są po części nietrafne, a po części przedwczesne.

Nie przeanalizował w ogóle materiału dowodowego celem ustalenia, czy i ewentualnie kiedy inwestycja zostałaby zrealizowana i jakie przynosiłaby zyski, co wyklucza ustalenie, czy szkoda powoda jest szkodą wyłącznie hipotetyczną. Sąd Apelacyjny podkreślił także, że konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego, w tym dowodu z opinii biegłego, w celu porównania obecnej sytuacji majątkowej powoda z sytuacją, w której znajdowałby się, gdyby od dnia 28 sierpnia 2007 r. dysponował prawidłową decyzją. Bez tego nie jest możliwe zidentyfikowanie i wycena szkody powoda z tytułu utraconych korzyści w granicach wyznaczonych normalnym związkiem przyczynowym ze zdarzeniem, które było źródłem szkody.

Z tych względów, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 listopada 2016 r. uchylił wyrok z dnia 20 czerwca 2015 r. w zakresie, w którym oddalono nim powództwo, i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w [...] do ponownego rozpoznania. Zażalenie na wyrok z dnia 2 listopada 2016 r. wniósł pozwany. Zarzucił w nim naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w [...] do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Jeżeli Sąd drugiej instancji ocenił, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy i na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. uchylił zaskarżony apelacją wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, kognicja Sądu Najwyższego rozpoznającego zażalenie wniesione na podstawie art. 394 1 § 1 1 k.p.c. obejmuje zbadanie, czy zaistniała w sprawie sytuacja procesowa należy do kategorii sytuacji polegających na nierozpoznaniu istoty sprawy (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, Nr 4, poz. 54; z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 166/12, niepubl.; z dnia 5 lipca 2013 r., IV CZ 65/13, niepubl.; z dnia 5 marca 2015 r., V CZ 126/14, niepubl.).

Podniesione przez Sąd Apelacyjny okoliczności, że Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że brak było prejudykatu stwierdzającego niezgodność z prawem decyzji z dnia 18 maja 2006 r. i że roszczenie powoda oparte na art. 417 1 § 2 k.c. było przedawnione, a także, że Sąd Okręgowy zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego i dokonania ustaleń faktycznych w zakresie utraconych przez powoda korzyści, nie dają podstaw do wniosku, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił tego, że Sąd Okręgowy rozpatrywał art. 417 1 § 2 k.c. jako jedną z podstaw odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego oraz że - uznając, iż nie jest spełni ona przewidziana w tym przepisie przesłanka prejudykatu stwierdzającego niezgodność z prawem decyzji z dnia 18 maja 2006 r., jak również, że roszczenie oparte na tym przepisie uległo już przedawnieniu - dokonał ponadto prawnej oceny roszczenia powoda na podstawie art. 417 § 1 k.c. Nie poprzestał więc na ustaleniu, że brak przesłanki materialnej warunkującej dochodzenie roszczenie w świetle art. 417 1 § 2 k.c., tj. odpowiedniego prejudykatu, lub że wystąpiła przesłanka materialnoprawna wyłączająca jego dochodzenie, tj. przedawnienie roszczenia, lecz dokonał dalszego zbadania roszczenia w świetle art. 417 § 1 k.c.

W tym zakresie rozważył przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego, dochodząc do ostatecznego wniosku, że szkoda, której naprawienia dochodził powód, nie mieści się w kategorii utraconych korzyści podlegających kompensacji zgodnie z art. 361 § 2 k.c., gdyż jest szkodą ewentualną. Z tego powodu nie przeprowadzał postępowania dowodowego co do tego, czy i kiedy zostałaby ukończona inwestycja, którą planował powód, oraz jaka była wysokość poniesionej przez niego szkody. Trzeba zauważyć, że kwestia, czy szkoda, której naprawienia dochodzi powód, podlega naprawieniu w ramach art. 361 § 2 k.c., przedstawia się analogicznie niezależnie od tego, czy w grę wchodzi ocena roszczenia na podstawie art. 417 1 § 2 k.c., czy art. 417 § 1 k.c.

W takiej sytuacji nie można przyjąć, że Sąd Okręgowy nie zbadał materialnej podstawy żądania powoda (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2015 r., V CZ 126/14, nie publ. ). Pomiędzy Sądem Apelacyjnym oraz Sądem Okręgowym doszło do rozbieżności w ocenie prawnej, która nie daje podstaw do przyjęcia, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2016 r., II CZ 113/16, nie publ.). Sąd Apelacyjny, przyjmując własną ocenę prawną, powinien przeprowadzić w niezbędnym zakresie postępowanie dowodowe i samodzielnie dokonać dalszych ustaleń faktycznych co do szkody powoda i jej wysokości.

W systemie apelacji pełnej Sąd drugiej instancji kontynuuje bowiem - w granicach zaskarżenia - merytoryczne rozpoznawanie sprawy (uchwał a Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 r., Nr 6, poz. 55). Gdy Sąd drugiej instancji, rozpoznając sprawę (art. 378 § 1 k.p.c.), zmienia lub uzupełnia ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, wymaganie zaskarżalności orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji RP) i dwuinstancyjności postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP) nie zostaje naruszone (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 marca 2003 r., SK 8/02, OTK-A 2003, nr 3, poz. 20, postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 maja 2013 r., Ts 216/12, OTK-B 2013, nr 5, poz. 498).

Z tych względów, na podstawie art. 398 15 § 1 w zw. z art. 394 1 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. jw kc