Sygn. akt C-281/15
POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
z dnia 12 maja 2016 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (WE) nr 1259/2010 – Zakres stosowania – Uznanie prywatnego wyroku rozwodowego wydanego przez sąd wyznaniowy w państwie trzecim – Oczywisty brak właściwości Trybunału
W sprawie C‑281/15
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberlandesgericht München (sąd okręgowy w Monachium, Niemcy) postanowieniem z dnia 2 czerwca 2015 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 11 czerwca 2015 r., w postępowaniu:
Soha Sahyouni
przeciwko
Raji Mamischowi,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: R. Silva de Lapuerta (sprawozdawca), prezes izby, A. Arabadjiev, J.C. Bonichot, C.G. Fernlund i S. Rodin, sędziowie,
rzecznik generalny: H. Saugmandsgaard Øe,
sekretarz: A. Calot Escobar,
rozważywszy uwagi przedstawione:
– w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego oraz J. Mentgen, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu belgijskiego przez C. Pochet, L. Van den Broeck oraz S. Vanriego, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu francuskiego przez D. Colasa oraz F.X. Bréchota, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu węgierskiego przez M. Fehéra, G. Koósa oraz M. Bórę, działających w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Wilderspina, działającego w charakterze pełnomocnika,
postanowiwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem,
wydaje następujące
Postanowienie
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni rozporządzenia Rady (UE) nr 1259/2010 z dnia 20 grudnia 2010 r. w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej (Dz.U. 2010, L 343, s. 10).
Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między Sohą Sahyouni a Rają Mamischem dotyczącego postępowania w sprawie sądowego uznania orzeczenia sądu wyznaniowego państwa trzeciego wydanego w sprawie małżeńskiej.
Ramy prawne
Prawo Unii
Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia nr 1259/2010 przewiduje, że ma ono zastosowanie „w przypadkach rozwodu i separacji prawnej”.
Artykuł 8 tego rozporządzenia brzmi następująco:
„W przypadku niedokonania wyboru […] rozwód i separacja prawna podlegają prawu państwa:
a) w którym małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu w momencie wytoczenia powództwa; a w przypadku braku takiegoż
b) w którym małżonkowie mieli ostatnio miejsce zwykłego pobytu, pod warunkiem że okres zwykłego pobytu nie zakończył się wcześniej niż rok przed wytoczeniem powództwa, o ile w momencie wytoczenia powództwa jedno z nich nadal tam zamieszkuje; a w przypadku braku takiegoż
c) którego obywatelami są oboje małżonkowie w chwili wytoczenia powództwa; a w przypadku braku takiegoż
d) w którym wytoczono powództwo”.
Zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2007, L 179, s. 56; Dz.U. 2009, L 70, s. 19; Dz.U. 2009, L 347, s. 32) ma ono zastosowanie, bez względu na rodzaj sądu, w sprawach cywilnych dotyczących rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa.
Artykuł 2 owego rozporządzenia stanowi:
„Na użytek niniejszego rozporządzenia:
[…]
4) »orzeczenie« oznacza każde wydane przez sąd państwa członkowskiego orzeczenie orzekające rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa, jak również każde orzeczenie dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, niezależnie od tego, w jaki sposób nazywane jest dane orzeczenie, w tym wyrok lub postanowienie;
[…]”.
W myśl art. 21 ust. 1 tego rozporządzenia orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim jest uznawane w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania.
Prawo niemieckie
Gesetz über das Verfahren in Familiensachen und in den Angelegenheiten der freiwilligen Gerichtsbarkeit (ustawa o postępowaniu w sprawach rodzinnych i sprawach niespornych) stanowi, co następuje:
„Paragraf 107. Uznawanie orzeczeń zagranicznych w sprawach małżeńskich
(1) Zagraniczne orzeczenie o unieważnieniu małżeństwa […] podlega uznaniu tylko pod warunkiem stwierdzenia przez organ wymiaru sprawiedliwości landu [kraju związkowego], że zostały spełnione przesłanki uznania orzeczenia sądu zagranicznego. Uznanie orzeczenia nie zależy od ustalenia organu wymiaru sprawiedliwości landu, jeżeli orzeczenie zostało wydane przez sąd lub organ państwa, którego w chwili wydania orzeczenia oboje małżonkowie byli obywatelami.
(2) Właściwy jest organ wymiaru sprawiedliwości landu, w którym jeden z małżonków ma miejsce zwykłego pobytu […].
(3) Rządy landów mogą przekazać, w drodze aktu rangi podustawowej, kompetencje przyznane organom wymiaru sprawiedliwości krajów związkowych (Länder) na mocy niniejszych przepisów jednemu lub kilku prezesom Oberlandesgericht [sądów okręgowych] […].
(4) Orzeczenie o uznaniu orzeczenia sądu zagranicznego wydawane jest na wniosek. Z wnioskiem o uznanie orzeczenia zagranicznego może wystąpić każdy, kto ma w tym interes prawny.
(6) Jeżeli organ wymiaru sprawiedliwości landu stwierdzi, że przesłanki uznania orzeczenia sądu zagranicznego są spełnione, małżonek, który nie złożył wniosku, może wystąpić o wydanie orzeczenia do Oberlandesgericht […].
(7) Właściwy jest wydział cywilny Oberlandesgericht, na obszarze właściwości którego siedzibę ma organ wymiaru sprawiedliwości landu […].
(8) Powyższe przepisy stosuje się odpowiednio do wniosków o ustalenie, że przesłanki uznania orzeczenia sądu zagranicznego nie zostały spełnione.
Paragraf 109. Przeszkody w uznaniu orzeczenia
1) Orzeczenie sądu zagranicznego nie podlega uznaniu, jeżeli:
1. zostało wydane przez sąd zagraniczny niemający jurysdykcji na gruncie prawa niemieckiego;
4. uznanie orzeczenia miałoby skutki oczywiście sprzeczne z podstawowymi zasadami niemieckiego porządku prawnego, a zwłaszcza naruszałoby prawa podstawowe.
Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
W dniu 27 maja 1999 r. R. Mamisch i S. Sahyouni zawarli związek małżeński na obszarze właściwości sądu koranicznego w Hims (Syria). Raja Mamisch od urodzenia ma obywatelstwo syryjskie. W 1977 r. nabył on obywatelstwo niemieckie w drodze naturalizacji. Od tego czasu posiada podwójne obywatelstwo. Soha Sahyouni od urodzenia ma obywatelstwo syryjskie. Po zawarciu związku małżeńskiego nabyła obywatelstwo niemieckie.
Do 2003 r. małżonkowie żyli w Niemczech, a następnie przeprowadzili się do Hims. Latem 2011 r., w związku z wybuchem wojny domowej w Syrii, na krótko powrócili do Niemiec, a począwszy od lutego 2012 r. mieszkali naprzemiennie w Kuwejcie i Libanie. W tym okresie wielokrotnie przebywali również w Syrii. Obecnie obie strony w postępowaniu głównym ponownie mieszkają w Niemczech, pod różnymi adresami.
W dniu 19 maja 2013 r. R. Mamisch wyraził wolę rozwodu ze swoją żoną, w ten sposób, że jego pełnomocnik wygłosił formułę rozwodową przed sądem prawa szariatu w Latakii (Syria). W dniu 20 maja 2013 r. sąd orzekł o rozwodzie małżonków.
W dniu 30 października 2013 r. R. Mamisch wystąpił z wnioskiem o uznanie wyroku rozwodowego wydanego w Syrii. Postanowieniem z dnia 5 listopada 2013 r. prezes Oberlandesgericht München (sądu okręgowego w Monachium) uwzględnił jego wniosek, stwierdzając, że prawne przesłanki uznania rzeczonego wyroku rozwodowego zostały spełnione.
W dniu 18 lutego 2014 r. S. Sahyouni wniosła zażalenie na to orzeczenie, domagając się jego uchylenia i stwierdzenia, że przesłanki uznania przedmiotowego wyroku rozwodowego nie zostały spełnione.
Postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2014 r. prezes Oberlandesgericht München (sądu okręgowego w Monachium) oddalił zażalenie S. Sahyouni. Stwierdził, że uznawanie wyroków rozwodowych regulowane jest rozporządzeniem nr 1259/2010, które stosuje się również do tzw. rozwodów prywatnych. Wskutek braku skutecznego wyboru prawa oraz wspólnego miejsca zwykłego pobytu małżonków w okresie roku przed orzeczeniem rozwodu prawo właściwe należy ustalić zgodnie z przepisami art. 8 lit. c) powołanego rozporządzenia. Ponieważ oboje małżonkowie mają podwójne obywatelstwo, rozstrzygające będzie dominujące obywatelstwo w rozumieniu prawa krajowego. Obywatelstwem tym w dniu orzeczenia rozwodu było obywatelstwo syryjskie. Stwierdzono ponadto, że uznaniu przedmiotowego orzeczenia o rozwodzie nie sprzeciwia się klauzula porządku publicznego wskazana w art. 12 rozporządzenia nr 1259/2010.
W powyższych okolicznościach Oberlandesgericht München (sąd okręgowy w Monachium) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy zakres stosowania art. 1 rozporządzenia nr 1259/2010 obejmuje również tzw. rozwód prywatny – tu: orzeczony przez syryjski sąd wyznaniowy na podstawie prawa szariatu?
2) W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze:
a) Czy w przypadku badania możliwości uznania rozwodu w prawie krajowym zastosowanie znajduje art. 10 rozporządzenia nr 1259/2010?
b) W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie lit. a):
– czy – abstrakcyjnie rzecz biorąc – należy oprzeć się na porównaniu, zgodnie z którym prawo powołanego państwa zapewnia wprawdzie również drugiemu małżonkowi dostęp do rozwodu, który jednak ze względu na płeć tego małżonka związany jest innymi przesłankami procesowymi i materialnymi niż dostęp pierwszego z małżonków,
lub
– czy obowiązywanie normy zależy od tego, że zastosowanie abstrakcyjnie dyskryminującego prawa zagranicznego dyskryminuje również w pojedynczym przypadku – w sposób konkretny?
c) W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie lit. b) tiret drugie: czy zgoda dyskryminowanego małżonka na rozwód – również w formie zatwierdzonego przyjęcia świadczeń wyrównawczych – stanowi już powód dla niezastosowania normy?”.
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
Zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, jeżeli Trybunał jest oczywiście niewłaściwy do rozpoznania sprawy lub jeżeli wniosek lub skarga są oczywiście niedopuszczalne, może on, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, w każdej chwili wydać postanowienie z uzasadnieniem, bez dalszych czynności procesowych.
Wspomniany przepis podlega zastosowaniu w niniejszej sprawie.
Na wstępie należy stwierdzić, że sąd odsyłający nie rozpoznaje powództwa o rozwód, lecz wniosek o uznanie wyroku rozwodowego wydanego przez instytucję wyznaniową państwa trzeciego.
Należy również zauważyć, że z art. 1 i 8 rozporządzenia nr 1259/2010, którego dotyczą pytania prejudycjalne, wynika, iż akt ten zawiera wyłącznie normy kolizyjne mające zastosowanie przy rozstrzyganiu konfliktów między prawami regulującymi kwestie rozwodu i separacji prawnej, lecz nie reguluje kwestii uznania w państwie członkowskim już wydanego orzeczenia.
Aktem prawnym, który ustanawia w szczególności normy dotyczące uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich, jest natomiast rozporządzenie nr 2201/2003. Rozporządzenie to nie stosuje się jednak do orzeczeń wydanych w państwie trzecim.
Z art. 2 pkt 4 oraz z art. 21 ust. 1 tego rozporządzenia wynika bowiem, że jego zakres przedmiotowy został ograniczony do uznawania orzeczeń wydanych przez sąd państwa członkowskiego.
Przez wzgląd na okoliczność, że rozporządzenie nr 2201/2003 stosuje się jedynie między państwami członkowskimi, kwestia uznawania wyroków rozwodowych wydanych w państwie trzecim pozostaje poza zakresem regulacji prawa Unii.
Wynika stąd, że ani przepisy rozporządzenia nr 1259/2010, na które powołuje się sąd odsyłający, ani przepisy rozporządzenia nr 2201/2003, ani też żaden inny akt prawa Unii nie mają zastosowania w sporze rozpatrywanym w postępowaniu głównym.
W tych okolicznościach nasuwa się pytanie, czy mimo tego, że spór w postępowaniu głównym nie jest objęty zakresem stosowania prawa Unii, Trybunał pozostaje mimo wszystko kompetentny do udzielenia odpowiedzi na zadane mu pytania.
W tym względzie w pkt 36 i 37 wyroku z dnia 18 października 1990 r., Dzodzi (C‑297/88 i C‑197/89, EU:C:1990:360), Trybunał orzekł, że nie było intencją autorów traktatu FUE wyłączenie spod właściwości Trybunału odesłań prejudycjalnych dotyczących przepisu prawa Unii w szczególnym przypadku, gdy prawo krajowe państwa członkowskiego odsyła do treści tego przepisu w celu ustalenia norm mających zastosowanie do czysto wewnętrznych sytuacji tego państwa. Przeciwnie, w oczywistym interesie porządku prawnego Unii leży, by w celu uniknięcia potencjalnych rozbieżności interpretacyjnych przepisy prawa Unii były interpretowane w sposób jednolity, bez względu na warunki, w jakich mają być stosowane.
W późniejszym orzecznictwie Trybunał uznawał swoją właściwość do orzekania w przedmiocie wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczących przepisów prawa Unii w sytuacjach, w których stan faktyczny postępowania przed sądem krajowym sytuował się poza zakresem stosowania prawa Unii, lecz w których przepisy tego prawa znalazły zastosowanie w sprawie za pośrednictwem prawa krajowego ze względu na zawarte w prawie krajowym odesłanie do ich treści (zob. w szczególności wyrok z dnia 18 października 2012 r., Nolan, C‑583/10, EU:C:2012:638, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo). Jeżeli więc ustawodawstwo krajowe dostosowuje się w zakresie rozwiązań sytuacji nieobjętych zakresem stosowania danego aktu Unii do rozwiązań przyjętych przez ten akt, istnieje określony interes Unii w tym, by celem uniknięcia przyszłych rozbieżności w wykładni przepisy przejęte z tego aktu były interpretowane w sposób jednolity (zob. wyrok z dnia 18 października 2012 r., Nolan, C‑583/10, EU:C:2012:638, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).
Trybunał podkreślił też, że dokonanie przez niego wykładni przepisów prawa Unii w sytuacjach nieobjętych zakresem stosowania tego prawa jest uzasadnione, gdy przepisy te znalazły zastosowanie do takich sytuacji poprzez prawo krajowe w sposób bezpośredni i bezwarunkowy w celu zapewnienia identycznego traktowania tych sytuacji i sytuacji objętych zakresem stosowania prawa Unii. Trybunał musi zatem zbadać, czy istnieją wystarczające przesłanki, aby stwierdzić, że w niniejszej sprawie zachodzi takie odesłanie do prawa Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 18 października 2012 r., Nolan, C‑583/10, EU:C:2012:638, pkt 47, 48).
Jednakże, mimo że Trybunał może w takich okolicznościach dokonać wykładni, o którą się do niego zwrócono, nie ma on jednak obowiązku podejmować takiej inicjatywy, jeżeli z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wynika, by sąd odsyłający faktycznie miał taki obowiązek (zob. postanowienie z dnia 30 stycznia 2014 r., C., C‑122/13, EU:C:2014:59, pkt 15).
Trybunał może bowiem ocenić, czy jest władny do udzielenia odpowiedzi na zadane mu pytania, wyłącznie w oparciu o informacje przedstawione mu przez sąd krajowy w postanowieniu odsyłającym.
W rozpatrywanym przypadku postanowienie odsyłające nie zawiera żadnych informacji pozwalających na uznanie właściwości Trybunału w oparciu o orzecznictwo przytoczone w pkt 25–27 niniejszego postanowienia, gdyż sąd krajowy z góry przyjął, że rozporządzenie nr 1259/2010 znajduje zastosowanie w rozpatrywanych przez niego okolicznościach, ograniczając się do stwierdzenia, że „w ocenie prezesa Oberlandesgericht München [sądu okręgowego w Monachium] kwestia uznawalności spornego orzeczenia regulowana jest rozporządzeniem [nr 1259/2010], które stosuje się również do tzw. rozwodów prywatnych”.
Sąd odsyłający nie przedstawił żadnych innych informacji, z których wynikałoby, że rozporządzenie nr 1259/2010 bądź też jakiekolwiek inne przepisy prawa Unii mają zastosowanie w okolicznościach faktycznych rozpatrywanych w postępowaniu głównym.
Należy jednak wskazać, że sąd odsyłający ma możliwość wystąpienia z ponownym wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jeżeli tylko będzie w stanie przedstawić Trybunałowi pełne informacje pozwalające mu na wydanie rozstrzygnięcia (zob. podobnie postanowienia: z dnia 14 marca 2013 r., EBS Le Relais Nord-Pas-de-Calais, C‑240/12, niepublikowane, EU:C:2013:173, pkt 22; z dnia 18 kwietnia 2013 r., Adiamix, C‑368/12, niepublikowane, EU:C:2013:257, pkt 35; a także z dnia 5 listopada 2014 r., Hunland-Trade, C‑356/14, niepublikowane, EU:C:2014:2340, pkt 24).
W tych okolicznościach należy stwierdzić, że na podstawie art. 53 § 2 regulaminu postępowania Trybunał jest oczywiście niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania zadane mu przez Oberlandesgericht München (sąd okręgowy w Monachium).
W przedmiocie kosztów
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest oczywiście niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania zadane mu przez Oberlandesgericht München (sąd okręgowy w Monachium, Niemcy) postanowieniem z dnia 2 czerwca 2015 r.
Podpisy
* Język postępowania: niemiecki.
